The Man Who Killed Don Quixote
Previously Unreleased
Carne y arena
Tiere
Grace Jones: Bloodlight and Bami
Foto collectie EYE Feest van herkenning

De Jantjes

Nederland, 1934 | Jaap Speyer
Hoewel De Jantjes uit 1934 over tijdloze thema's als liefde en jaloezie gaat, staat het verhaal ver af van onze 21e eeuwse belevingswereld. Toch is de film met zijn prachtige beelden van vooroorlogs Amsterdam nog steeds een feest van herkenning. Op zo veel plekken in Amsterdam loop je nog steeds door De Jantjes.

Door Sacha Gertsik

Als je er rondloopt, dan is het nog altijd dezelfde wijk. De auto's zijn nieuwer, de stoep is schoner, maar in de kleine straatjes van de Amsterdamse Jordaan lijkt het nog altijd alsof je ieder moment de zingende Na Druppel en De Mop uit De Jantjes tegen het lijf zou kunnen lopen. Deze film van Jaap Speyer uit 1934 vertelt over drie matrozenvrienden — de Jantjes uit de titel, niet omdat ze zo heten, maar omdat matrozen in de volksmond 'Jantjes' genoemd werden. Na hun diensttijd keren ze terug naar Amsterdam, blij om weer bij hun liefjes te zijn. Maar als geldzorgen en jaloezie de kop op steken, wankelt hun toekomst in de vertrouwde Jordaan.
Het lijkt een duidelijk verhaal, maar bij het kijken van deze film bekruipt je een paradoxaal gevoel: terwijl de locaties heel herkenbaar zijn, zijn de ouderwetse personages en het verhaal van De Jantjes dat minder. Toch blijf je kijken, gehypnotiseerd door de gelijkenis tussen deze tachtig jaar oude beelden en de zo bekende straten. In de ban van een gevoel van herkenning dat je niet meteen kunt plaatsen.

De stad als personage
Deze herkenning slaat meteen al toe tijdens de opvallende intro van De Jantjes: nog voordat de personages worden geïntroduceerd krijgt de kijker een keur aan beelden uit het Amsterdam van toen te zien, gemonteerd op Ode aan 't Y van oerkleinkunstenaar Louis Davids. De Westertoren, de grachten, het Centraal station gezien vanaf het IJ — er lijkt in tachtig jaar amper iets veranderd in Amsterdam. En hoewel een groot deel van De Jantjes is opgenomen in de legendarische Cinetone Filmstudio's, stelen ook in de rest van de film de op locatie opgenomen scènes de show. Bijvoorbeeld wanneer Na Druppel en De Mop — het aandoenlijke, ogenschijnlijk permanent aangeschoten straatmuzikantenduo — de klassieker Draaien, altijd maar draaien zingen op een Amsterdamse brug, maar juist het uitzicht op de gracht alle aandacht opeist.
Hiermee wordt Amsterdam meer dan een locatie in de film — het wordt een belangrijk personage. Zo belangrijk zelfs, dat de herkenning die de kijker voelt sterker is dan de identificatie met de personages. Want hoewel Na Druppel en De Mop later in veel producties als archetypische Amsterdammers de revue zouden passeren, is het geen archetype dat de hedendaagse Amsterdammer meteen herkent. Zoals we ons doorgaans identificeren en meeleven met de hoofdpersonen in een film, zo leven we nu mee met de stad die ons in de levendige scènes van De Jantjes wordt voorgeschoteld.

Commerciële belangen
Maar herkenning is niet alleen een weg naar identificatie. Het is een gevoel dat vaak met commerciële doeleinden wordt ingezet. Zo ook bij De Jantjes. Met de opkomst van de geluidsfilm aan het begin van de twintigste eeuw ontstond er een grote vraag naar Nederlandse films. Niet alleen vanwege de taal, maar ook door een groeiende behoefte aan films die over het eigen 'milieu' gingen. De makers van De Jantjes speelden hier fijntjes op in. Zo werd de film in advertenties aangeprezen met de slogan 'Een Hollandsch filmwerk voor een Hollandsch hart'.
Het waren vooral de liedjes die spraken tot dit 'Hollandsch hart'. Ook deze liedjes waren een onderdeel van een snood marketingplan. De Jantjes was voor het toenmalige publiek namelijk herkenbaar omdat het een tweede verfilming was van het gelijknamige populaire toneelstuk van Herman Bouber uit 1922. De eerste verfilming van dit toneelstuk was de acht minuten durende stille film van Maurits Binger uit datzelfde jaar. Omdat de liedjes nu ook te horen waren, trok de verfilming in 1934 volle zalen. Door een populair werk als uitgangspunt te gebruiken verzekerden de makers zich bovendien van een publiek, wat het financiële risico beperkte.

Genot
De commerciële toepassing van herkenning is misschien zo groot, omdat herkenning een voorwaarde voor plezier is. Freud zei dat mensen pas genot voelen wanneer ze al bekend zijn met hetgeen ze tegenkomen of ervaren. Te veel herkenning resulteert echter weer in het omgekeerde — verveling of desinteresse. Daarmee is het plezier dat kijkers ontlenen aan filmbeelden dus een fragiel evenwicht tussen de sensatie van de ontdekking en het plezier van herkenning. Genot is een staat van zijn waarin de geest een deel van wat getoond wordt herkent — niet alles, maar zeker ook niet niets.
Herkenning is daarmee niet alleen een marketingtool, maar een noodzakelijke voorwaarde om genot aan film te ontlenen. Als Jantje Dries het geroddel over zijn kuise geliefde gelooft maar er in 'Nederlandsch-Indië' een vriendinnetje op na houdt, komt de dubbele moraal van de Jantjes ons misschien vreemd voor. De omgeving herkennen we echter met gemak: de Posthoornkerk, de IJ-haven waar diezelfde geliefde met betraande ogen 'haar' Dries toch weer uitzwaait. Verrast door de vertrouwdheid van de getoonde locaties neemt de herkenning het over van de verwondering.
Zo slaat De Jantjes een brug tussen heden en verleden door het plaatsen van een minder herkenbaar verhaal in herkenbare locaties. Als je in een bruine kroeg staat met een jenevertje, beginnen de ouderwetse belevenissen van de Jantjes te leven. En dan is De Jantjes plotseling geen stoffige film meer, maar een feest van herkenning.



top
De Jantjes

Januari 2014 #361

Regie
Jaap Speyer
Met
Fien de la Mar
Susie Klein
Cissy van Bennekom
Marie van Westerhoven

Zwart-wit, 99 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


J

J'AI PAS SOMMEIL
J'AI TUÉ MA MÈRE
J. Edgar
J. Kessels
JA & NEE
Ja zuster, nee zuster
Ja, ik wil!
JAAP HILLENIUS, POGING OM DICHTERBIJ TE KOMEN
JAAR 1
HET JAAR 2602
JACK
Jack and Jill
JACK AND SARAH
Jack bestelt een broertje
JACK FROST
Jack Reacher
Jack Reacher: Never Go Back
Jack Ryan: Shadow Recruit
Jack the Giant Slayer
THE JACKAL
JACKASS 3D
Jackass Presents: Bad Grandpa
JACKASS: NUMBER TWO
JACKASS: THE MOVIE
THE JACKET
Jackie (Antoinette Beumer)
Jackie (Pablo Larraín)
JACKIE BROWN
Jacques Tati: De complete collectie
Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers
JADE
JAGDHUNDE
Jagten
JALAN RAYA POS (DE GROOTE POSTWEG)
JALLA! JALLA!
JAMES AND THE GIANT PEACH
THE JAMES GANG
James White
JAMÓN JAMÓN
JAN DARA
JAN KOUNEN SHORTS
Jan Sierhuis zelfportret
JANA
Jane
Jane Eyre (Cary Fukunaga)
JANE EYRE (Franco Zeffirelli)
Jane Mansfield's Car
JANINE
Janis: Little Girl Blue (Amy Berg over)
De Jantjes
JAPANESE HORROR ANTHOLOGY VOL. 1
JAPANESE STORY
JAPÓN
JAR CITY
EL JARDIN DEL EDEN
JARDINS EN AUTOMNE
JARHEAD
Jason Bourne
JASON X: FRIDAY THE 13TH, PART 10
JASON'S LYRIC
Jasper & Julia en de dappere ridders
Jauja (Lisandro Alonso over)
La jaula de oro
Jaws
JAY AND SILENT BOB STRIKE BACK!
JCVD
Je me tue à le dire
JE RENTRE À LA MAISON
Je suis mort, mais J'ai des amis
JEAN SEBERG — AMERICAN ACTRESS
JEAN-LUC GODARD — VOLUME ONE/TWO
JEANNE LA PUCELLE
Jeannette
JEEPERS CREEPERS
JEEPERS CREEPERS 2
JEF VAN DER HEIJDEN, FIETSER NAAR DE MAAN
JEFFERSON IN PARIS
JEFFREY
JELLYFISH
JENNIFER'S BODY
JENSEITS DER STILLE
JERRY MAGUIRE
Jersey Boys
JERSEY GIRL
Jessabelle
JESUS CAMP
JESUS'S SON
JET LAG
Jeune & jolie
Jeune femme
LE JEUNE WERTHER
JEUX D'ENFANTS
JEZUS IS EEN PALESTIJN
Jheronimus Bosch — Touched by the Devil
Jigsaw
Jimi: All Is By My Side
JIMMY HOLLYWOOD
JIMMY NEUTRON: WONDERKIND
Jimmy P. — Psychotherapy of a Plains Indian
JIMMY ROSENBERG
Jimmy's Hall
JINDABYNE
JINGLE ALL THE WAY
Jiro Dreams of Sushi
JOAQUIN SABINA
Jobs
Jodorowsky's Dune
Joe
THE JOE D'AMATO COLLECTION
JOE'S APPARTMENT
JOEY BREAKER
JOHAN
JOHAN CRUIJFF — EN UN MOMENTO DADO
Johan en de verenkoning
JOHAN PRIMERO
JOHAN VAN DER KEUKEN — HET COMPLETE OEUVRE, BOX 1 EN 2
JOHN CARPENTER'S ESCAPE FROM L.A.
JOHN CARPENTER'S THE THING
John Carter
JOHN GRISHAM'S THE RAINMAKER
John Jansen
JOHN Q.
JOHN RABE
JOHN RAMBO IV
JOHN SAYLES COLLECTION
John Wick
John Wick 2
JOHNNY ENGLISH
JOHNNY MEIJER
JOHNNY MNEMONIC
JOHNNY STECCHINO
JOHNS
JONAH WHO LIVED IN THE WHALE
JONAS BROTHERS: THE 3D CONCERT EXPERIENCE
Jonas Mekas-box
Jonathas' Forest (A floresta de Jonathas)
THE JONESES
DE JONGEN DIE NIET MEER PRAATTE
Jongens
Joris & Boris en het geheim van de tempel
THE JOSEPH L. MANKIEWICZ COLLECTION
Joshua Oppenheimer: Early Works
Josie
JOSIE AND THE PUSSYCATS
JOUR DE FÊTE
LE JOURNAL D'UNE FEMME DE CHAMBRE
Journal d'une femme de chambre (Benoît Jacquot)
Journal de France
Journey 2: The Mysterious Island 3D
JOURNEY TO THE CENTER OF THE EARTH 3D
Journey to the Shore
JOURNEY TO THE SUN (GÜNESE YOLCULUK)
Joy (David O. Russell)
JOY (Mijke de Jong)
THE JOY LUCK CLUB
JOY RIDE
JOYRIDE
JU-ON (THE GRUDGE)
JUANA LA LOCA
JUDAS KISS
JUDE
JUDEX/NUITS ROUGES
The Judge
JUDGE DREDD
JUGGERNAUT
JUHA
JULIA
JULIAN PO
JULIE & JULIA
JULIEN DONKEY-BOY
Julieta
Julius In Winterland
JUMANJI
Jumanji: Welcome to the Jungle
JUMPER
JUNEBUG
JUNGLE 2 JUNGLE
The Jungle Book
JUNGLE BOOK 2
JUNGLE JACK
JUNGLE JACK II, DE STOERE FILMSTER
JUNGLE RUDY
JUNIOR
JUNK MAIL
JUNO
Junun
Jupiter Ascending
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
JURASSIC PARK
JURASSIC PARK 3
Jurassic World
Jurassic World: Fallen Kingdom
DE JURK
THE JUROR
Jurrasic Park 3D
Jusqu'à la garde (Xavier Legrand over)
Just a Beginning
JUST CAUSE
JUST FRIENDS
JUST GO WITH IT
JUST LIKE HEAVEN
Just Like Our Parents
JUST MARRIED
JUST MY LUCK
JUST THE TICKET
Just the Wind
Juste la fin du monde
JUSTIÇA
Justice League
Justin Bieber's Believe
JUSTIN BIEBER: NEVER SAY NEVER