Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Erçan Orhan in De jongen die niet meer praatte Ben Sombogaart: Bij Spielberg heeft niemand het over kinderfilms

DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE

Nederland, 1996 | Ben Sombogaart
De Nederlandse kinderfilm zit in de lift. Jarenlang was Ben Sombogaart de enige filmmaker die zich in dit genre thuisvoelde. Door de nationale en internationale successen van Maria Peters (De tasjesdief, 1994) en Esmé Lammers (Lang leve de koningin, 1995) telt Nederland op dit gebied ineens volop mee. De nieuwe film van Ben Sombogaart, De jongen die niet meer praatte, gaat deze maand tijdens het Cinekid festival in premiére. Zelf is Sombogaart het etiket kinderfilm ondertussen liever kwijt dan rijk. "Niet omdat ik het een denigrerende term vind, maar gewoon omdat het de helft van mijn publiek uit de bioscoop houdt."

Hij is gisteravond teruggekomen uit St.Petersburg. Drie van zijn speelfilms werden er vertoond tijdens een klein filmfestival in het kader van de uitwisselingen rond het historische bezoek van Peter de Grote aan Nederland. Een Russische 'maître' op het gebied van de kunsteducatie hield een gloedvol betoog naar aanleiding van Sombogaarts film Het zakmes. Hij vond het bij uitstek een film waar ouders en kinderen gezamenlijk naar toe kunnen gaan.
Zelf vindt Sombogaart ook dat zijn films weliswaar voor een belangrijk deel voor kinderen gemaakt zijn, maar eigenlijk net zo belangrijk voor volwassenen zijn. "In eerste instantie ga ik op zoek naar verhalen die ik leuk vind. Verhalen die me persoonlijk raken en die ik vervolgens in een film wil vertalen. Als zo'n film over een jongetje van zes of negen jaar gaat, dan houd ik daar wel rekening mee. Ik probeer bijvoorbeeld om moeilijke begrippen en moeilijk taalgebruik te vermijden. Maar het is ook niet zo dat ik het heel simpel ga maken. Ik vind dat je als filmmaker de toegankelijkheid van je film voorop moet stellen. Maar de verhalen gaan altijd over de relatie tussen volwassenen en kinderen. Dat heeft vooral te maken met het feit dat ik ontdekt heb dat heel veel volwassenen kinderen onderschatten. Kinderen begrijpen veel meer dan ze denken. Maar ook de betekenis van bepaalde problemen die kinderen in mijn films krijgen voorgelegd, worden door volwassenen onderschat. Ze zien niet dat het voor kinderen een immens probleem kan zijn om een zakmes niet terug te kunnen geven aan een vriendje. Kinderen komen dan in verzet en gaan op hun eigen manier een oplossing verzinnen."

Het onrecht
In de film De jongen die niet meer praatte komt het negenjarige Koerdische jongetje Memo in verzet tegen zijn vader. Deze woont en werkt in Nederland en besluit van de ene op de andere dag om zijn gezin uit Turkije over te laten komen. Hij neemt deze beslissing na het zien van een tv-uitzending over de evacuatie van Koerdische dorpen in Oost-Turkije. Van een beschermd leventje tussen zijn vriendjes en dorpsgenoten, die hij de post bezorgt en af en toe ook voorleest, komt Memo terecht in het kille en koude Nederland. Zijn vader woont in een donker en klein souterrain.
Uit verzet tegen het onrecht dat hem wordt aangedaan besluit Memo om niet meer te praten. Hij gaat wel naar school en sluit vriendschap met een Nederlands jongetje. Na een zwerftocht door de haven doet hij samen met een illegale Koerd een poging om als verstekeling op een boot terug naar Turkije te vluchten. Door tussenkomst van zijn vriendje wordt deze vluchtpoging op het laatste moment verijdeld. Memo houdt het stilzwijgen lang vol, tot het moment dat zijn vader een ongeluk krijgt.
Voor Sombogaart stond het psychologische drama van het Koerdische jongetje, een prachtige rol van Erçan Orhan, centraal. De erbarmelijke omstandigheden waarin veel Koerden, illegalen en vluchtelingen, in Nederland wonen en de gespannen situatie in Turkije en Irak hield hij bewust op de achtergrond. "De film is geen pamflet. We hebben absoluut geprobeerd om te vermijden dat het een politiek statement zou worden. Ik heb het verhaal zo proberen te vertellen, dat mensen in de zaal zich kunnen vereenzelvigen met het karakter, zonder dat ze precies hoeven te begrijpen hoe die hele politieke situatie in elkaar zit."

Korte spanningsboog
De films van Sombogaart staan niet alleen inhoudelijk maar ook technisch op een hoog niveau. Met het voorbeeld van de Scandinavische televisie- en filmprodukties in gedachten streeft hij er naar om zoveel mogelijk met volwaardige filmcrews en liefst ook met volwaardige budgetten te werken. Sombogaart: "Het kan gewoon niet zonder. In feite is een film als De jongen die niet meer praatte veel ingewikkelder dan een volwassen film, omdat het meer tijd en energie kost. In de eerste plaats zijn kinderen geen professionele acteurs. Ze hebben maar een hele korte spanningsboog en je kunt geen lange draaidagen maken. Je moet er rekening mee houden dat ze op een gegeven moment aan het eind van hun Latijn zijn of het niet meer leuk vinden. Bij de meeste produkties die ik draai werk ik daarom met een maand onderbreking. Het betekent wel dat zo'n hele crew zo vriendelijk moet zijn om dat te willen, want in die periode ertussen kunnen ze niet veel bijverdienen. Wij draaien vaak ook maar vier dagen per week, terwijl ze bij een grote filmproduktie soms zes dagen achter elkaar werken."
Bij het regisseren van kinderen gaat Sombogaart heel zorgvuldig te werk. "Ik ga nooit de hele film met ze repeteren, in de zin dat ik ze vantevoren het script geef en dat ik alle scènes met ze uitprobeer. Ik test eerst of ze snappen welk karakter ze moeten spelen en vervolgens laat ik ze kennismaken met de belangrijkste acteurs, meestal degene die de vader- en moederrol spelen in het verhaal. Daarna is het leuker om die twee acteurs samen met het jochie of het meisje een hele dag naar de kermis te sturen, voordat we met repeteren beginnen. Alle moeilijke scènes neem ik een keer met het kind dat de hoofdrol speelt door en daarna laat ik een ander kind als stand-in met de volwassen acteurs verder repeteren. Ik laat ze ook nooit al die teksten uit hun hoofd leren. Alleen iemand als Olivier Tuinier heeft zoveel ervaring dat hij drie à vier takes achter elkaar goed blijft, maar daarna wordt het ook bij hem minder. Een ander probleem is dat je ze alleen iets kunt laten spelen dat deel uitmaakt van hun begrips- en gevoelswereld. Je kan een kind niet iets laten spelen wat hij niet kent, laat staan iets dat hij eigenlijk verwerpt. Het is bijvoorbeeld heel moeilijk om een jongetje van zes iets te laten stelen, of om hem verliefd te laten worden op een meisje. Dat vinden ze heel erg moeilijk om te spelen."

Etiket kinderfilm
Het is Sombogaart niet ontgaan dat de Nederlandse jeugdfilms op dit moment erg succesvol zijn. Er worden regelmatig prijzen op buitenlandse festivals gewonnen en steeds meer buitenlandse televisiestations kopen de tv-series die op basis van de speelfilms gemaakt zijn. De jongen die niet meer praatte won dit jaar in Berlijn de UNICEF-prijs en de zesdelige serie werd aangekocht door de ZDF. Deze Duitse omroep zou in eerste instantie zelfs optreden als co-producent. Twee maanden voordat men zou gaan draaien trok men zich plotseling terug, omdat men bang was voor de politieke implicaties van de film.
Eerdere programma's van Sombogaart werden in de Scandinavische landen, Frankrijk en Engeland (Channel 4) uitgezonden. Toch worden de Nederlandse kinderfilms nog maar zelden in de avondvoorstellingen van de grotere bioscopen geprogrammeerd. Ze blijven aangewezen op de matinees van de filmtheaters. De enige recente uitzondering was Lang leve de koningin van Esmé Lammers, die wel tussen de volwassen films draaide. Volgens Sombogaart heeft deze ondergeschikte positie voor een belangrijk deel toch te maken met het etiket kinderfilm dat men hanteert. "Die mensen van First Floor (de producent van Lang leve de koningin, FS) hebben op een hele goede manier publiciteit gemaakt, waarin ook volwassenen werden aangesproken om naar die film te gaan kijken. Als mensen in de gaten krijgen dat het een volwassen produkt is, dan gaan ze er eerder naar toe. In feite maakt Spielberg toch ook kinderfilms, zoals E.T. en Jurassic Park, waar wel hele families, kinderen en volwassenen samen, naar toe gaan. De televisie heeft hierin ook een belangrijke rol. Heel veel mensen hebben Het zakmes op tv gezien en weten nu dat het geen kinderachtig verhaal is. De Nederlandse kinderfilms van voor mijn generatie waren over het algemeen toch kinderachtige films. Maar het blijft natuurlijk ontzettend lastig om tussen de tien Lion kings één Nederlandse drama-produktie te programmeren."

Diepgaande meesterwerken
De films van Sombogaart kenmerken zich door een grote mate van integriteit. De betrokkenheid bij de problemen van kinderen is overduidelijk aanwezig. De persoonlijke en psychologische thematiek staat voorop en de grote sociaal-maatschappelijk problemen blijven meestal enigszins op de achtergrond. Sombogaart streeft er echter in de eerste plaats naar om een mooi verhaal te vertellen, waarbij hij ook veel aandacht besteedt aan de stilistische en filmische mogelijkheden van het medium. Met verbazing leest hij dan ook soms de juryrapporten, wanneer een van zijn films weer ergens op een buitenlands festival een prijs heeft gewonnen.
"De ene keer wordt daarin uitgeweid over de prachtige gewetensstrijd van de hoofdpersoon, terwijl ik daar zelf bij het maken van de film nooit over heb nagedacht. Een andere keer, bijvoorbeeld bij Het zakmes, staat er iets in de trant van 'de bloedstollende ontwikkeling van de vriendschap tussen blank en zwart'. Dan denk ik: 'jullie moesten eens weten waarom ik dat zwarte jongetje heb gekozen'. Dat had namelijk helemaal niks te maken met de vriendschap tussen blank en zwart, maar alleen maar met het feit dat de kijker zich gedurende de hele film dat jongetje moest blijven herinneren. Zodat ze aan het einde, wanneer ze dat kind zien met die twee handjes voor zijn ogen, weten dat het datzelfde jochie is. In Israël geven ze hem dan een prijs omdat ze vinden dat het iets zegt over de vriendschap in een multi-etnische samenleving. Elke keer als ik zoiets lees dan denk ik: 'wat leggen jullie dat toch weer prachtig uit en wat zijn het toch een diepgaande meesterwerken'. Zelf houd ik er bij het maken nooit rekening mee dat ze een educatieve of opvoedende functie kunnen hebben. Ik vertel gewoon een mooi verhaal, dat mijzelf iets doet."

François Stienen



top
DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE

Oktober 1996 #171

Produktie
Burny Bos
Regie
Ben Sombogaart
Scenario
Lou Brouwers
Camera
Piotr Kukla
Geluid
Peter Flamman
Erik Langhout
Montage
Herman P.Koerts
Muziek
Nizamettin Ariç
Met
Erçan Orhan
Louis Ates
Brader Musiki
Husna Killi

Kleur, 108 minuten

Distributie
Hungry Eye Pictures
Te zien
tijdens Cinekid en vanaf 10 oktober in de filmtheaters

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


J

J'AI PAS SOMMEIL
J'AI TUÉ MA MÈRE
J. Edgar
J. Kessels
JA & NEE
Ja zuster, nee zuster
Ja, ik wil!
JAAP HILLENIUS, POGING OM DICHTERBIJ TE KOMEN
JAAR 1
HET JAAR 2602
JACK
Jack and Jill
JACK AND SARAH
Jack bestelt een broertje
JACK FROST
Jack Reacher
Jack Reacher: Never Go Back
Jack Ryan: Shadow Recruit
Jack the Giant Slayer
THE JACKAL
JACKASS 3D
Jackass Presents: Bad Grandpa
JACKASS: NUMBER TWO
JACKASS: THE MOVIE
THE JACKET
Jackie (Antoinette Beumer)
Jackie (Pablo Larraín)
JACKIE BROWN
Jacques Tati: De complete collectie
Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers
JADE
JAGDHUNDE
Jagten
JALAN RAYA POS (DE GROOTE POSTWEG)
JALLA! JALLA!
JAMES AND THE GIANT PEACH
THE JAMES GANG
James White
JAMÓN JAMÓN
JAN DARA
JAN KOUNEN SHORTS
Jan Sierhuis zelfportret
JANA
Jane
Jane Eyre (Cary Fukunaga)
JANE EYRE (Franco Zeffirelli)
Jane Mansfield's Car
JANINE
Janis: Little Girl Blue (Amy Berg over)
De Jantjes
JAPANESE HORROR ANTHOLOGY VOL. 1
JAPANESE STORY
JAPÓN
JAR CITY
EL JARDIN DEL EDEN
JARDINS EN AUTOMNE
JARHEAD
Jason Bourne
JASON X: FRIDAY THE 13TH, PART 10
JASON'S LYRIC
Jasper & Julia en de dappere ridders
Jauja (Lisandro Alonso over)
La jaula de oro
Jaws
JAY AND SILENT BOB STRIKE BACK!
JCVD
Je me tue à le dire
JE RENTRE À LA MAISON
Je suis mort, mais J'ai des amis
JEAN SEBERG — AMERICAN ACTRESS
JEAN-LUC GODARD — VOLUME ONE/TWO
JEANNE LA PUCELLE
Jeannette
JEEPERS CREEPERS
JEEPERS CREEPERS 2
JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN
JEFFERSON IN PARIS
JEFFREY
JELLYFISH
JENNIFER'S BODY
JENSEITS DER STILLE
JERRY MAGUIRE
Jersey Boys
JERSEY GIRL
Jessabelle
JESUS CAMP
JESUS'S SON
JET LAG
Jeune & jolie
Jeune femme
LE JEUNE WERTHER
JEUX D'ENFANTS
JEZUS IS EEN PALESTIJN
Jheronimus Bosch — Touched by the Devil
Jigsaw
Jimi: All Is By My Side
JIMMY HOLLYWOOD
JIMMY NEUTRON: WONDERKIND
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian
JIMMY ROSENBERG
Jimmy's Hall
JINDABYNE
JINGLE ALL THE WAY
Jiro Dreams of Sushi
JOAQUIN SABINA
Jobs
Jodorowsky's Dune
Joe
THE JOE D'AMATO COLLECTION
JOE'S APPARTMENT
JOEY BREAKER
JOHAN
JOHAN CRUIJFF — EN UN MOMENTO DADO
Johan en de verenkoning
JOHAN PRIMERO
JOHAN VAN DER KEUKEN — HET COMPLETE OEUVRE, BOX 1 EN 2
JOHN CARPENTER'S ESCAPE FROM L.A.
JOHN CARPENTER'S THE THING
John Carter
JOHN GRISHAM'S THE RAINMAKER
John Jansen
JOHN Q.
JOHN RABE
JOHN RAMBO IV
JOHN SAYLES COLLECTION
John Wick
John Wick 2
JOHNNY ENGLISH
JOHNNY MEIJER
JOHNNY MNEMONIC
JOHNNY STECCHINO
JOHNS
JONAH WHO LIVED IN THE WHALE
JONAS BROTHERS: THE 3D CONCERT EXPERIENCE
Jonas Mekas-box
Jonathas' Forest (A floresta de Jonathas)
THE JONESES
DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE
Jongens
Joris & Boris en het geheim van de tempel
THE JOSEPH L. MANKIEWICZ COLLECTION
Joshua Oppenheimer: Early Works
Josie
JOSIE AND THE PUSSYCATS
JOUR DE FÊTE
LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE
Journal d'une femme de chambre (Benoît Jacquot)
Journal de France
Journey 2: The Mysterious Island 3D
JOURNEY TO THE CENTER OF THE EARTH 3D
Journey to the Shore
JOURNEY TO THE SUN (GÜNESE YOLCULUK)
Journeyman
Joy (David O. Russell)
JOY (Mijke de Jong)
THE JOY LUCK CLUB
JOY RIDE
JOYRIDE
JU-ON (THE GRUDGE)
JUANA LA LOCA
JUDAS KISS
JUDE
JUDEX/NUITS ROUGES
The Judge
JUDGE DREDD
JUGGERNAUT
JUHA
JULIA
JULIAN PO
JULIE & JULIA
JULIEN DONKEY-BOY
Juliet, Naked
Julieta
Julius In Winterland
JUMANJI
Jumanji: Welcome to the Jungle
JUMPER
JUNEBUG
JUNGLE 2 JUNGLE
The Jungle Book
JUNGLE BOOK 2
JUNGLE JACK
JUNGLE JACK II, DE STOERE FILMSTER
JUNGLE RUDY
JUNIOR
JUNK MAIL
JUNO
Junun
Jupiter Ascending
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
JURASSIC PARK
JURASSIC PARK 3
Jurassic Park 3D
Jurassic World
Jurassic World: Fallen Kingdom
DE JURK
THE JUROR
Jusqu'à la garde (Xavier Legrand over)
Just a Beginning
JUST CAUSE
JUST FRIENDS
JUST GO WITH IT
JUST LIKE HEAVEN
Just Like Our Parents
JUST MARRIED
JUST MY LUCK
JUST THE TICKET
Just the Wind
Juste la fin du monde
JUSTIÇA
Justice League
Justin Bieber's Believe
JUSTIN BIEBER: NEVER SAY NEVER