The Man Who Killed Don Quixote
Previously Unreleased
Carne y arena
Tiere
Grace Jones: Bloodlight and Bami
Gestruikeld over een dode pastoor

JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN

Nederland, 1997 | Huub van der Put
De Nederlandse filmgeschiedenis is een relatief overzichtelijke aangelegenheid. Toch raakte een door de Filmkeuring verboden film uit 1967 in de vergetelheid. Ongewijde aarde van Jef van der Heijden blijkt een heel aardige film te zijn, en een fraai staaltje vroegtijdige fake bovendien. Huub van der Put volgde het spoor van de affaire en portretteerde de maker. Rehabilitatie van een vergeten filmmaker wil hij het niet noemen, wel een eerbetoon aan een bijzondere man.

De Filmkeuring sprak over gesol met lijken, maar in werkelijkheid ging het over gesol met beelden. Ongewijde aarde is het verhaal van de relatie tussen een kermisexploitant (Ton Lensink) en een vrijgevochten meid (Shireen Strooker). Zijn grote obsessie is een herbegrafenis van zijn vader, die aan de rand van het kerkhof in ongewijde aarde ligt begraven omdat hij zichzelf heeft verhangen. Al jaren probeert de zoon toestemming te krijgen van de plaatselijke pastoor, maar de geestelijke is onvermurwbaar. Pas als de pastoor onverwachts sterft, krijgt de kermisexploitant zijn kans: stiekem graaft hij het verse graf wat dieper en legt hij de kist van zijn vader onder die van de pastoor.
Niet iedereen was blij met de uithaal naar het katholicisme, maar de werkelijke verontwaardiging betrof eerder de vorm dan de inhoud. Van der Heijden maakte in zijn speelfilm gebruik van filmopnamen van de begrafenisstoet voor de pastoor uit zijn geboortedorp Hilvarenbeek. In de montage combineerde hij deze authentieke beelden met fictieve beelden van de twee hoofdpersonen: tussen de Brabantse rouwenden door vertelt Lensinks personage aan Strookers personage wat voor geweldige stunt hij die nacht op het kerkhof heeft uitgehaald. Dergelijk bedrog, inzake zo'n delicaat onderwerp, was ontoelaatbaar in 1967 en de Filmkeuring verbood de film in zijn geheel. Dankzij een door Van der Heijden aangevraagde herkeuring werd het verbod teruggedraaid. Wel wist de pastoorsfamilie een vertoningsverbod in Tilburg te bedingen.

Subtiele ironie
De affaire rond Ongewijde aarde betekende het einde van de speelfilmcarrière van Jef van der Heijden (1926). Zijn filmcarrière begon zes jaar eerder als regie-assistent en coscenarist van Bert Haanstra's geflopte komedie De zaak M.P. (1960). In 1961 debuteerde hij met de lange jeugdfilm De laatste passagier (alias Kwikkie). In 1963 maakte hij Fietsen naar de maan, een curieuze 'komedie' met weinig structuur en een subtiele ironie die enigszins aan Alex van Warmerdam doet denken. Pers en publiek vonden het niets en de betrokkenen kregen ruzie: vanwege een verbod van coproducent P. Hans Frankfurther — nu vertegenwoordigd door zijn weduwe — kan de film tot op de dag van vandaag niet worden vertoond.
Hoogtepunt van Van der Heijdens bescheiden speelfilmoeuvre is Blauw licht (1966), een korte, autobiografische speelfilm over een familie in het verzet. Van der Heijdens vader en twee broers stierven in 1944 in Duitse kampen, zelf keerde hij na gevangenschap terug naar het ouderlijk huis, waar hij werd opgewacht door zijn zus. In kort bestek, met weinig woorden en sterke beelden, tekent Van der Heijden het trauma dat de hoofdpersoon — hijzelf — aan de episode zal overhouden. Na Ongewijde aarde verhuisde Van der Heijden naar Ierland en legde hij zich toe op het maken van opdrachtfilms. Miskend in zijn eigenzinnigheid, teveel overtuigd van zijn eigen talent, eenzaam strijdend tegen de rest van de wereld, zijn tijd vooruit in maatschappelijke en religieuze spot: Van der Heijden laat zich omschrijven als afgezwakte versie van Adriaan Ditvoorst.

Kevers
Ditvoorst kreeg van Thom Hoffman een postuum documentair portret, terwijl Van der Heijden nog gevolgd kon worden door Huub van der Put (1965). Zijn debuut Jef van der Heijden, Fietser naar de maan is een bescheiden documentaire, zowel in journalistieke als artistieke zin. Van der Put sloot vriendschap met Van der Heijden, logeerde in zijn Ierse huis in the middle of nowhere en liet hem met plakboeken in de hand vertellen over zijn grillige loopbaan.
Het verbod van Ongewijde aarde passeert met krantenkoppen de revue en wordt door Van der Put bijna achteloos behandeld. Van der Put: "Ik wilde die zaak niet groter maken dan het is, je kunt het zo makkelijk opblazen. Voor Van der Heijden was het verbod slechts een van de vele tegenslagen en conflicten waar hij mee te maken kreeg als filmmaker. Dit is geen documentaire over het Nederlandse filmklimaat in de jaren zestig, maar een portret van een man die zijn nek heeft uitgestoken en zichzelf in de weg zat."
Die aanpak leidt tot fraaie scènes waarin Van der Heijden zijn eigen werk bekijkt en becommentarieert. Bij maquettes van reusachtige kevers op een zandvlakte, voor een opdrachtfilm: "Wie zou dat nu nog doen voor één shotje?" Dat Jef van der Heijden een interessante, terecht door Huub van der Put gememoreerde bijdrage aan de Nederlandse film heeft geleverd lijdt geen twijfel. De vraag blijft alleen: hebben we weer een genie uit Nederland weggepest of heeft een querulant zijn biezen gepakt?

Mark Duursma

Ter gelegenheid van Jef van der Heijden, Fietser naar de maan vertoont het Nederlands Filmmuseum enkele films van Jef van der Heijden. Blauw licht wordt vertoond op 15 december, Ongewijde aarde op 24 december.



top
JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN

December 1997 #184

Produktie
Bernard Neuhaus (Frame Mediaprodukties)
Regie en scenario
Huub van der Put
Camera
Erik van Empel
Geluid
Hugo Helmond
Charles Kersten
Montage
Erik Disselhoff

Kleur, 59 minuten

Te zien
op 15 en 23 december in het Nederlands Filmmuseum, Amsterdam. Op 22 december uitzending door NPS, Het uur van de wolf

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


J

J'AI PAS SOMMEIL
J'AI TUÉ MA MÈRE
J. Edgar
J. Kessels
JA & NEE
Ja zuster, nee zuster
Ja, ik wil!
JAAP HILLENIUS, POGING OM DICHTERBIJ TE KOMEN
JAAR 1
HET JAAR 2602
JACK
Jack and Jill
JACK AND SARAH
Jack bestelt een broertje
JACK FROST
Jack Reacher
Jack Reacher: Never Go Back
Jack Ryan: Shadow Recruit
Jack the Giant Slayer
THE JACKAL
JACKASS 3D
Jackass Presents: Bad Grandpa
JACKASS: NUMBER TWO
JACKASS: THE MOVIE
THE JACKET
Jackie (Antoinette Beumer)
Jackie (Pablo Larraín)
JACKIE BROWN
Jacques Tati: De complete collectie
Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers
JADE
JAGDHUNDE
Jagten
JALAN RAYA POS (DE GROOTE POSTWEG)
JALLA! JALLA!
JAMES AND THE GIANT PEACH
THE JAMES GANG
James White
JAMÓN JAMÓN
JAN DARA
JAN KOUNEN SHORTS
Jan Sierhuis zelfportret
JANA
Jane
Jane Eyre (Cary Fukunaga)
JANE EYRE (Franco Zeffirelli)
Jane Mansfield's Car
JANINE
Janis: Little Girl Blue (Amy Berg over)
De Jantjes
JAPANESE HORROR ANTHOLOGY VOL. 1
JAPANESE STORY
JAPÓN
JAR CITY
EL JARDIN DEL EDEN
JARDINS EN AUTOMNE
JARHEAD
Jason Bourne
JASON X: FRIDAY THE 13TH, PART 10
JASON'S LYRIC
Jasper & Julia en de dappere ridders
Jauja (Lisandro Alonso over)
La jaula de oro
Jaws
JAY AND SILENT BOB STRIKE BACK!
JCVD
Je me tue à le dire
JE RENTRE À LA MAISON
Je suis mort, mais J'ai des amis
JEAN SEBERG — AMERICAN ACTRESS
JEAN-LUC GODARD — VOLUME ONE/TWO
JEANNE LA PUCELLE
Jeannette
JEEPERS CREEPERS
JEEPERS CREEPERS 2
JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN
JEFFERSON IN PARIS
JEFFREY
JELLYFISH
JENNIFER'S BODY
JENSEITS DER STILLE
JERRY MAGUIRE
Jersey Boys
JERSEY GIRL
Jessabelle
JESUS CAMP
JESUS'S SON
JET LAG
Jeune & jolie
Jeune femme
LE JEUNE WERTHER
JEUX D'ENFANTS
JEZUS IS EEN PALESTIJN
Jheronimus Bosch — Touched by the Devil
Jigsaw
Jimi: All Is By My Side
JIMMY HOLLYWOOD
JIMMY NEUTRON: WONDERKIND
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian
JIMMY ROSENBERG
Jimmy's Hall
JINDABYNE
JINGLE ALL THE WAY
Jiro Dreams of Sushi
JOAQUIN SABINA
Jobs
Jodorowsky's Dune
Joe
THE JOE D'AMATO COLLECTION
JOE'S APPARTMENT
JOEY BREAKER
JOHAN
JOHAN CRUIJFF — EN UN MOMENTO DADO
Johan en de verenkoning
JOHAN PRIMERO
JOHAN VAN DER KEUKEN — HET COMPLETE OEUVRE, BOX 1 EN 2
JOHN CARPENTER'S ESCAPE FROM L.A.
JOHN CARPENTER'S THE THING
John Carter
JOHN GRISHAM'S THE RAINMAKER
John Jansen
JOHN Q.
JOHN RABE
JOHN RAMBO IV
JOHN SAYLES COLLECTION
John Wick
John Wick 2
JOHNNY ENGLISH
JOHNNY MEIJER
JOHNNY MNEMONIC
JOHNNY STECCHINO
JOHNS
JONAH WHO LIVED IN THE WHALE
JONAS BROTHERS: THE 3D CONCERT EXPERIENCE
Jonas Mekas-box
Jonathas' Forest (A floresta de Jonathas)
THE JONESES
DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE
Jongens
Joris & Boris en het geheim van de tempel
THE JOSEPH L. MANKIEWICZ COLLECTION
Joshua Oppenheimer: Early Works
Josie
JOSIE AND THE PUSSYCATS
JOUR DE FÊTE
LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE
Journal d'une femme de chambre (Benoît Jacquot)
Journal de France
Journey 2: The Mysterious Island 3D
JOURNEY TO THE CENTER OF THE EARTH 3D
Journey to the Shore
JOURNEY TO THE SUN (GÜNESE YOLCULUK)
Joy (David O. Russell)
JOY (Mijke de Jong)
THE JOY LUCK CLUB
JOY RIDE
JOYRIDE
JU-ON (THE GRUDGE)
JUANA LA LOCA
JUDAS KISS
JUDE
JUDEX/NUITS ROUGES
The Judge
JUDGE DREDD
JUGGERNAUT
JUHA
JULIA
JULIAN PO
JULIE & JULIA
JULIEN DONKEY-BOY
Julieta
Julius In Winterland
JUMANJI
Jumanji: Welcome to the Jungle
JUMPER
JUNEBUG
JUNGLE 2 JUNGLE
The Jungle Book
JUNGLE BOOK 2
JUNGLE JACK
JUNGLE JACK II, DE STOERE FILMSTER
JUNGLE RUDY
JUNIOR
JUNK MAIL
JUNO
Junun
Jupiter Ascending
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
JURASSIC PARK
JURASSIC PARK 3
Jurassic World
Jurassic World: Fallen Kingdom
DE JURK
THE JUROR
Jurrasic Park 3D
Jusqu'à la garde (Xavier Legrand over)
Just a Beginning
JUST CAUSE
JUST FRIENDS
JUST GO WITH IT
JUST LIKE HEAVEN
Just Like Our Parents
JUST MARRIED
JUST MY LUCK
JUST THE TICKET
Just the Wind
Juste la fin du monde
JUSTIÇA
Justice League
Justin Bieber's Believe
JUSTIN BIEBER: NEVER SAY NEVER