La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Realisme uit Groot-Brittanië: Tegellichters van de samenleving

NAKED

Groot-Brittannië, 1993 | Mike Leigh
Filmjournalisten signaleren graag trends, want dat houdt de wereld overzichtelijk. Zo werd vorig jaar een aantal expliciete geweldsfilms bij elkaar geharkt en gebombardeerd tot de stroming van de Nouvelle Violence. Dit jaar zullen we nog veel te lezen krijgen over over het Britse sociaal realisme. De aanleiding? Raining stones van Ken Loach (al in de bioscoop te zien), The snapper van Stephen Frears en Naked van Mike Leigh. Drie regisseurs die hun wortels hebben in de jaren zestig. Is er meer dat hen verbindt?

Wie met Nederlandse filmogen naar de Engelse cultuur kijkt, moet wel jaloers worden. Zelden treffen we een Nederlandse film aan waarin enig straatrumoer doorklinkt. Wie wil weten hoe de Nederlandse samenleving reilt en zeilt, heeft in de bioscoop weinig te zoeken. Racisme, werkloosheid, politieke verwikkelingen: de kranten staan er bol van, televisie en radio tetteren de oren van je hoofd, maar aan de sociaal en politiek autistische Nederlandse film gaat alle kabaal voorbij. Dat ligt niet alleen aan de filmmakers, want zij maken onderdeel uit van een speelfilmtraditie, waarin de verfilming van vaderlandse literatuur als het hoogste goed wordt gezien. Een film is pas werkelijk film als er een literair gewicht aan hangt. Iedereen, producenten, filmmakers, critici en publiek, schijnt zich daar prettig bij te voelen. Een briefwisseling tussen aristocraten uit de achttiende eeuw valt daarom in een vruchtbaarder filmbedding dan een discussie over asielzoekers. De schaarse films die wel de straat op gaan, kunnen rekenen op veel filmkritisch dédain, want sociaal realisme is bij veel recensenten het zwaarste scheldwoord.
Engeland is veelkleuriger. Natuurlijk kent ook dit land een traditie van literatuurverfilmingen en keurige drama's (met als uitgesproken voorbeeld het werk van James Ivory), maar daarnaast is er een onderstroom van films die het sociale en politieke conflict opzoeken. Ongetwijfeld heeft dat te maken met de structuur van de Engelse samenleving, waarin perioden van maatschappelijke concensus tussen de sociale bovenlaag en de arbeidersbeweging een historische zeldzaamheid zijn. Met als gevolg dat zich naast de burgerlijke cultuur een linkse parallele cultuur ontwikkelde, een omstandigheid die de culturele en intellectuele dynamiek zeer ten goede kwam. De het Nederlandse culturele leven zo kenmerkende scheiding tussen kunst en politiek is in Engeland dan ook afwezig. Als vanzelfsprekend bemoeien kunstenaars en intellectuelen zich met politiek.

Cultuurschok
De vijftigers Ken Loach, Stephen Frears en Mike Leigh zijn gedrenkt in deze cultuur en in hun werk mijden zij de politiek dan ook niet. Meer in het bijzonder zijn zij gevormd door de cultuur van de jaren zestig, de periode waarin zij alle drie deel uitmaakten van de linkse televisie- en filmbeweging, die, zoals toen in elk westers land, de strijd aanbond met de verkalkte filmindustrie. Ken Loach maakte zich halverwege de jaren zestig legendarisch door samen met producent Tony Garnett bij de BBC een revolutie te ontketenen in televisiedrama. Niet langer kreeg de kijker keurige televisiespelen in Oxford-tongval die zich afspeelden in fraaie landhuizen voorgezet, maar werd hij geconfronteerd met heftige, dramatische verwikkelingen in arbeidersmilieus.
Voor velen betekende dat een cultuurschok, omdat zij voor het eerst een wereld zagen die hen volledig vreemd was. Een effect dat werd versterkt omdat televisiekijkers nog niet blasé waren, zodat televisie een geweldige invloed kon uitoefenen. Loachs docudrama uit 1966 'Cathy come home', over een alleenstaaande moeder die door de kinderbescherming en de politie van haar kinderen wordt beroofd, veroorzaakte zoveel morele deining dat de film bijdroeg aan een wetsverandering. Een feit dat in de handboeken nog steeds wordt vermeld als een exemplarisch voorbeeld van televisie-invloed...
Politiek staat Loach al decennia lang links van Labour, een partij die hij evenals de traditionele vakbonden beschuldigt van halfslachtigheid: "Zij zitten gevangen in een een contradictie: ze steunen een systeem dat duidelijk niet werkt." In het repressieve klimaat van de jaren tachtig raakte hij met zijn politieke stellingname in moeilijkheden. In 1983 zond Channel 4 Loachs documentaire 'Questions of leadership' niet uit, officieel uit angst voor juridische vervolging, volgens Loach omdat hij de traditionele vakbondsleiders fel attaqueerde. Twee jaar later zorgde 'Right to reply', een documentaire over de grote mijnstaking uit 1984, voor een fikse controverse, omdat de film beelden bevatte van politie-agenten die wild inhakten op stakers.
De val van het communisme heeft Loachs politieke overtuiging niet aangetast. Of het nu de los-arbeiders zijn in Riff-Raff die in gevaarlijke omstandigheden in de bouw werken of de werkloze Bob Williams in Raining stones, de oorzaak ligt in het kapitalistische systeem dat amorele lieden in staat stelt anderen uit te buiten.

Amusant avontuur
Stephen Frears is minder uit politiek hout gesneden. In Nederland hadden we tot hij in 1985 'scoorde' met My beautiful laundrette nog nauwelijks van hem gehoord. Toch had hij toen in Engeland al een lange carrière achter de rug. Hij begon niet, zoals Loach, bij de televisie, maar in de Free Cinema Movement, waarin Lindsay Anderson en Karel Reisz twee belangrijke steunpilaren waren. Wat Loach bij de televisie probeerde, streefde deze beweging na in de filmindustrie: een dramatisering van het dagelijks leven van alledaagse mensen. "Implicit in our attitude is a belief in freedom, in the importance of people and the significance of the everyday", heette het in het oprichtingsmanifest.
Frears begon in 1966 als assistent-regisseur bij Reisz en Anderson. Begin jaren zeventig debuteerde hij als zelfstandig filmmaker, met matig succes. Geboren met een pragmatische inslag maakte hij de overstap naar de televisie. Met zijn praktische instelling bleek Frears een produktieve en efficiënte regisseur (zestien televisiespelen in de jaren zeventig) waarna hij halverwege de jaren tachtig internationaal doorbrak met My beautiful laundrette, een film die uitstekend de sterke kant van Frears laat zien. Als geen ander weet hij komische, dramatische en politieke aspecten met elkaar te mengen. Veel meer dan Loach verpakt Frears zijn visie in vrolijk filmvertier. Een vorm die hij onder ander ontwikkelde uit rebellie tegen Loach, "BBC's golden wonderboy" in de jaren zestig, en het onvermijdelijke voorbeeld voor iedere linkse filmmaker. Frears: "There was this genius Ken Loach making these films, and you started to know what faces looked like and what the language was.....there wasn't anything new you could learn because Ken was showing it so much better than anyone else."
Hoewel beiden ongeveer even oud waren, was Loach de strenge politieke vader en Frears de zoon die liever het amusante avontuur zocht. Men kan zich Loach niet voorstellen in Hollywood ("That whole style of filmmaking is anathema to me. Very rarely is anything discreet about Hollywood style."), terwijl Frears met veel plezier na Sammy and Rosie get laid in 1987 de Amerikaanse filmindustrie binnenwandelde. Dat hij daarbij inleverde op authenticiteit zal niemand zijn ontgaan die zijn drie Amerikaanse films (Dangerous liaisons, The grifters en Accidental hero) heeft gezien. Met The snapper keert Frears terug naar Engeland en Ierland en eens temeer blijkt dat hij hier op zijn best is. The snapper is gebaseerd op de het tweede deel van Barrytown, een trilogie van de Ierse schrijver Roddy Doyle (Alan Parker verfilmde met The commitments het eerste deel). The snapper is een film om van te houden, omdat Frears levensechte personages, die met al hun zwakheden het hart op de goede plaats dragen, creëert. Waarbij hij niet weinig wordt geholpen door het uitstekende scenario dat Doyle zelf schreef.
De film gaat over een arbeidersgezin in Dublin, dat in rep en roer raakt als de twintigjarige dochter na een dronkemansvrijpartijtje met een pubmaatje van haar vader zwanger blijkt te zijn. Hoe reageren de gezinsleden? Frears maakt er een moderne, vrolijke zedenschets van waarbij de humor en vooral de onderlinge solidariteit nog lang blijven nagloeien. Frears moet maar in Europa blijven.

Nachtmerrie
Vrolijk is niet het woord dat past bij Naked van Mike Leigh die als filmmaker in hetzelfde jaar als Frears, 1971, debuteerde met Bleak moments. Daarvoor was hij al actief als theaterregisseur, een activiteit die hij nog steeds beoefent. Ook werkt hij, net als Loach gedwongen door het slechte Engelse filmklimaat, veel voor televisie. Naked is dan ook pas zijn vierde speelfilm in ruim twintig jaar. Onderscheidt Loach zich door zijn heldere politieke standpunten, Frears door zijn
bitterzoete humor, bij Mike Leigh zijn alle vluchtwegen afgesloten. Aan de onderkant van de samenleving ontbreekt het aan elk sociaal perspectief. Leven en overleven vallen samen. Hoewel dit inzicht in al zijn werk is terug te vinden, deelde Leigh niet eerder zulke klappen uit als in Naked.
De film volgt een paar dagen, en vooral nachten, het leven van de 27-jarige Johnny, die uit verzet tegen de reguliere, burgerlijke samenleving 'bewust werkloos' is. Het is een uitstekende vondst van Mike Leigh om dit personage zeer welbespraakt te laten zijn: Johnny citeert uit zijn hoofd even gemakkelijk uit de bijbel als uit de geschriften van Nostradamus. Natuurlijk geeft Johnny met zijn apocalyptische visioenen blijk van een stevige tik van de molen, maar hij heeft ook lucide momenten waarin hij de burger — de kijker — een desastreuze cultuurkritische spiegel voorhoudt. Het meest verontrustende aan Naked is de volstrekte hopeloosheid van Johnny, hij is het stadium van een mogelijke maatschappelijke redding gepasseerd. Hij rekent nergens meer op. Ook niet op hulp van boven: "God doesn't love you, he despises you". Naked is een nachtmerrie, waarmee Mike Leigh het sociaal realisme ver achter zich laat.

Daarom is het onder één noemer brengen van Loach, Frears en Leigh een tamelijk zinloze bezigheid. Of het moet zijn dat zij alle drie een hekel hebben aan wat Alan Parker naar aanleiding van Ivory's A room with a view ooit 'The Laura Ashley School of Filmmaking' noemde: "A kind of pleasing escape for people who buy Country-Life or something. It's an escape into a world of nostalgia and extreme good taste and refinement where the major problems that we alle face are absent." Loach, Frears en Leigh zijn de tegellichters van de Engelse samenleving. Straatwerkers die we in Nederland missen.

Jos van der Burg



top
NAKED

Februari 1994 #142

Produktie
Simon Channing Williams
Regie en scenario
Mike Leigh
Camera
Dick Pope
Geluid
André Jacquemin
Montage
Jon Gregory
Muziek
Andrew Dickson
Met
David Thewlis
Lesley Sharp
Katrin Cartlidge
Greg Crutwell

Kleur, 126 minuten

Distributie
Cinemien
Te zien
vanaf 3 februari

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


N

N — The Madness of Reason
N'OUBLIE PAS QUE TU VAS MOURIR
NA PUTU
NAAR DE KLOTE!
NACHMITTAG
NACHO LIBRE
NACHTRIT
NACHTVLINDER
NADIE CONOCE A NADIE
NADINE
NAISSANCE DES PIEUVRES
NAKED
THE NAKED CITY
NAKED GUN 33 1/3
NAKED IN NEW YORK
THE NAKED PREY
THE NAMESAKE
LA NANA
Nannerl, la soeur de Mozart
THE NANNY DIARIES
NANNY MCPHEE
NANNY MCPHEE AND THE BIG BANG
NAPOLEON
Napoléon
NAQOYQATSI
NARC
NATHALIE
National Gallery (Frederick Wiseman over)
NATIONAL SECURITY
NATIONAL TREASURE
NATIONAL TREASURE: BOOK OF SECRETS
THE NATIVITY STORY
NATURAL BORN KILLERS
Nature
DE NATUURLIJKE RUIMTE
The Navigator
THE NAVIGATORS
NE LE DIS À PERSONNE (TELL NO ONE)
Ne me quitte pas
NEAK SRE
Nebraska
NED KELLY
NEDS
Need for Speed
NEEDFUL THINGS
THE NEGOTIATOR
LA NEGRA ANGUSTIAS
Les neiges du Kilimandjaro
Neighbouring Sounds
NEKO-MIMI
NELL
NELLY ET MR. ARNAUD
Nelsons No. 5
NEMMENO IL DESTINO
Nena
NÉNETTE ET BONI
Neon Bull
The Neon Demon
NEROLIO (Aurelio Grimaldi over)
Neruda
Nerve
THE NET
THE NETHER-HORROR COLLECTION
NETTOYAGE À SEC
Never a Dull Moment
NEVER BEEN KISSED
NEVER LET ME GO
NEVER TALK TO STRANGERS
THE NEW DAUGHTER
THE NEW GUY
NEW IN TOWN
NEW JERSEY DRIVE
New Kids Nitro
NEW KIDS: TURBO!
NEW MOON: THE TWILIGHT SAGA
NEW POLICE STORY
NEW ROSE HOTEL
THE NEW SWISS FAMILY ROBINSON
THE NEW WORLD
New Year's Eve
NEW YORK MINUTE
NEW YORK, I LOVE YOU
NEW YORK, IMAGES FROM THE EDGE
The Newsroom
THE NEWTON BOYS
NEXT
THE NEXT BEST THING
Next Goal Wins
NEXT STOP WONDERLAND
THE NEXT THREE DAYS
Next to Her
The Nice Guys
Nick
NICK OF TIME
NID DE GUÊPES/THE NEST
NIET ZONDER JOU
DE NIETSNUT
DE NIEUWE AVONTUREN VAN HET MOLLETJE
Nieuwe helden
DE NIEUWE MOEDER
Nieuwe tieten
De nieuwe wildernis
NIGHT AND THE CITY
NIGHT AT THE MUSEUM
NIGHT AT THE MUSEUM: BATTLE OF THE SMITHSONIAN
Night at the Museum: Secret Of The Tomb
A NIGHT AT THE ROXBURY
The Night Before
NIGHT FALLS ON MANHATTAN
NIGHT MAIL
Night Moves
Night of 1000 Hours
THE NIGHT OF THE HUNTER
NIGHT TRAIN (Previously Unreleased)
Night Train to Lisbon
NIGHT WATCH (NOCHNOI DOZOR)
THE NIGHT WE NEVER MET
A NIGHTMARE ON ELM STREET
NIGHTS IN RODANTHE
NIGHTWATCH
NIGHTWATCHING
Nijntje de film
Niko 2: Familiezaken
NIKO EN DE VLIEGENDE BRIGADE
NIL BY MOUTH
NIMA TEMBA SHERPA
Nina
LA NIÑA SANTA
NINA TAKES A LOVER
NINE
NINE MONTHS
NINE QUEENS (NUEVE REINAS)
NINJA ASSASSIN
Ninja Turtles
Ninja Turtles: Out of the Shadows
NINOTCHKA
THE NINTH GATE
NIRGENDWO IN AFRIKA
NIXON
NO
NO COUNTRY FOR OLD MEN
No Escape
NO ET MOI
NO GOOD DEED
NO MAN'S LAND
NO MORE HEROES-DVD BOX
NO ONE KNOWS ABOUT PERSIAN CATS
NO RESERVATIONS
NO STRINGS ATTACHED
NO TRAINS NO PLANES
NO WAY HOME
Noah
De Nobelprijswinnaar
NOBODY KNOWS
NOBODY'S FOOL
Noces (Stephan Streker over)
LA NOCHE DE LOS GIRASOLES
Una noche sin luna (Previously Unreleased)
Nocturama (Bertrand Bonello over) (Previously Unreleased)
Nocturnal Animals
NÓI ALBINÓI
Noi credevamo
Noma — My Perfect Storm
NOMAD
NÖMADAK TX
Nono, het zigzagkind
De noodkreet in de fles
NOORD-KOREA, EEN DAG UIT HET LEVEN
NOOSE
NORBIT
NORD
Nordvest (Slow Criticism)
NORDWAND
NORMAAL — IK KOM ALTIED WEER TERUG
NORMAL LIFE
NORMAN JEAN AND MARILYN
NORTH
NORTH BY NORTHWEST
NORTH COUNTRY
NORTHFORK
Northwest
NORWEGIAN WOOD
NOSFERATU
LA NOSTRA VITA
NOSTRADAMUS
I nostri ragazzi (Het Diner)
NOT ANOTHER TEEN MOVIE
NOT ONE LESS (YI GE DOU BU NENG SHAO)
NOTEBOEK
THE NOTEBOOK
De Notenkraak
NOTES ON A SCANDAL
NOTHING PERSONAL
NOTHING TO LOSE
Notre jour viendra
Notre paradis
LA NOTTE
NOTTING HILL
NOU, DAT WAS HET DAN?
Le nouveau
Une nouvelle amie
Nova Zembla
The November Man
NOW AND THEN
Now You See Me
Now You See Me 2
Now, Forager: A Film About Love & Fungi (Slow Criticism)
NOWHERE
NOWHERE BOY
NSU: German History X
NUAGES. LETTRES À MON FILS
NUE PROPRIÉTÉ
LES NUITS FAUVES
THE NUMBER 23
NUOVOMONDO
NURSE BETTY
THE NUTTY PROFESSOR
THE NUTTY PROFESSOR II: THE KLUMPS
Nymphomaniac
NYNKE