Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Vader (Jean-Hughes Anglade) en zoon (Luke Petterson) in Westerbork Beschermd tegen het weten

JONAH WHO LIVED IN THE WHALE

Italië, 1993 | Roberto Faenza
Zo kort na alle publiciteit rondom Spielbergs Schindler's list is het bijna onmogelijk de verfilming van de veelgelezen novelle 'Kinderjaren' te bekijken, zonder de bijbehorende vraag te stellen. Kan de holocaust als onderwerp dienen voor een speelfilm zonder dat daarmee sprake is van trivialisering? Jonah who lived in the whale onttrekt zich echter, ondanks zijn onderwerp, aan deze discussie. De film doet geen poging het onbevattelijke te omvatten: het door de vervolging veroorzaakte leed dringt zich aan het kind Jonah op, even gruwelijk en onbegrijpelijk als vertrouwd en vanzelfsprekend.

In 1978 verscheen de novelle 'Kinderjaren', geschreven door de Nederlandse natuurwetenschapper Jona Oberski (1938). Het boek werd in de hele wereld met veel lof ontvangen. De Italiaanse verfilming verbeeldt de door de auteur opgeschreven herinneringen zeer getrouw. Net als in 'Kinderjaren' volgen we de reis naar Westerbork en Bergen Belsen geheel vanuit het perspectief van de kleine Jonah. De sobere, quasi-naïeve en korte maar precieze zinnen waarmee Oberski zijn kinderwereld opriep, zijn omgezet in even eenvoudige, intieme beelden. Afhankelijk van de positieve of negatieve emoties die bij de momenten horen zijn ze zonnig geel of grauw blauw gekleurd.
In Jonah's herinneringen aan Westerbork schijnt de zon nog en wordt een van de scènes zelfs ondersteund met een vrolijk Hebreeuws muziekje. Hoewel de angst en zorg van de ouders zichtbaar wordt voor de wetende toeschouwer in hun verborgen blikken, slagen zij erin hun verwonderde kind nog met warmte, optimisme en bescherming te omringen. In Bergen Belsen is echter Jonah's kinderwereld, en daarmee ook de film, verduisterd. Zijn onherkenbaar veranderde vader sterft aan uitputting en zijn moeder en hij houden zich met moeite in leven. De kinderen spelen er vreemde kinderspelletjes.

Nieuwe wetten
Zo worden de met lijken volgestapelde kassen door de kinderen gebruikt als ontgroeningsterrein: een tijdelijke opsluiting temidden van de dode lichamen en je behoort tot de 'groten' in plaats van de 'kleintjes'. Het stiekem de tong uitsteken naar de Duitse bewaker is als het onopgemerkt nawijzen van een onderwijzer op school, en groot is de verbazing wanneer moeder hysterisch woedend op dit vergrijp reageert. Jonah wordt bijna terloops door de andere kinderen uitgejouwd om het feit dat zijn dode vader geen laken om zich heeft in het lijkenhuis; in een 'gewone' wereld waren wellicht Jonah's kleren of kapsel de aanleiding geweest tot dergelijke pesterij.
In haar brieven uit Westerbork uitte de Nederlandse schrijfster Etty Hillesum haar zorg over de wijze waarop de kinderen in het concentratiekamp zich aanpassen aan de nieuwe wetten en de nieuwe taal: "In mijn ziekenbarak trof ik een tenger ondervoed meisje van twaalf jaar. Op dezelfde gezellige en argeloze manier waarop een ander kind vertelt over z'n sommetjes op school, vertelt ze me: Ja, ik kom hier uit de strafbarak, ik ben een strafgeval. [..] De conversatie der kinderen onder elkaar is ontstellend, ik hoorde een jongentje tegen een ander zeggen: 'Nee joh, het 120-duizend stempel is heus niet het beste, als je half arisch bent en Portugees, dát is goed.'"
Wanneer je drie jaar van de zeven jaren die je leven telt doorbrengt in de wereld van Bergen Belsen zijn de verschrikkingen niet minder verschrikkelijk, maar wel een stuk gewoner. Het is precies deze kinderlijke aanvaarding van het onaanvaardbare die de film Jonah who lived in the whale en de aan de film ten grondslag liggende novelle zo schrijnend maken.

Onbevattelijkheid
In de filosofische discussies omtrent het hoe en waarom van representaties van de jodenvervolging (zie onder andere de Filmkrant van maart) draait het steeds om dezelfde vraag: hoe te getuigen van iets dat niet te bevatten valt, van gebeurtenissen die niet in woorden of beelden uit te drukken zijn. De kracht van Claude Lanzmanns documentaire Shoah lag precies daarin dat hij de onmogelijkheid van de getuigenis van de holocaust aan de kijker opdrong. In alle gesprekken die Lanzmann voerde met slachtoffers, daders en omstanders kwam het niet kunnen of niet willen zien of bevatten van de zich voltrekkende gebeurtenissen naar voren. De slachtoffers waren overrompeld door verdriet, verlies en angst, en drukten, gericht op overleving, hun ervaringen weg. De daders wilden (en willen nog steeds) niet gezien worden en deden hun best alle sporen te vernietigen. De omstanders keken weg uit angst of uit haat.
Ook in Jonah who lived in the whale wordt deze onbevattelijkheid van de holocaust ervaringen gethematiseerd, zij het op een heel andere wijze. We zien en ervaren de gebeurtenissen mee vanuit het perspectief van een klein kind dat de omvang van de ramp niet kán beseffen, en door de hem omringende volwassenen zo lang mogelijk tegen dit weten beschermd wordt. Jonah who lived in the whale verbeeldt op deze manier niet zozeer de verschrikkingen van dé holocaust, als wel de onbegrijpelijke gebeurtenissen uit de jeugd van Jona Oberski. Maar juist in het naast elkaar plaatsen van Jonah's confrontatie met honger en dood en zijn immer voortdurende kinderlijke besognes, wordt het absurde kader van de vernietigingskampen de toeschouwer opnieuw pijnlijk duidelijk.

Jann Ruyters



top
JONAH WHO LIVED IN THE WHALE

April 1994 #144

Produktie
Elda Ferri
Regie
Roberto Faenza
Scenario
Roberto Faenza
Filippo Ottoni
Hugh Fleetwood, gebaseerd op het boek 'Kinderjaren' van Jona Oberski
Camera
Janos Kende
Montage
Nino Baragli
Muziek
Ennio Morricone
Met
Jean-Hughes Anglade
Juliet Aubrey
Luke Petterson
Jenner del Vecchio

Kleur, 93 minuten

Distributie
Meteor Film
Te zien
vanaf 28 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


J

J'AI PAS SOMMEIL
J'AI TUÉ MA MÈRE
J. Edgar
J. Kessels
JA & NEE
Ja zuster, nee zuster
Ja, ik wil!
JAAP HILLENIUS, POGING OM DICHTERBIJ TE KOMEN
JAAR 1
HET JAAR 2602
JACK
Jack and Jill
JACK AND SARAH
Jack bestelt een broertje
JACK FROST
Jack Reacher
Jack Reacher: Never Go Back
Jack Ryan: Shadow Recruit
Jack the Giant Slayer
THE JACKAL
JACKASS 3D
Jackass Presents: Bad Grandpa
JACKASS: NUMBER TWO
JACKASS: THE MOVIE
THE JACKET
Jackie (Antoinette Beumer)
Jackie (Pablo Larraín)
JACKIE BROWN
Jacques Tati: De complete collectie
Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers
JADE
JAGDHUNDE
Jagten
JALAN RAYA POS (DE GROOTE POSTWEG)
JALLA! JALLA!
JAMES AND THE GIANT PEACH
THE JAMES GANG
James White
JAMÓN JAMÓN
JAN DARA
JAN KOUNEN SHORTS
Jan Sierhuis zelfportret
JANA
Jane
Jane Eyre (Cary Fukunaga)
JANE EYRE (Franco Zeffirelli)
Jane Mansfield's Car
JANINE
Janis: Little Girl Blue (Amy Berg over)
De Jantjes
JAPANESE HORROR ANTHOLOGY VOL. 1
JAPANESE STORY
JAPÓN
JAR CITY
EL JARDIN DEL EDEN
JARDINS EN AUTOMNE
JARHEAD
Jason Bourne
JASON X: FRIDAY THE 13TH, PART 10
JASON'S LYRIC
Jasper & Julia en de dappere ridders
Jauja (Lisandro Alonso over)
La jaula de oro
Jaws
JAY AND SILENT BOB STRIKE BACK!
JCVD
Je me tue à le dire
JE RENTRE À LA MAISON
Je suis mort, mais J'ai des amis
JEAN SEBERG — AMERICAN ACTRESS
JEAN-LUC GODARD — VOLUME ONE/TWO
JEANNE LA PUCELLE
Jeannette
JEEPERS CREEPERS
JEEPERS CREEPERS 2
JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN
JEFFERSON IN PARIS
JEFFREY
JELLYFISH
JENNIFER'S BODY
JENSEITS DER STILLE
JERRY MAGUIRE
Jersey Boys
JERSEY GIRL
Jessabelle
JESUS CAMP
JESUS'S SON
JET LAG
Jeune & jolie
Jeune femme
LE JEUNE WERTHER
JEUX D'ENFANTS
JEZUS IS EEN PALESTIJN
Jheronimus Bosch — Touched by the Devil
Jigsaw
Jimi: All Is By My Side
JIMMY HOLLYWOOD
JIMMY NEUTRON: WONDERKIND
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian
JIMMY ROSENBERG
Jimmy's Hall
JINDABYNE
JINGLE ALL THE WAY
Jiro Dreams of Sushi
JOAQUIN SABINA
Jobs
Jodorowsky's Dune
Joe
THE JOE D'AMATO COLLECTION
JOE'S APPARTMENT
JOEY BREAKER
JOHAN
JOHAN CRUIJFF — EN UN MOMENTO DADO
Johan en de verenkoning
JOHAN PRIMERO
JOHAN VAN DER KEUKEN — HET COMPLETE OEUVRE, BOX 1 EN 2
JOHN CARPENTER'S ESCAPE FROM L.A.
JOHN CARPENTER'S THE THING
John Carter
JOHN GRISHAM'S THE RAINMAKER
John Jansen
JOHN Q.
JOHN RABE
JOHN RAMBO IV
JOHN SAYLES COLLECTION
John Wick
John Wick 2
JOHNNY ENGLISH
JOHNNY MEIJER
JOHNNY MNEMONIC
JOHNNY STECCHINO
JOHNS
JONAH WHO LIVED IN THE WHALE
JONAS BROTHERS: THE 3D CONCERT EXPERIENCE
Jonas Mekas-box
Jonathas' Forest (A floresta de Jonathas)
THE JONESES
DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE
Jongens
Joris & Boris en het geheim van de tempel
THE JOSEPH L. MANKIEWICZ COLLECTION
Joshua Oppenheimer: Early Works
Josie
JOSIE AND THE PUSSYCATS
JOUR DE FÊTE
LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE
Journal d'une femme de chambre (Benoît Jacquot)
Journal de France
Journey 2: The Mysterious Island 3D
JOURNEY TO THE CENTER OF THE EARTH 3D
Journey to the Shore
JOURNEY TO THE SUN (GÜNESE YOLCULUK)
Journeyman
Joy (David O. Russell)
JOY (Mijke de Jong)
THE JOY LUCK CLUB
JOY RIDE
JOYRIDE
JU-ON (THE GRUDGE)
JUANA LA LOCA
JUDAS KISS
JUDE
JUDEX/NUITS ROUGES
The Judge
JUDGE DREDD
JUGGERNAUT
JUHA
JULIA
JULIAN PO
JULIE & JULIA
JULIEN DONKEY-BOY
Juliet, Naked
Julieta
Julius In Winterland
JUMANJI
Jumanji: Welcome to the Jungle
JUMPER
JUNEBUG
JUNGLE 2 JUNGLE
The Jungle Book
JUNGLE BOOK 2
JUNGLE JACK
JUNGLE JACK II, DE STOERE FILMSTER
JUNGLE RUDY
JUNIOR
JUNK MAIL
JUNO
Junun
Jupiter Ascending
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
JURASSIC PARK
JURASSIC PARK 3
Jurassic Park 3D
Jurassic World
Jurassic World: Fallen Kingdom
DE JURK
THE JUROR
Jusqu'à la garde (Xavier Legrand over)
Just a Beginning
JUST CAUSE
JUST FRIENDS
JUST GO WITH IT
JUST LIKE HEAVEN
Just Like Our Parents
JUST MARRIED
JUST MY LUCK
JUST THE TICKET
Just the Wind
Juste la fin du monde
JUSTIÇA
Justice League
Justin Bieber's Believe
JUSTIN BIEBER: NEVER SAY NEVER