The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Film is de kunst van het adoreren

NO TRAINS NO PLANES

Nederland, 1999 | Jos Stelling
Hij heeft er wel eens over gedacht om een film te maken met een schaduwregisseur, een debutant, "omdat een debuut altijd beter wordt ontvangen dan een film van een arrivé", die zou moeten opdraaien voor alle publicitaire rompslomp zodat hij zelf "lekker op de achtergrond kon blijven en gewoon een film maken". Aldus Jos Stelling naar aanleiding van zijn nieuwe film No trains, no planes die later deze maand Het Ketelhuis, filmtheater voor de Nederlandse film in Amsterdam, opent.

"Ik heb altijd sterk het gevoel dat elke film mijn laatste film is en het einde van die film mijn einde." Aan het woord is Jos Stelling (1945) over zijn negende film: No trains, no planes, een ouderwets aandoende tragikomedie over een man (Dirk van Dijck) die zich opmaakt om zelfmoord te plegen. De film is geïnspireerd op de roman Broederweelde (1995) van Jean Paul Franssens van wie Stelling eerder De wisselwachter (1986) verfilmde. Maar waar het boek sterk autobiografisch is en eindigt met verval, ziekte en dood, heeft Stelling gekozen voor een afgezwakte variant van de confrontatie tussen de twee tegengestelde broers Gerard en Martin (gespeeld door respectievelijk Van Dijck en de eveneens uit België afkomstige acteur Gene Bervoets).
"No trains, no planes gaat over de dood, afscheid nemen, eenzaamheid en de behoefte aan intimiteit. Elementen die Jean Paul Franssens in zijn boek had beschreven en die mij zeer aanspraken. Maar het is geen letterlijke verfilming van Broederweelde. Om te beginnen hebben we (scenarioschrijver Hans Heesen en Stelling, DL) het autobiografische aspect eruit gelaten. Anders was het een film over Jean Paul Franssens geworden. Wat overbleef was het gegeven van de twee broers: Martin (alias Mario Russo) is de succesvolle, extraverte zanger en Gerard de minder in het leven geslaagde, naar binnen gekeerde broer. Het zijn twee tegenpolen, maar toch ook weer twee kanten van dezelfde medaille, als het ego en het alter ego van een en dezelfde persoon. Om dat te bereiken hebben we het boek binnenstebuiten gekeerd en al die elementen door elkaar gehusseld. No trains, no planes is daardoor geen eenduidige film geworden", aldus Stelling.

Eigenaardigheden
No trains, no planes speelt zich af gedurende één dag in de besloten ruimte van een café aan een niet nader omschreven Stationsplein, waarin de oplettende toeschouwer de omgeving van station Holland Spoor in Den Haag kan herkennen. Terwijl de dag voorbij gaat maken we kennis met de habitués van het verlopen etablissement: de alcoholistische sociaal-werker Kees Prins, het uitgebluste echtpaar Aat Ceelen en Leny Breederveld en de gepensioneerde Peer Mascini die met zijn hondje Benny zijn dagen aan de monumentale bar slijt. Een setting die doet denken aan Stellings eigen De pretenders (1981), waarin een groepje jongeren in een Utrechtse snackbar wordt gevolgd. In beide films zijn plot en karakterontwikkeling van de personages sterk naar de achtergrond geschoven.
"Ik ben niet zo geïnteresseerd in het vertellen van verhalen of in ingewikkelde karakterstructuren. Ik wilde dat de film over een ensemble in een ruimte zou gaan. Daarom zijn vergeleken met het boek de andere personages ook meer op de voorgrond komen te staan. Het gaat me om de ruimtes tussen mensen, hun kleine conflictjes en eigenaardigheden, die echt contact en intimiteit in de weg staan.
"Het café is de metafoor bij uitstek voor een plek waar al die mensen samen komen en de cafébaas (Henri Garcin, DL) staat daar als een soort God-de-Vader boven. Hij is de man die alles doorheeft, het hele zaakje bestiert, maar daar op een bepaalde manier ook weer het slachtoffer van is. Ik houd van dat soort archetypische beelden en van de eenheid van tijd en plaats. Door de gebeurtenissen zich op één dag te laten afspelen, weet je dat het de dag ervoor hetzelfde was en de dag er na weer zo zal zijn. Dat het altijd zo door zal gaan."
Het bezwaar dat al die losse verhaallijntjes de toeschouwer weinig houvast bieden, wuift Stelling terzijde: "Misschien worden al die bijkomstigheden wel als ingewikkeld ervaren — elk shot vertegenwoordigt bijvoorbeeld iemands perspectief, er is nauwelijks gebruik gemaakt van een objectieve camera —, maar als je goed kijkt moet je ontdekken dat de film wel degelijk strak in elkaar zit."

Karikaturen
Hoe heeft de regisseur die zichzelf ooit omschreef als "meer een schilder of een vormgever dan een verteller" het werken met zo'n grote groep acteurs ervaren? "Oorspronkelijk ben ik meer een cameraregisseur, al ben ik door het werken met deze verscheiden groep mensen wel gegroeid als acteursregisseur. Over het algemeen voel ik me het meest aangetrokken tot acteurs uit de traditie van wat wel de Hollandse School wordt genoemd: Carver, Orkater, het Werktheater. Acteurs die gewend zijn om te improviseren, zonder regisseur te werken, eigenlijk zelf meer makers zijn. Ze beginnen bij zichzelf en leggen hun rol als het ware over hun eigen persoonlijkheid heen, wat een bepaald soort naturel oplevert. Het gevolg van die werkwijze is dat je altijd bezig bent met het casten van een bepaald type, met een karikatuur, al ervaar ik dat beslist niet als een zwaktebod, want het vergroot de herkenning. Een film moet dingen snel en sterk kunnen neerzetten. Karikaturen zijn daar een geschikt middel voor. Alles in deze film is extra aangezet of juist gecomprimeerd om het boven de alledaagse realiteit uit te tillen.
"Als je een film heel realistisch en persoonlijk maakt, kan dat de identificatie ook in de weg staan. Niet voor niets werkt de commedia del'arte, wat per slot van rekening de basis van alle komedie is, met maskers. Ik heb ervoor gekozen om een komedie te maken — al wordt daar in Nederland vaak iets vervelends, goedkoops mee geassocieerd — omdat humor een heel primaire emotie is. Humor staat drama toe.
"Er is niets mooiers dan een komische acteur een dramatische rol te laten spelen. Daarom was het ook zo'n genot om met Henri Garcin te werken. Maar als ik het echt niet meer weet, kies ik voor mensen als Gene Bervoets en Dirk van Dijck, die zijn veel technischer geschoold en kunnen door hun vakmatigheid en discipline werkelijk alles spelen."
De belangrijkste vrouwenrollen in No trains, no planes zijn weggelegd voor soap-ster Katja Schuurman (als horecadochter Rietje) en Ellen ten Damme (als opportunistisch allemansliefje Paula). "Van Katja had ik toen we met casten begonnen nog nooit gehoord. Ze heeft een enorme camerapersoonlijkheid, maar door die soaps is ze echt gewend om de ster te zijn, terwijl een acteur bij filmmaken niet de kok is, maar het gerecht. Filmmaken is een complot: je doet het samen. Dat heeft ze heel snel geleerd.
"Ellen is pas vrij laat gecast en aanvankelijk wist ik haar niet zo goed te plaatsen. Ik had me zelfs door middel van de decoupage enigszins ingedekt. Tot ik vlak voor de opnamen haar kleedkamer binnenkwam en haar script zag. Het was helemaal volgeschreven met aantekeningen en verwijzingen. Haar personage is echt gegroeid door haar eigen inbreng. In een van de eerste scènes gooit ze haar tas leeg op de bar op zoek naar een aansteker. Ze had natuurlijk een tas gekregen met wat spulletjes erin, maar die had ze helemaal volgepropt met bussen haarlak en lippenstiften waardoor je meteen weet wat voor iemand ze is."

Verzamelen
"Een goede film is een film waarvan je het verhaal niet anders kunt vertellen dan je in die film hebt gedaan. Daarom praat ik ook niet graag over mijn films, want alles wat ik heb te vertellen zit er al in. Al die anekdotes en kleinigheden op de set doen er eigenlijk niet zoveel toe. Ik geloof ook dat een filmer die zich primair met beeldtaal bezighoudt, zich in gesproken vorm minder goed kan uitdrukken. Daarom zijn mijn helden ook altijd van die taalvirtuozen als Remco Campert of Freek de Jonge. Als ik moet opschrijven wat ik bedoel, ga ik altijd eerst een schets maken, net zoals ik aan een film begin.
"Om die reden heb ik wel eens overwogen om een film met een schaduwregisseur te maken, een debutant, want een debuut wordt altijd veel beter ontvangen dan een film van een arrivé. Die zou dan moeten opdraaien voor alle publicitaire rompslomp rondom een film en dan zou ik lekker op de achtergrond kunnen blijven en gewoon m'n werk doen."
Toch zijn er genoeg anekdotes te vertellen, bijvoorbeeld over die keer dat hij op het filmfestival van Riga werd aangesproken door iemand die hem vroeg wat hij moest doen om een goede film te maken. "Ik zei hem dat hij allemaal mensen om zich heen moest verzamelen, die net iets meer wisten dan hij en dat hij die te vriend moest zien te houden." Zelf doet hij dat ook het liefst: "Ik werk al jaren met dezelfde crew." Onderwijl tekent hij een ruitvorm op het papier dat voor hem ligt. "Kijk, dit is een soort structuur voor de manier waarop je aan een film bouwt. Je begint met een idee, bij jezelf en naarmate de tijd voortschrijdt (de verticale as) worden er meer mensen bij betrokken, die het mogelijk maken om meer te doen dan je zelf kunt, die allemaal iets aan dat bouwwerk toevoegen. Dan genereren de ideeën zichzelf. Ten slotte komt de film weer bij een persoon terecht: de kijker.
"Uiteindelijk is er bij het maken van een film maar één persoon die telt, dat is de toeschouwer en zijn enthousiasme. Daar is het Italiaanse publiek zo goed in, dat is echt blij als het iets moois heeft gezien. Film is de kunst van het adoreren, maar wij Nederlanders kunnen niet adoreren. Wij relativeren te veel. Dat is de dood in de pot. Daarom zou filmkritiek ook moeten leiden tot hartstocht voor het medium en minder gestoeld moeten zijn op de mening van deze of gene recensent. Wat dat betreft ben ik een aanhanger van het uitgangspunt waarmee wijlen Ellen Waller vroeger recensies schreef voor NRC Handelsblad: 'Wat wil de maker en in hoeverre is hij daarin geslaagd?'"

Dana Linssen


No trains, no planes:

Stelling zet de klok terug

Geschraagd door Oscars, publieksprijzen maar vooral ook enkele uitstekende producties is de Nederlandse film de laatste jaren weer redelijk 'salonfähig' geworden. Hoe anders was dat een jaar of vijftien, twintig geleden toen het Nationaal Product gelijk stond aan bloedeloze literaire verfilmingen, oeverloos geneuzel over de oorlog en natuurlijk: slappe verhalen en functioneel bloot. Een van de weinige gunstige uitzonderingen hierop was Jos Stelling, die in de vroege jaren tachtig indruk maakte met eigenzinnige films als De illusionist en De wisselwachter, waarin de regisseur zich weinig aantrok van de wetten en logica van het realisme. Het knappe van Stellings werk — ook het minder geslaagde De vliegende Hollander — was dat zijn gestileerde, absurde werelden altijd konden overtuigen, in een cinema waar immer meer aan de hand was dan er feitelijk te zien viel.
In No trains, no planes is teleurstellend weinig aan de hand, en het stationscafé waar de film zich afspeelt groeit geen moment uit tot een geloofwaardige, laat staan boeiende wereld. De acteurs die de bar bevolken hebben een paar typetjes uit de automaat getrokken, wat op zijn best leidt tot enkele aardige situaties, maar echt heel komisch wordt het nooit. De confrontatie tussen de twee broers slaagt er nergens in om een echte confrontatie te zijn, mede door het quasi-melancholische gekoketteer van hoofdrolspeler Dirk van Dijck.
Als kijker wil ik door een regisseur overtuigd worden van het belang om te worden meegesleept in juist deze gebeurtenissen, maar net als zijn acteursensemble laat Stelling de toeschouwer geheel aan zijn lot over. Het is tragisch dat uitgerekend hij ons er aan moet herinneren hoe het ook alweer kon zijn, een Nederlandse film. No trains, no planes lijdt onder alle euvelen van weleer: knullige dialogen, houterig spel, bordpapieren karakters en lelijk geluid. Het is te hopen dat Stelling in zijn volgende productie de klok weer terugzet naar de tijd dat hijzelf van die intrigerende films maakte.

Fritz de Jong



top
NO TRAINS NO PLANES

April 1999 #199

Productie en regie
Jos Stelling
Scenario
Hans Heesen
Camera
Goert Giltaij
Montage
Bert Rijkelijkhuizen
Art direction
Gert Brinkers
Muziek
Nicola Piovani
Met
Dirk van Dijck
Henri Garcin
Ellen ten Damme
Kees Prins
Katja Schuurman
Peer Mascini
Gene Bervoets

Kleur, 90 minuten

Distributie
Warner
Te zien
vanaf 1 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


N

N — The Madness of Reason
N'OUBLIE PAS QUE TU VAS MOURIR
NA PUTU
NAAR DE KLOTE!
NACHMITTAG
NACHO LIBRE
NACHTRIT
NACHTVLINDER
NADIE CONOCE A NADIE
NADINE
NAISSANCE DES PIEUVRES
NAKED
THE NAKED CITY
NAKED GUN 33 1/3
NAKED IN NEW YORK
THE NAKED PREY
THE NAMESAKE
LA NANA
Nannerl, la soeur de Mozart
THE NANNY DIARIES
NANNY MCPHEE
NANNY MCPHEE AND THE BIG BANG
NAPOLEON
Napoléon
NAQOYQATSI
NARC
NATHALIE
National Gallery (Frederick Wiseman over)
NATIONAL SECURITY
NATIONAL TREASURE
NATIONAL TREASURE: BOOK OF SECRETS
THE NATIVITY STORY
NATURAL BORN KILLERS
Nature
DE NATUURLIJKE RUIMTE
The Navigator
THE NAVIGATORS
NE LE DIS À PERSONNE (TELL NO ONE)
Ne me quitte pas
NEAK SRE
Nebraska
NED KELLY
NEDS
Need for Speed
NEEDFUL THINGS
THE NEGOTIATOR
LA NEGRA ANGUSTIAS
Les neiges du Kilimandjaro
Neighbouring Sounds
NEKO-MIMI
NELL
NELLY ET MR. ARNAUD
Nelsons No. 5
NEMMENO IL DESTINO
Nena
NÉNETTE ET BONI
Neon Bull
The Neon Demon
NEROLIO (Aurelio Grimaldi over)
Neruda
Nerve
THE NET
The Net (Geumul)
THE NETHER-HORROR COLLECTION
NETTOYAGE À SEC
Never a Dull Moment
NEVER BEEN KISSED
NEVER LET ME GO
NEVER TALK TO STRANGERS
THE NEW DAUGHTER
THE NEW GUY
NEW IN TOWN
NEW JERSEY DRIVE
New Kids Nitro
NEW KIDS: TURBO!
NEW MOON: THE TWILIGHT SAGA
NEW POLICE STORY
NEW ROSE HOTEL
THE NEW SWISS FAMILY ROBINSON
THE NEW WORLD
New Year's Eve
NEW YORK MINUTE
NEW YORK, I LOVE YOU
NEW YORK, IMAGES FROM THE EDGE
The Newsroom
THE NEWTON BOYS
NEXT
THE NEXT BEST THING
Next Goal Wins
NEXT STOP WONDERLAND
THE NEXT THREE DAYS
Next to Her
The Nice Guys
Nick
NICK OF TIME
NID DE GUÊPES/THE NEST
NIET ZONDER JOU
DE NIETSNUT
DE NIEUWE AVONTUREN VAN HET MOLLETJE
Nieuwe helden
DE NIEUWE MOEDER
Nieuwe tieten
De nieuwe wildernis
NIGHT AND THE CITY
NIGHT AT THE MUSEUM
NIGHT AT THE MUSEUM: BATTLE OF THE SMITHSONIAN
Night at the Museum: Secret Of The Tomb
A NIGHT AT THE ROXBURY
The Night Before
NIGHT FALLS ON MANHATTAN
NIGHT MAIL
Night Moves
Night of 1000 Hours
THE NIGHT OF THE HUNTER
NIGHT TRAIN (Previously Unreleased)
Night Train to Lisbon
NIGHT WATCH (NOCHNOI DOZOR)
THE NIGHT WE NEVER MET
A NIGHTMARE ON ELM STREET
NIGHTS IN RODANTHE
NIGHTWATCH
NIGHTWATCHING
Nijntje de film
Niko 2: Familiezaken
NIKO EN DE VLIEGENDE BRIGADE
NIL BY MOUTH
NIMA TEMBA SHERPA
Nina
LA NIÑA SANTA
NINA TAKES A LOVER
NINE
NINE MONTHS
NINE QUEENS (NUEVE REINAS)
NINJA ASSASSIN
Ninja Turtles
Ninja Turtles: Out of the Shadows
NINOTCHKA
THE NINTH GATE
NIRGENDWO IN AFRIKA
NIXON
NO
NO COUNTRY FOR OLD MEN
No Escape
NO ET MOI
NO GOOD DEED
NO MAN'S LAND
NO MORE HEROES-DVD BOX
NO ONE KNOWS ABOUT PERSIAN CATS
No Place for a Rebel
NO RESERVATIONS
NO STRINGS ATTACHED
NO TRAINS NO PLANES
NO WAY HOME
Noah
De Nobelprijswinnaar
NOBODY KNOWS
NOBODY'S FOOL
Noces (Stephan Streker over)
LA NOCHE DE LOS GIRASOLES
Una noche sin luna (Previously Unreleased)
Nocturama (Bertrand Bonello over) (Previously Unreleased)
Nocturnal Animals
NÓI ALBINÓI
Noi credevamo
Noma — My Perfect Storm
NOMAD
NÖMADAK TX
Nono, het zigzagkind
De noodkreet in de fles
NOORD-KOREA, EEN DAG UIT HET LEVEN
NOOSE
NORBIT
NORD
Nordvest (Slow Criticism)
NORDWAND
NORMAAL — IK KOM ALTIED WEER TERUG
NORMAL LIFE
NORMAN JEAN AND MARILYN
NORTH
NORTH BY NORTHWEST
NORTH COUNTRY
NORTHFORK
Northwest
NORWEGIAN WOOD
NOSFERATU
LA NOSTRA VITA
NOSTRADAMUS
I nostri ragazzi (Het Diner)
NOT ANOTHER TEEN MOVIE
NOT ONE LESS (YI GE DOU BU NENG SHAO)
NOTEBOEK
THE NOTEBOOK
De Notenkraak
NOTES ON A SCANDAL
NOTHING PERSONAL
NOTHING TO LOSE
Notre jour viendra
Notre paradis
LA NOTTE
NOTTING HILL
NOU, DAT WAS HET DAN?
Le nouveau
Une nouvelle amie
Nova Zembla
The November Man
La novia del desierto
NOW AND THEN
Now You See Me
Now You See Me 2
Now, Forager: A Film About Love & Fungi (Slow Criticism)
NOWHERE
NOWHERE BOY
NSU: German History X
NUAGES. LETTRES À MON FILS
NUE PROPRIÉTÉ
LES NUITS FAUVES
THE NUMBER 23
NUOVOMONDO
NURSE BETTY
THE NUTTY PROFESSOR
THE NUTTY PROFESSOR II: THE KLUMPS
Nymphomaniac
NYNKE