The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Foto J. Merkelbach | collectie EYE Hebberige stromannen

Komedie om geld

Nederland, 1936 | Max Ophüls
Niemand is opgewassen tegen de verleiding van fortuin en macht, hoe onschuldig en eerlijk je ook bent. Dat bewijzen Max Ophüls en de gebroeders Coen in Komedie om geld en The Hud­sucker Proxy.

Door Laura van Zuylen

Dikke mannen zijn engerds en dunne mannen al helemaal. Vrouwen zijn secretaresses, behalve eentje en die is dan ook heel bijzonder. Hoewel The Hudsucker Proxy (Joel en Ethan Coen, 1994) werd gemaakt tijdens de economisch bloeiende jaren negentig en Komedie om geld (Max Ophüls, 1936) in de nasleep van de bankencrisis van de jaren dertig, springen de overeenkomsten in het oog. Beide satires vestigen de aandacht op de donkere kant van de kapitalistische wereld, waarin de kleine man door grote instanties wordt vermorzeld.
Onze ideeën over de zakenwereld zijn blijkbaar niet zo veel veranderd, want beide tragikomische films vertellen in principe hetzelfde verhaal. Een knullig ventje wordt aan het hoofd van een smerig gigabedrijf gezet en de sores beginnen als hij zelf gaat nadenken. De redenen voor de firma's om een loser als baas te nemen verschillen weliswaar, maar alles draait om geld. In Komedie om geld zit een louche financieringsonderneming achter het veronderstelde kapitaal van voormalig bankloper Karel Brand (Herman Bouber) aan. In The Hudsucker Proxy zoekt het bestuur van een groot concern eind jaren vijftig een nitwit om de aandelen in waarde te laten dalen. Ophüls en de Coen-broers tonen aan dat niemand immuun is voor de aantrekkingskracht van succes: de hoofdpersonen doen hun best om zich in die directeursrol te wurmen.

Jan met de pet
En er zit altijd een addertje onder het gras: in beide films moet de verteller ingrijpen om de hoofdpersonen, en vooral het publiek, een happy end te geven. Komedie om geld start met een clown die als een Grieks eenmanskoor commentaar geeft voor een circustent met glitterletters, een gong en een draaiende kartonnen zon. De extravagante, gestileerde vormgeving is karakteristiek voor Ophüls. Bijna loopt de boel mis en dan schiet de clown te hulp. Hij tilt een jongetje door de gescheurde gong heen zodat het kind als een deus ex machina het verhaal kan redden: 'de jeugd' lost alles op. De clown (al even symbolisch) heeft de touwtjes in handen en wrijft de toeschouwer in dat dit in werkelijkheid niet zou kunnen. Opmerkelijk dat de regisseur ons ondanks zijn Duitse achtergrond een typisch Hollandse les leert. Het is nobel om nederig te zijn: wees blij met wat je hebt, want jan met de pet kan een groter leven niet aan. In films als Liebelei (1933), The Reckless Moment (1949) of zijn latere Madame de... (1953) laat hij zijn hoofdpersonen liever sterven dan dat hij ze er zo makkelijk vanaf laat komen.
Als alles de mist in dreigt te gaan, komt er ook in The Hudsucker Proxy hulp van de verteller, een donkere klokkenmaker met een zuidelijk Amerikaans accent. Maar dit goede einde is net zo goed schone schijn. Cynisme sijpelt langs de randjes. Norville Barnes' (Tim Robbins) ambitie wordt tegen een wel heel hoge prijs beloond. Hij blijft de baas van de organisatie die hem te pakken nam, wat impliceert dat niemand is bestand tegen lonkende centen.
De filmmakers bespeuren in de zakenwereld onpersoonlijkheid en benadrukken dat via herhaling in de montage. In Komedie om geld worden zich opstapelende aanmaningen gedicteerd door ijsberende mannen, met dezelfde mimiek, opgetikt door inwisselbare typistes. Als Brand geld heeft verloren, drukken de kassiers een voor een gechoqueerd hun neus tegen het ruitje in korte, vlot achter elkaar gemonteerde shots. Met eenzelfde serie van ritmische, korte beelden tonen de Coens een gesprek tussen de doortrapte bestuursleden: vadsig en in grijze kostuums, met pakkende sloganachtige zinnetjes.

Liftboys en draaiorgelspelers
De mannetjes Brand en Norville zijn in die wereld een vreemde eend in de bijt. Zowel door hun karakter als hun fysiek: Brand is te kort, Norville te lang. Ze proberen te integreren tussen de te chique pakken met forse sigaren, de te hoge plafonds, te lange gangen en te geordende bureaus. Komedie om geld doet denken aan het Duits expressionisme door de protserige, op twee roofvogels steunende open haard, de brede trappen en de boomstammen van pilaren. Strakke lijnen kenmerken ook de stilering van de Coen-broers. Die wordt door de cameravoering versterkt. Het is of je een echo ziet, doordat de camera de kille, lege ruimtes nog meer diepte geeft. Brand en Norville passen er niet tussen, maar ze verkopen hun ziel: Brand als hij een draaiorgelspeler laat wegsturen, Norville wanneer hij de liftboy ontslaat.
Een vrouw probeert de verloren mannen tot de orde te roepen. Die vrouwen demonstreren de tegenhanger van het vermogen, namelijk liefde. Maar de Coens geloven er niet in. Ze ontdoen een eerste ontmoeting van romantiek door hem met platitudes te bederven. Norville ontmoet een juffrouw in een café en het publiek loert mee vanaf de andere kant van de bar. Twee gerimpelde ventjes met maagklachten becommentariëren het schouwspel. Zij doorzien hoe de griet Norville bespeelt, omdat dat van alle tijden is: dáár komen de tranen om zijn aandacht te trekken en nú gaat ze flauwvallen, zodat hij niet meer van haar af komt.
Ook Ophüls zet clichés in, maar herschept ze tot iets moois: stille film neemt de overhand bij liefde op het eerste gezicht. Een benzinepompbediende maakt de ruiten van een auto schoon en als het sop verdwijnt, spoelt ook het geluid weg. We horen alleen muziek. Hij stapt in de auto en praat met het meisje, maar de tekst is irrelevant. Alle eerste gesprekjes zijn immers hetzelfde. Ze vergeten de tijd: de benzinepomp blijft lopen en de tank stroomt over. Liefdesvuur wordt aangewakkerd.
Ophüls slaat deze romantiek op een andere manier kapot, want dit is de dochter van Brand. Als zij de liefde van haar leven vindt, beschouwt haar vader hem als te min. Nu hij rijk is, doet hij gewichtig en neemt niets meer van haar aan. Net zo schudt Norville de kritiek van zijn vriendin van zich af en kiest hij, terwijl hij een hoofdmassage krijgt, voor de poen. Brand en Norville komen op hun keuzes terug en toch is het dan al te laat. Zij waren goudeerlijk, naïef en onschuldig. En uitgerekend deze kleine mannen stellen tentoon dat de cirkel van hebzucht zich onherroepelijk zal herhalen.



top
Komedie om geld

Januari 2014 #361

Regie
Max Ophüls
Met
Herman Bouber
Matthieu van Eysden
Rini Otte

82 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


K

K3 Bengeltjes
K3 Dierenhotel
K3 EN DE KATTENPRINS
K3 Love Cruise
KABOOM
KABOUTER PLOP
THE KABULI KID
KADOSH
KAFKA
KAIDAN
KAIRO/PULSE
KALIFORNIA
KAMELEON 2
KAMEN
KAN DOOR HUID HEEN
KANDAHAR
KANGAROO JACK
Kankerlijers
KANSAS CITY
KAOS
Kapitein Onderbroek: Het eerste grote avontuur
KAPITEIN ROB EN HET GEHEIM VAN PROFESSOR LUPARDI
Kappen
Kapringen
KARAKTER
KARAKUM
THE KARATE KID
KARNAVAL
Karsu
KASSABLANKA
Kat en muis
KATALIN VARGA
KATE AND LEOPOLD
Kauwboy
KAZAAM
KEANE
KEBAB CONNECTION
Kedi (Ceyda Torun over)
Keep on Keepin' on
Keeper (Guillaume Senez over)
The Keeper of Lost Causes
KEEPING MUM
KEEPING THE FAITH
Keeping Up with the Joneses
KEES DE JONGEN
Keet & Koen en de speurtocht naar Bassie & Adriaan
Keith Richards: Under the Influence
KEIZER KUZCO
KEN JACOBS
KEN PARK
Kenau
KENNIS VAN HELEN
KERITY, HET GEHEIM VAN ELEONORE
DE KERSENPLUK
KERST BIJ DE LIEVEHEERSBEESTJES
DE KEUKEN VAN KOK
De keuze van mijn vader (Yan Ting Yuen over)
Key House Mirror
KHADAK
KICK-ASS
Kick-Ass 2
KICKS
Kid
THE KID STAYS IN THE PICTURE
Kidnap
Kidnapping Mr. Heineken
The Kidnapping of Michel Houellebecq
Kidnep
KIDS
KIDS RETURN
KIDZ IN DA HOOD
KIJK IK VLIEG
KIKA
Kiki, el amor se hace
KIKUJIRO
KILL BILL — VOL. 1
KILL BILL — VOL. 2
Kill List
Kill Switch
Kill Your Darlings
THE KILLER
KILLER
Killer Elite
THE KILLER INSIDE ME
Killer Joe
KILLER OF SHEEP
KILLER: A JOURNAL OF MURDER
KILLERS
THE KILLING
KILLING ME SOFTLY
The Killing of a Sacred Deer
Killing Them Softly
KILLING ZOE
KINATAY en LOLA
Die Kinder vom Napf
KINDEREN VAN GIETIJZEREN GODEN
De kinderen van Juf Kiet
KINDERSPIELE
Kinetta
King and Country
KING ARTHUR
King Arthur: Legend of the Sword
THE KING IS ALIVE
KING KONG
KING OF CALIFORNIA
King of Devil's Island
THE KING OF KONG
KING OF NEW YORK
King of the Belgians
KING OF THE HILL
The King's Gardens
THE KING'S SPEECH
THE KINGDOM (Lars von Trier)
THE KINGDOM (Peter Berg)
THE KINGDOM II (Lars von Trier, Morten Arnfred)
KINGPIN
Kingsman: The Golden Circle
Kingsman: The Secret Service
KINSEY
KIRIKOU EN DE HEKS
KISS KISS BANG BANG
Kiss Me
Kiss Me Deadly
KISS OF DEATH
KISS OF LIFE
KISS OF THE DRAGON
KISS THE GIRLS
KISSED
KITCHEN STORIES
THE KITE RUNNER
KLADBOEKSCÈNES
KLASS
KLEIN VOOR ALTIJD
DE KLEINE BLONDE DOOD
DE KLEINE IJSBEER
KLEINE IJSBEER 2
Kleine ijstijd
DE KLEINE MAANBEER
KLEINE NEMO
De kleine prins
HET KLEINE SPOOKJE LABAN
KLEINE TEUN
De kleine vampier
KLEINE VERA
DE KLEINE ZEEMEERMIN
KLEINES TROPICANA
KNALLHART
KNETTER
Knielen op een bed violen
Knife in the Clear Water (Wang Xuebo over)
KNIGHT AND DAY
Knight of Cups
A KNIGHT'S TALE
Knock Knock
KNOCKED UP
KNOCKIN' ON HEAVEN'S DOOR
Knoester & Berkelientje
KNOFLÍKÁRI
KNOWING
Koemba: de zebra die z'n strepen kwijt is
Kollektivet
KOLYA
KOM NIET AAN MIJN KINDEREN
Komedie om geld
Komm mir nicht nach (Dreileben)
KOMT EEN VROUW BIJ DE DOKTER
Kon-Tiki
Kong: Skull Island 3D
DER KONIG VON KREUZBERG
KONING DER MASKERS (BIAN LIAN)
DE KONING EN DE VOGEL
DE KONING EN IK
De Koning van de Mont Ventoux
Kooky
KOPPS
DE KORENSLAG
HET KORPS MARINIERS
KOSH BA KOSH
Koza (Previously Unreleased)
KRAAK!
KRABAT — MEESTER VAN DE ZWARTE MOLEN
KRAJINKA
KRÁMPACK
Krampus
KRÁVA
De krekel
Kreuzweg
DER KRIEGER UND DIE KAISERIN
Krigen
KRIMA/KERIME
Kriterion sinds '45
DE KROKODILLENBENDE
KRUIMELTJE
Kubo en het magische zwaard
Kuma
Kumaré
KUNDUN
KUNG FU HUSTLE
KUNG FU PANDA
KUNG FU PANDA 2
Kung Fu Panda 3 (NL)
Kunst... begin drrr niet an
Kurai kurai — Verhalen met de wind
KUROSAWA COLLECTIE 2
KURT & COURTNEY
Kurt Cobain: Montage of Heck
DE KUS
KUTZOOI
KWAIDAN
Kyteman: Now What?