The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Stationschef met minderwaardigheidscomplex Toeval is een alledaags wonder

KNOFLÍKÁRI

Tsjechië, 1997 | Petr Zelenka
Knoflíkári begint en eindigt met de ontploffing van de atoombom en stelt zwaarwegende vragen over het menselijk bestaan. Toch is het een lichte en zelfs vrolijke film, niet in de laatste plaats door het kennelijke plezier waarmee hij gemaakt is. Regisseur Zelenka combineert en citeert er lustig op los, en deinst er niet voor terug om de verwoesting van Hiroshima in het zelfde perspectief te plaatsen als een niet ontdekte buitenechtelijke affaire: een kwestie van toeval.

Een van de meest wrede spelingen van het lot voltrok zich in de vroege morgen van 6 augustus 1945 boven de Japanse stad Kokura, toen hevige regenbuien het Amerikaanse vliegtuig met de atoombom aan boord deden afbuigen naar Hiroshima. Een onbeduidende toevalligheid bepaalde het lot van onnoembaar veel mensen. Petr Zelenka gebruikt dit bizarre gegeven als proloog van zijn film Knoflíkári. Zogenaamde archiefbeelden van de twee Amerikanen in de cockpit van het toestel worden afgewisseld met scènes op de grond: drie Japanners leren elkaar vloeken in het Amerikaans (de Japanse taal schijnt hierin niet te voorzien) zodat ze het slechte weer dat hun stad teistert kunnen vervloeken. Want door de nattigheid branden zelfs de sigaren niet meer. Maar hoe er ook collectief en met overgave gevloekt wordt, het haalt niets uit. Het blijft regenen. Niet alleen wordt hier de eigenzinnige orde die er in de wereld heerst pijnlijk duidelijk, maar ook het onvermogen van de mens om er ook maar de minste invloed op uit te oefenen, alle bezweringsrituelen ten spijt.

Kunstgebit
Deze episode gaat vooraf aan zes andere waarin toeval en de behoefte aan orde en zingeving een rol spelen. Ze spelen zich allemaal af op dezelfde avond: 6 augustus 1995, precies vijftig jaar later. Het toeval van wereldformaat uit de proloog en zijn immense gevolgen worden vrijmoedig gerelateerd aan het triviale gehannes van de hedendaagse burger om de chaos de baas te blijven. De alledaagsheid van het gewone leven wordt gepaard aan particuliere eigenaardigheden en bizarre gewoonten. Zelenka heeft duidelijk plezier beleefd aan het verzinnen van de neurosen waarmee hij zijn personages opzadelt. Zo is er een psychiater die obsessief met zijn hygiëne bezig is, het enige aspect van zijn leven waar hij controle over kan uitoefenen. De filmtitel betekent zoiets als 'knoopknippers' en slaat op een man die dwangmatig met een kunstgebit tussen zijn dijen geklemd de knopen van stoelzittingen lostrekt. En een voormalige stationschef met een minderwaardigheidscomplex ontleent alleen nog enig zelfrespect aan een kunstje dat hij met verbazende precisie uitvoert tussen de rails van de spoorbaan. Het zijn rituelen die houvast bieden in een universum dat een zekere orde kent, die voor de gewone sterveling onbegrijpelijk en onvoorspelbaar is. Zo laveert men tussen toeval en lotsbestemming.
Een radio-uitzending loopt als een rode draad door alle episoden. In de studio geeft een man zijn visie op de huidige tijd. Hij praat over het systeem van oorzaak en gevolg dat niet meer van toepassing is, over gebeurtenissen zonder logisch verband. Over toeval als een alledaags wonder. Dat is eigenlijk nogal overbodig commentaar op de gebeurtenissen in de film. Die zijn niet zo subtiel dat we daar uitleg bij nodig hebben.

Chaos
Zelenka snijdt op lichtvoetige wijze grote thema's aan en koppelt die luchtig aan elkaar. Knoflíkári wil niets minder dan een visie geven op de stand van zaken in de wereld precies vijftig jaar na het vallen van de atoombom. Het gaat niet alleen om de pogingen van de mens vat te krijgen op de chaos en over het onvermogen daartoe, het gaat ook over vergiffenis. Of liever: over het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen daden. Dat is nogal wat. Omdat Zelenka zo'n vernuftige constructie hanteert en zoveel tegelijk wil zeggen moet hij soms forceren om de zaak rond te breien. Er zit een rare flashback in de film die er alleen toe dient de kijker duidelijk te maken dat de vrouw in bed de vrouw van de taxichauffeur is. Dat moeten wij weten om de clou te begrijpen, maar de personages weten het niet en kunnen het ons dus niet vertellen. De laatste episode, waarin de piloot uit de Amerikaanse cockpit als geest op aarde verschijnt om vergiffenis te vragen, is een wat zwakke afsluiter. Het aardige was juist dat absurditeiten tegelijkertijd zo gewoon en alledaags waren. Bovendien is het wel een erg duidelijke poging om de cirkel rond te krijgen. Daardoor wordt het verband dat aan het begin gelegd is met de val van de atoombom te sterk aangezet en krijgt de film pretenties die hij niet helemaal waar kan maken. Het thema van vergiffenis drukt dan ook opeens erg zwaar op de film waardoor hij wat onevenwichtig wordt.
Knoflíkári doet vermoeden dat de constructie en het spel met het toeval voor Zelenka een grotere uitdaging is geweest dan het grondig verkennen van zijn thema. Want dat is toch enigszins vlak uitgewerkt; het gezichtspunt van waaruit het beschouwd wordt is in elke episode nagenoeg hetzelfde.
Knoflíkári is desalniettemin een originele en bij vlagen zeer vermakelijke poging om een zwaar onderwerp verteerbaar op te dienen. Niet alleen door de humor, maar ook door het optimisme dat er uit spreekt. Mensen zijn dan niet in staat de ongerijmdheid van de gebeurtenissen om zich heen te bevatten, ze zijn wel in staat voor zichzelf een bepaalde orde te creëren.

Petra van der Ree



top
KNOFLÍKÁRI

Oktober 1998 #193

Productie
Cestmír Kopecky
Regie en scenario
Petr Zelenka
Camera
Miro Gábor
Art direction
David Cerny
Montage
David Charap
Muziek
Ales Brezina
Met
Jirí Kodet
Borivoj Navrátil
Rudolf Hrusínsky
Eva Holubova

Kleur en zwart-wit, 100 minuten

Distributie
Nederlands Filmmuseum i.s.m. International Film Festival Rotterdam (Tiger Release)
Te zien
vanaf 15 oktober

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


K

K3 Bengeltjes
K3 Dierenhotel
K3 EN DE KATTENPRINS
K3 Love Cruise
KABOOM
KABOUTER PLOP
THE KABULI KID
KADOSH
KAFKA
KAIDAN
KAIRO/PULSE
KALIFORNIA
KAMELEON 2
KAMEN
KAN DOOR HUID HEEN
KANDAHAR
KANGAROO JACK
Kankerlijers
KANSAS CITY
KAOS
Kapitein Onderbroek: Het eerste grote avontuur
KAPITEIN ROB EN HET GEHEIM VAN PROFESSOR LUPARDI
Kappen
Kapringen
KARAKTER
KARAKUM
THE KARATE KID
KARNAVAL
Karsu
KASSABLANKA
Kat en muis
KATALIN VARGA
KATE AND LEOPOLD
Kauwboy
KAZAAM
KEANE
KEBAB CONNECTION
Kedi (Ceyda Torun over)
Keep on Keepin' on
Keeper (Guillaume Senez over)
The Keeper of Lost Causes
KEEPING MUM
KEEPING THE FAITH
Keeping Up with the Joneses
KEES DE JONGEN
Keet & Koen en de speurtocht naar Bassie & Adriaan
Keith Richards: Under the Influence
KEIZER KUZCO
KEN JACOBS
KEN PARK
Kenau
KENNIS VAN HELEN
KERITY, HET GEHEIM VAN ELEONORE
DE KERSENPLUK
KERST BIJ DE LIEVEHEERSBEESTJES
DE KEUKEN VAN KOK
De keuze van mijn vader (Yan Ting Yuen over)
Key House Mirror
KHADAK
KICK-ASS
Kick-Ass 2
KICKS
Kid
THE KID STAYS IN THE PICTURE
Kidnap
Kidnapping Mr. Heineken
The Kidnapping of Michel Houellebecq
Kidnep
KIDS
KIDS RETURN
KIDZ IN DA HOOD
KIJK IK VLIEG
KIKA
Kiki, el amor se hace
KIKUJIRO
KILL BILL — VOL. 1
KILL BILL — VOL. 2
Kill List
Kill Switch
Kill Your Darlings
THE KILLER
KILLER
Killer Elite
THE KILLER INSIDE ME
Killer Joe
KILLER OF SHEEP
KILLER: A JOURNAL OF MURDER
KILLERS
THE KILLING
KILLING ME SOFTLY
The Killing of a Sacred Deer
Killing Them Softly
KILLING ZOE
KINATAY en LOLA
Die Kinder vom Napf
KINDEREN VAN GIETIJZEREN GODEN
De kinderen van Juf Kiet
KINDERSPIELE
Kinetta
King and Country
KING ARTHUR
King Arthur: Legend of the Sword
THE KING IS ALIVE
KING KONG
KING OF CALIFORNIA
King of Devil's Island
THE KING OF KONG
KING OF NEW YORK
King of the Belgians
KING OF THE HILL
The King's Gardens
THE KING'S SPEECH
THE KINGDOM (Lars von Trier)
THE KINGDOM (Peter Berg)
THE KINGDOM II (Lars von Trier, Morten Arnfred)
KINGPIN
Kingsman: The Golden Circle
Kingsman: The Secret Service
KINSEY
KIRIKOU EN DE HEKS
KISS KISS BANG BANG
Kiss Me
Kiss Me Deadly
KISS OF DEATH
KISS OF LIFE
KISS OF THE DRAGON
KISS THE GIRLS
KISSED
KITCHEN STORIES
THE KITE RUNNER
KLADBOEKSCÈNES
KLASS
KLEIN VOOR ALTIJD
DE KLEINE BLONDE DOOD
DE KLEINE IJSBEER
KLEINE IJSBEER 2
Kleine ijstijd
DE KLEINE MAANBEER
KLEINE NEMO
De kleine prins
HET KLEINE SPOOKJE LABAN
KLEINE TEUN
De kleine vampier
KLEINE VERA
DE KLEINE ZEEMEERMIN
KLEINES TROPICANA
KNALLHART
KNETTER
Knielen op een bed violen
Knife in the Clear Water (Wang Xuebo over)
KNIGHT AND DAY
Knight of Cups
A KNIGHT'S TALE
Knock Knock
KNOCKED UP
KNOCKIN' ON HEAVEN'S DOOR
Knoester & Berkelientje
KNOFLÍKÁRI
KNOWING
Koemba: de zebra die z'n strepen kwijt is
Kollektivet
KOLYA
KOM NIET AAN MIJN KINDEREN
Komedie om geld
Komm mir nicht nach (Dreileben)
KOMT EEN VROUW BIJ DE DOKTER
Kon-Tiki
Kong: Skull Island 3D
DER KONIG VON KREUZBERG
KONING DER MASKERS (BIAN LIAN)
DE KONING EN DE VOGEL
DE KONING EN IK
De Koning van de Mont Ventoux
Kooky
KOPPS
DE KORENSLAG
HET KORPS MARINIERS
KOSH BA KOSH
Koza (Previously Unreleased)
KRAAK!
KRABAT — MEESTER VAN DE ZWARTE MOLEN
KRAJINKA
KRÁMPACK
Krampus
KRÁVA
De krekel
Kreuzweg
DER KRIEGER UND DIE KAISERIN
Krigen
KRIMA/KERIME
Kriterion sinds '45
DE KROKODILLENBENDE
KRUIMELTJE
Kubo en het magische zwaard
Kuma
Kumaré
KUNDUN
KUNG FU HUSTLE
KUNG FU PANDA
KUNG FU PANDA 2
Kung Fu Panda 3 (NL)
Kunst... begin drrr niet an
Kurai kurai — Verhalen met de wind
KUROSAWA COLLECTIE 2
KURT & COURTNEY
Kurt Cobain: Montage of Heck
DE KUS
KUTZOOI
KWAIDAN
Kyteman: Now What?