The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Bachtijar Choedojnazarov: Heen en weer gesleept tussen Europa en Azië

KOSH BA KOSH

Tadzjikistan/Zwitserland, 1993 | Bachtiar Choedojnazarov
Hij woont momenteel in Berlijn. Maar Bachtiar Choedojnazarov komt niet los van zijn wortels. Zijn debuut Bratan (1991), een sentimental journey door het Tadzjikistan van zijn jeugd, liet dat reeds zien. Ook zijn tweede film, Kosh ba kosh, speelt zich af in de voormalige Sovjet-republiek. Maar behalve dat deze lokatie de film voorzag van couleur locale, werd de toon in Kosh ba kosh ook gezet door de plotseling uitbrekende burgeroorlog aldaar. Een gesprek met een filmmaker in diaspora over onder andere gedrogeerde milities, kunst en vliegwerk tijdens de opnamen en politiek engagement.

"Ik wil nog een film maken over mijn geboorteplaats. Maar het is aan God om daarover te beslissen." Dit zei Bachtiar Choedojnazarov twee jaar geleden toen hij naar aanleiding van Bratan voor het eerst het Filmfestival Rotterdam bezocht. God blijkt Choedojnazarov welgevallig te zijn geweest, want tijdens de laatste festivaleditie gaf hij acte de présence met Kosh ba kosh. En Doesjanbe, de hoofdstad van het in Centraal-Azië gelegen Tadzjikistan en tevens de plaats waar Choedojnazarovs wieg stond, is de plaats waar alles zich afspeelt.

Gokspel met botjes
"Ik wilde in eerste instantie het verhaal vertellen van Doesjanbe, een mozaïek van het leven in deze stad geven. Daarna kreeg ik de inval om dit verhaal te combineren met een lyrische liefdesgeschiedenis", zegt Choedojnazarov (29) over het oorspronkelijke idee voor Kosh ba Kosh. De hoofdpersonen in deze liefdesgeschiedenis zijn Daler en Mira. Daler is een typische flierefluiter die als bestuurder van een kabelbaan zijn dagen slijt met illegale klusjes en gokken. Op een dag ontmoet hij de vrijgevochten Mira, de uit Rusland afkomstige dochter van Donai, een van Dalers vrienden. Nadat Donai enorme schulden heeft gemaakt bij het gokken dreigt zijn schuldeiser Mira op te eisen als onderpand. Om haar die vernedering te besparen neemt Daler haar mee. Na aanvankelijke schermutselingen tussen de twee worden zij tenslotte verliefd op elkaar.
De titel van de film, in het Engels ook wel vertaald met On equal terms of Odds and evens, verwijst volgens Choedojnazarov naar een term uit het populaire gokspel in Kosh ba kosh. "Het heet 'boetsjil'. Het is een heel oud spel dat al genoemd wordt in allerlei apocriefe geschriften. Het is behalve in Tadzjikistan ook in Georgië terug te vinden. Het wordt gespeeld met botjes die afkomstig zijn uit de knieschijf van een ram. Het principe van het spel is dat die botjes in bepaalde combinaties worden gegooid. Maar soms vallen ze zodanig dat er geen combinatie ontstaat. Dan blijven ze tegen elkaar staan, een gooi waar je als speler niets uit kan afleiden. Dat noemen ze 'kosh ba kosh'. Er is er altijd één autoriteit onder de spelers die bepaalt of er in zo'n geval een nieuwe ronde moet worden gespeeld of dat het wordt opgelost door de aarde onder de botjes weg te halen zodat er alsnog een combinatie ontstaat."

Stoned
In juni 1992 bezocht Choedojnazarov Doesjanbe om lokaties te zoeken. Vier maanden later, kort na het begin van de opnamen, brak in Tadzjikistan een burgeroorlog uit tussen oudcommunisten en een alliantie van pro-islamitische en democratische milities. Choedojnazarov wil er in eerste instantie weinig over kwijt ("het is een lang en onplezierig verhaal"), maar na enig aandringen volgt zijn relaas. "Toen de oorlog uitbrak zijn we eerst weggevlucht. Pas nadat het weer rustig was in de stad en de oorlog zich honderd kilometer verderop afspeelde zijn we teruggekeerd. We stonden onder bescherming van het Russische leger. Maar zo nu en dan moesten we wel iemand smeergeld geven om te kunnen filmen. Soms kwamen we ook op plekken terecht die onder de controle vielen van andere groepen. Je had terroristen, islamitische fundamentalisten, het Russische leger en iedere groep bestond weer uit verschillende milities. Dus de mogelijkheid bestond nogal eens dat je als gijzelaar gevangen genomen werd. Vooral 's nachts was de situatie vaak onvoorspelbaar omdat de milities dan meestal stoned waren."
"Toen de oorlog uitbrak hadden we ongeveer twintig procent van de film opgenomen. We waren gedwongen om het scenario te herschrijven en een aantal scènes opnieuw te draaien. Een gedeelte van de vader/dochter scène uit het begin van de film en de tweede gokscène, waarin Daler niet mee mag doen aan het spel, dateren nog van voor de oorlog. De rest is opnieuw of later gefilmd. De oorlog was zelfs af te lezen van de gezichten van sommige acteurs. Die hadden binnen twee maanden tijd een andere uitdrukking gekregen. Dat was goed te zien toen ze de scènes gingen overspelen."
Een van de weinige professionele acteurs en een relatieve nieuwkomer in Kosh ba kosh is de Spaanse actrice Paulina Galvez, die de rol van Mira vertolkt. Een opmerkelijke keuze die volgens Choedojnazarov niet alleen ingegeven werd omdat zij in haar uiterlijk het Europese en het Aziatische in zich verenigt. "We hebben in Moskou, St-Petersburg en Moldavië naar actrices gezocht. Maar de twee Russische actrices die ik eerst op het oog had durfden niet in Tadzjikistan te werken. Paulina had die lef wel. Tegelijkertijd bracht zij als buitenstaander ook een frisse wind in het verhaal. Daler wordt ook op Mira verliefd omdat zij het 'nieuwe' en het 'onbekende' voor hem vertegenwoordigt. De laatste scène in de film, waarin hij met zijn fiets achter de auto van zijn geliefde aanrijdt, symboliseert zijn hang naar het nieuwe, het onbekende, naar Europa."
Gezien Choedojnazarovs enigszins cryptische opdracht bij Kosh ba kosh, "aan de vrouwen waarvan we houden", lijkt het personage van Mira ook een symbolische functie te hebben. Maar volgens de regisseur moet dat anders worden opgevat. "Ik bedoel hiermee niet te zeggen: 'Mira staat voor alle Tadzjikistaanse vrouwen'. Bij ons heb je ook geëmancipeerde vrouwen. Het is zelfs zo dat ik in Duitsland meer vrouwen met een hoofddoek om zie lopen dan in mijn eigen land. Maar met deze hommage geef ik uitdrukking aan mijn wens voor de gelijke behandeling van de vrouw in mijn land. Dat is ook de keuze waar Daler voor gesteld wordt: vervul ik bij Mira slechts de plichten die ik van oudsher als man heb of ben ik bereid om meer te geven aan mijn geliefde?"
"Uiteindelijk is Kosh ba kosh ook niet zozeer een film geworden over Doesjanbe maar een film over de sfeer in deze tijd. Hij gaat over mensen die ongeacht de omstandigheden proberen te overleven en over Daler, die heen en weer gesleept wordt tussen Europa en Azië en de innerlijke strijd die dat bij hem met zich meebrengt."

Eilandjes
Tijdens het laatste filmfestival van Venetië mocht Choedojnazarov voor Kosh ba kosh een Zilveren Leeuw in ontvangst nemen en de film is inmiddels aan verschillende landen binnen en buiten Europa verkocht. Niettemin kende de film tot dusver, zo bleek ook na de Nederlandse première tijdens het Filmfestival Rotterdam, een gemengde ontvangst. Wat hierbij ondermeer een rol lijkt te spelen is het feit dat Kosh ba kosh in stilistisch opzicht in weinig herinnert aan zijn alom geprezen voorganger Bratan (1991). Choedojnazarov vindt dat onterecht: "Ik heb in deze film geprobeerd om de stijl die ik in Bratan had gevonden verder te ontwikkelen. Ik vind het van gemakzucht getuigen om als filmmaker in dezelfde stijl te blijven werken. Ik hou op dit moment ook meer van deze film omdat het mij hierin beter is gelukt is om datgene te realiseren wat ik wilde maken."
"In Kosh ba kosh heb ik geprobeerd om een vrij hechte plot te verbinden met muzikale afdwalingen. Terwijl je in Bratan alleen maar van dergelijke afdwalingen hebt, zo bestaat Kosh ba kosh als het ware uit eilandjes, stationnetjes, die het verhaal structuur geven. Ze lijken los van elkaar te staan, de enige verbintenis is de sfeer. Ook de saxofoonmuziek is niet vloeiend, heeft een onevenwichtig ritme, net als de film. En het werken met kleurenfilm voegde een nieuwe dimensie toe waardoor ik ook meer bezig was met de compositie van de shots. Bij een road-movie als Bratan past zwart-wit uitstekend. Maar Kosh ba kosh is afgezien van de vluchten met de kabelbaan grotendeels opgenomen op één plek. Dat gebrek aan dynamiek heb ik proberen te compenseren met het kleurgebruik."

Politieke spelletjes
Een bij vlagen humoristisch en ironisch liefdesverhaal dat zich afspeelt temidden van een oorlog, het doet in Kosh ba kosh toch wat onwerkelijk aan. Dat Choedojnazarov ervoor koos om er geen politiek pamflet van te maken en de oorlog vooral als decor te laten figureren is zijn goed recht, maar waarom ontbreekt in Kosh ba kosh ook maar iedere hint naar een eigen standpunt in de kwestie? Choedojnazarov: "Ik voel me niet geroepen om politieke standpunten in te nemen. Je hebt kunstenaars, zakenmensen en politici. Ik doe niet aan politieke spelletjes, daar sta ik buiten. Elke oorlog draait om geld en macht en daar wil ik niets mee te maken hebben."
Toch blijkt de jonge regisseur, die zichzelf een christen noemt, er wel een persoonlijke opvatting op na te houden. "Iedere vorm van fundamentalisme, of het nou communistisch, islamitisch of christelijk van aard is, beschouw ik als een vorm van dictatuur. Ik hou er niet van als men mij tot dingen dwingt. Dan kunnen ze met mij maar twee dingen doen: of een zodanige druk op me uitoefenen dat ik eraan toegeef of ze moeten me liquideren."
Kosh ba kosh is in eigen land nog niet te zien geweest maar volgens Choedojnazarov zal dat niet lang meer duren ("ik heb gehoord dat de huidige regering, die progressief is, van plan is om de film aan te kopen"). Is hij niet bang dat hij van zijn landgenoten het verwijt krijgt dat hij zich afzijdig houdt? Iets dat zijn Bosnische collega Emir Kusturica ook overkwam toen hij het voormalige Joegoslavië was ontvlucht. "Kusturica heeft daar bijna dertig jaar geleefd dus hij wordt geacht daar ook iets voor terug te doen. Ik voel die verplichting niet. Ik heb alleen mijn jeugd in Tadzjikistan doorgebracht en kom daar nu alleen nog om te filmen. Mij kennen ze als een Tadzjikistaanse regisseur in diaspora. En bovendien zijn zij, zoals een Russische uitdrukking luidt, begonnen aan die pap dus moeten zij die pap ook maar opeten."

Wouter Groen



top
KOSH BA KOSH

Juni 1994 #146

Produktie
Bachtiar Choedojnazarov
Christa Saredi
Regie en montage
Bachtiar Choedojnazarov
Scenario
Bachtiar Choedojnazarov
Leonid Mahkamov
Camera
Georgy Dzalajev
Geluid
Roustam Achadov
Muziek
Achmad Bakajev
Met
Paulina Galvez
Daler Madjidav
Bochodoer Djoerabajev
Radjab Khoesseinov

Kleur, 90 minuten

Distributie
Cinemien
Te zien
vanaf 2 juni in Amsterdam (Rialto), Utrecht ('t Hoogt), Nijmegen (Cinemariënburg) en Haags Filmhuis

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


K

K3 Bengeltjes
K3 Dierenhotel
K3 EN DE KATTENPRINS
K3 Love Cruise
KABOOM
KABOUTER PLOP
THE KABULI KID
KADOSH
KAFKA
KAIDAN
KAIRO/PULSE
KALIFORNIA
KAMELEON 2
KAMEN
KAN DOOR HUID HEEN
KANDAHAR
KANGAROO JACK
Kankerlijers
KANSAS CITY
KAOS
Kapitein Onderbroek: Het eerste grote avontuur
KAPITEIN ROB EN HET GEHEIM VAN PROFESSOR LUPARDI
Kappen
Kapringen
KARAKTER
KARAKUM
THE KARATE KID
KARNAVAL
Karsu
KASSABLANKA
Kat en muis
KATALIN VARGA
KATE AND LEOPOLD
Kauwboy
KAZAAM
KEANE
KEBAB CONNECTION
Kedi (Ceyda Torun over)
Keep on Keepin' on
Keeper (Guillaume Senez over)
The Keeper of Lost Causes
KEEPING MUM
KEEPING THE FAITH
Keeping Up with the Joneses
KEES DE JONGEN
Keet & Koen en de speurtocht naar Bassie & Adriaan
Keith Richards: Under the Influence
KEIZER KUZCO
KEN JACOBS
KEN PARK
Kenau
KENNIS VAN HELEN
KERITY, HET GEHEIM VAN ELEONORE
DE KERSENPLUK
KERST BIJ DE LIEVEHEERSBEESTJES
DE KEUKEN VAN KOK
De keuze van mijn vader (Yan Ting Yuen over)
Key House Mirror
KHADAK
KICK-ASS
Kick-Ass 2
KICKS
Kid
THE KID STAYS IN THE PICTURE
Kidnap
Kidnapping Mr. Heineken
The Kidnapping of Michel Houellebecq
Kidnep
KIDS
KIDS RETURN
KIDZ IN DA HOOD
KIJK IK VLIEG
KIKA
Kiki, el amor se hace
KIKUJIRO
KILL BILL — VOL. 1
KILL BILL — VOL. 2
Kill List
Kill Switch
Kill Your Darlings
THE KILLER
KILLER
Killer Elite
THE KILLER INSIDE ME
Killer Joe
KILLER OF SHEEP
KILLER: A JOURNAL OF MURDER
KILLERS
THE KILLING
KILLING ME SOFTLY
The Killing of a Sacred Deer
Killing Them Softly
KILLING ZOE
KINATAY en LOLA
Die Kinder vom Napf
KINDEREN VAN GIETIJZEREN GODEN
De kinderen van Juf Kiet
KINDERSPIELE
Kinetta
King and Country
KING ARTHUR
King Arthur: Legend of the Sword
THE KING IS ALIVE
KING KONG
KING OF CALIFORNIA
King of Devil's Island
THE KING OF KONG
KING OF NEW YORK
King of the Belgians
KING OF THE HILL
The King's Gardens
THE KING'S SPEECH
THE KINGDOM (Lars von Trier)
THE KINGDOM (Peter Berg)
THE KINGDOM II (Lars von Trier, Morten Arnfred)
KINGPIN
Kingsman: The Golden Circle
Kingsman: The Secret Service
KINSEY
KIRIKOU EN DE HEKS
KISS KISS BANG BANG
Kiss Me
Kiss Me Deadly
KISS OF DEATH
KISS OF LIFE
KISS OF THE DRAGON
KISS THE GIRLS
KISSED
KITCHEN STORIES
THE KITE RUNNER
KLADBOEKSCÈNES
KLASS
KLEIN VOOR ALTIJD
DE KLEINE BLONDE DOOD
DE KLEINE IJSBEER
KLEINE IJSBEER 2
Kleine ijstijd
DE KLEINE MAANBEER
KLEINE NEMO
De kleine prins
HET KLEINE SPOOKJE LABAN
KLEINE TEUN
De kleine vampier
KLEINE VERA
DE KLEINE ZEEMEERMIN
KLEINES TROPICANA
KNALLHART
KNETTER
Knielen op een bed violen
Knife in the Clear Water (Wang Xuebo over)
KNIGHT AND DAY
Knight of Cups
A KNIGHT'S TALE
Knock Knock
KNOCKED UP
KNOCKIN' ON HEAVEN'S DOOR
Knoester & Berkelientje
KNOFLÍKÁRI
KNOWING
Koemba: de zebra die z'n strepen kwijt is
Kollektivet
KOLYA
KOM NIET AAN MIJN KINDEREN
Komedie om geld
Komm mir nicht nach (Dreileben)
KOMT EEN VROUW BIJ DE DOKTER
Kon-Tiki
Kong: Skull Island 3D
DER KONIG VON KREUZBERG
KONING DER MASKERS (BIAN LIAN)
DE KONING EN DE VOGEL
DE KONING EN IK
De Koning van de Mont Ventoux
Kooky
KOPPS
DE KORENSLAG
HET KORPS MARINIERS
KOSH BA KOSH
Koza (Previously Unreleased)
KRAAK!
KRABAT — MEESTER VAN DE ZWARTE MOLEN
KRAJINKA
KRÁMPACK
Krampus
KRÁVA
De krekel
Kreuzweg
DER KRIEGER UND DIE KAISERIN
Krigen
KRIMA/KERIME
Kriterion sinds '45
DE KROKODILLENBENDE
KRUIMELTJE
Kubo en het magische zwaard
Kuma
Kumaré
KUNDUN
KUNG FU HUSTLE
KUNG FU PANDA
KUNG FU PANDA 2
Kung Fu Panda 3 (NL)
Kunst... begin drrr niet an
Kurai kurai — Verhalen met de wind
KUROSAWA COLLECTIE 2
KURT & COURTNEY
Kurt Cobain: Montage of Heck
DE KUS
KUTZOOI
KWAIDAN
Kyteman: Now What?