I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
Het schaap, de geit en de oude sok

DE OMWEG

Nederland/Duitsland/Oostenrijk, 2000 | Frouke Fokkema
Frouke Fokkema zou een film maken waarin ze haar ontmoetingen met de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard verwerkte. Waar is dat verwachte intelligente drama met een knipoog? De omweg heeft meer van The sound of music: puberverdrietjes en dirndls.

Was het een voorteken? De grote Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard (1931-1989), spil van Frouke Fokkema's nieuwe film De omweg, wordt in de persmap consequent als 'Thomas Bernard' geschreven, zonder 'h'. Hoe houdt een regisseur grip op een internationale coproductie? Fokkema liet met haar debuutfilm Kracht tien jaar geleden al zien dat ze met haar geestverwanten van theatergezelschap De Trust eigenzinnig drama kon creëren. De omweg werd, net als Kracht, geproduceerd door Matthijs van Heijningen. Maar dit keer ontbrak het warme, kritische Trust-bad.

Puberblik
Je bent jong, mooi en dolende. Het is 1980 en je hebt net ontdekt dat de wereld slecht is. Je stagebegeleider, je ouders, je arts en de feministes in het Vrouwenhuis — het zijn allemaal monsters. Dan kom je in aanraking met een toneelstuk van Thomas Bernhard. Je vindt troost in zijn pessimistische kijk op het leven.
Hoe kan zo'n film verder gaan? Het zou leuk zijn wanneer je ontdekt dat Bernhards oeuvre niet enkel jouw verdrietjes weerspiegelt, maar een ware rondreis is door het absurde bestaan. Dan zie je in dat al die monsters enkel fantomen waren van je puberblik, je grijnst en wordt volwassen.
Maar zo gaat De omweg niet verder. Het naïeve, Rotterdamse meisje Joanna (Tamar van den Dop) is enkel geïnteresseerd in het werk van Thomas Bernhard voor zover ze enkele kreten daaruit op zichzelf toe kan passen. Joanna's wereld draait namelijk enkel om haar. Ze beeldt zich in dat ze van Bernhard houdt, rijdt naar Oostenrijk en nestelt zich in een duur hotel in de buurt van de afgelegen schrijvershoeve. Vervolgens koopt ze alvast een dirndl-jurkje. "Maar Bernhard heeft slecht over Oostenrijk geschreven", zegt de winkeljuffrouw.
Dan verandert Frouke Fokkema plotseling het vertelperspectief. Het eerste halfuur volgde De omslag Joanna. Nu komt er een intermezzo vanuit de woonstee die de narrige Thomas Bernhard (gespeeld door Joachim Bissmeier) deelt met zijn huishoudster Anna. De schrijver introduceert zichzelf met enkele volzinnen. Anna is de enige vrouw met wie hij kan leven, vrouwen kunnen niet eens een raam sluiten en hij koestert zijn zevenhonderd paar sokken zeer.
Daar komt Joanna aan. Bernhard stelt haar onmiddellijk voor om de volgende dag samen te lunchen. Tijdens die lunch ontstijgt er geen intelligente zin aan het ontblote decolleté van Joanna. Ze leutert over de roman die zij zogenaamd schrijft, iets met een pop. Haar leven is geïnspireerd door Bernhard, zegt ze. Ze weet hem echter niets te vragen. Thomas Bernhard loopt geïrriteerd weg. Maar de kijker moet met dit schaap nog een halve film verder. Helemaal naar de Pyreneeën, waar ze de geiten van Camille (Thom Hoffman) gaat hoeden. Terwijl ze van Thomas Bernhard droomt, geilt ze de geitenboer op in haar dirndl-zonder-blouse-eronder. Camille reageert iets te gretig. Joanna ziet in hem nu ook een monster. Wraak!

Idolatrie
De omweg is nog lang niet ten einde. Maar wat wil Fokkema eigenlijk vertellen? Niet hoe interessant Thomas Bernhard is. Dat had ze best gekund. Ze kent zijn werk, kan scenario's schrijven en heeft eerder een succesvol theaterstuk op hetzelfde thema gemaakt. Je stelt je een film voor waarin Fokkema haar eigen, toenmalige idolatrie voor de schrijver verwerkt tot een uitdagend verhaal met een knipoog. Met een hoofdrolspeelster die meer mag zijn dan een pop in klederdracht. Een film waarin Schopenhauer niet alleen figureert als een woord dat Joanna mompelt om haar Duits te oefenen. Het had een sardonische film kunnen zijn over een Europa dat afrekent met zijn fascistische erfenis. Met Thomas Bernhard als symbool van dit ongemakkelijke beschavingsproces en een tegenspeelster die hem weerwoord geeft. De omweg had een verontrustende film kunnen zijn.
Wat bij deze internationale coproductie vooral verontrust, is dat geen van de participanten de anderen tot de orde heeft weten te roepen. Zelfs niet op micro-niveau: "Tamar, weg met die dirndl. Dit is The sound of music niet!" Thomas Bernhard lijkt als kunstzinnig lokkertje gebruikt, Van den Dop om een groot publiek te behagen en Decleir en Van Ammelrooy omdat ze het altijd goed doen als ouderpaar. Leuke plaatjes wogen zwaarder dan geloofwaardige motieven. Joanna is kennelijk verliefd op een oude sok en die laat juist zo'n domkopje tot zijn vesting toe. Ook de andere personages in De omweg zijn karikaturen. De film lijkt wel een allegorie, waarin allerlei typetjes (Jan Lul de Stagebegeleider, Stoere Bink de Geitenhoeder) Joanna de weg wijzen naar haar loutering. Deze types ontspruiten echter niet aan haar meisjesfantasieën, maar zijn levensecht bedoeld. En de inkeer ontbreekt. Door dit alles wordt De omweg zo plat als een dubbeltje. Om het bloedbad te verklaren dat Joanna in de Pyreneeën aanricht, had Fokkema haar beter een omweg langs Jörg Haider kunnen laten maken dan langs Thomas Bernhard.

Annemieke Hendriks



top
DE OMWEG

November 2000 #216

Productie
Matthijs van Heijningen
Erich Lacker
Wulf-Ernst Hoffer
Regie en scenario
Frouke Fokkema
Camera
Wolfgang Simon
Montage
August Verschueren
Art direction
Wilbert van Dorp
Muziek
Ton van der Meer
Paul Koek
Met
Tamar van den Dop
Joachim Bissmeier
Thom Hoffman
Willeke van Ammelrooy
Jan Decleir

Kleur, 95 minuten

Distributie
RCV
Te zien
vanaf 9 november

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


O

O AMOR NATURAL
O apóstolo
O BROTHER, WHERE ART THOU?
O FANTASMA
O PRIMEIRO DIA
O SANGUE
O'HORTEN
THE O.J. SIMPSON STORY
O.K. GARAGE
The OA
OASIS
Oasis: Supersonic
OBER
THE OBJECT OF MY AFFECTION
Oblivion
Ocaso
OCCIDENT
OCEAN WORLD 3D
OCEAN'S 13
OCEAN'S ELEVEN
OCEAN'S TWELVE
OCEANS
OCTOBER SKY
Oculus
THE ODD COUPLE II
ODESSA... ODESSA!
L' ODEUR DE LA PAPAYE VERTE
L' odyssée
OEROEG
OESTERS VAN NAM KEE
OF FREAKS AND MEN
Of Horses and Men
Of ik gek ben
OFF SCREEN
Office Christmas Party
OFFICE KILLER
OFFICE SPACE
Offline
OFFSIDE
Les ogres
Oh Boy
OH HAPPY DAY
OI! WARNING
Old Cats
OLD DOGS
THE OLD MAN WHO READ LOVE STORIES
OLD SCHOOL
Oldboy
OLDBOY (2003)
Oldboy (2013)
DE OLIFANT EN DE SLAK
OLIVER TWIST
OLIVETTI 82
OLIVIER ETC.
OLIVIER OLIVIER
El olivo
EL OLVIDO
Olympus Has Fallen
Om de wereld in 50 concerten
OMAGH
Omar
Omar m'a tuer
L' OMBRE DU DOUTE
THE OMEN 666
HET OMGEKEERDE PERSPECTIEF (INVERTED PERSPECTIVE)
DE OMWEG
ON A CLEAR DAY
ON CONNAÎT LA CHANSON
ON DEADLY GROUND
ON THE BEAT
ON THE LINE
ON THE MOVE — MIGRATIE IN EUROPA
On the Other Side
On the Road
ONCE
ONCE IN A LIFETIME
Once Upon a Forest
ONCE UPON A TIME IN AMERICA
Once Upon A Time in Anatolia
ONCE UPON A TIME IN CHINA
ONCE UPON A TIME IN MEXICO
ONCE UPON A TIME...WHEN WE WERE COLOURED
ONCE WERE WARRIORS
Onder de oppervlakte
Onder het hart
Onder ons
HET ONDERGRONDS ORKEST (THE UNDERGROUND ORCHESTRA)
ONDINE
THE ONE
One Day
One Day When the Rain Falls (Rumah dan musin hujan)
One Direction: This Is Us
ONE FINE DAY
One Floor Below (Previously Unreleased)
One for the Money
ONE HOUR PHOTO
The One I Love
One Life
ONE MISSED CALL
ONE NIGHT STAND
ONE PERFECT DAY
ONE WAY TICKET TO OBLIVION
ONG-BAK: MUAY THAI WARRIOR
Only God Forgives
Only Lovers Left Alive
The Only Son
ONLY THE STRONG
ONLY YOU
ONTDAAN
De ontmaagding van Eva van End
De ontsnapping
ONZE EEUW
Onze jongens
DE OOGST VAN DE STILTE
OOGVERBLINDEND
Oorlogsgeheimen
OORLOGSRUST
OORLOGSWINTER
OP AFBETALING
OP EIGEN HOUTJE
OPAL DREAM
OPEN HEARTS
OPEN RANGE
Open Up to Me
OPEN WATER
OPERA JAWA
Operatie Noordpool
OPERATION DUMBO DROP
THE OPPOSITE OF SEX
ORA O MAI PIÙ
ORANGE COUNTY
ORBIS PICTUS
DE ORDENING
ORDINARY DECENT CRIMINAL
ORDINARY MAN
EL ORFANATO
ORGAZMO
Orla de kikkerslikker 3D
ORLANDO
ORPHAN
Orpheline (Arnaud des Pallières en Christelle Berthevas over)
OS MUTANTES
OSAMA
OSCAR AND LUCINDA
OSCAR ET LA DAME ROSE
Oscuro animal
Oslo, 31 August
OSMOSIS JONES
OSS 117: RIO NE REPOND PLUS
OSSOS
THE OSTERMAN WEEKEND
OSWALD
OTHELLO
THE OTHER FINAL
THE OTHER GUYS
THE OTHER MAN
The Other Side (Roberto Minervini over)
The Other Side of Hope
The Other Side of Sleep
THE OTHER SISTER
The Other Woman
THE OTHERS
Otto is een neushoorn
OUDE TONGEN
Ouija
Ouija: Origin Of Evil
Our Beloved Month of August
OUR DAILY BREAD
Our Grand Despair
Our Idiot Brother
Our Kind of Traitor
Our Little Sister (Hirokazu Kore-eda over)
Our Nixon
Out 1
OUT COLD
Out of Love
Out of Nature
OUT OF SIGHT
Out of the Furnace
OUT OF TIME
THE OUT-OF-TOWNERS
OUTBREAK
OUTSIDE PROVIDENCE
Ouwehoeren
Over Canto
OVER HER DEAD BODY
OVER HET MET GEWEREN IN DE LUCHT VUREN
OVER MIJN LIPPEN
OVER THE HEDGE
De overgave
Overlord
An Oversimplification of Her Beauty
OYUN
Oz the Great and Powerful
OZU ANNIVERSARY COLLECTION