La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Fictieve autobiografie

IKLIMLER

Turkije, 2006 | Nuri Bilge Ceylan
Zijn nieuwste film iklimler zet het eerdere werk van de Turkse filmmaker Nuri Bilge Ceylan in een nieuw daglicht. Zijn films blijken niet zozeer autobiografisch als wel biografieën van fictieve karakters, waar hij zelf de hoofdrol in speelt.

Hoewel Isa en Bahar samen op een zomerse vakantie zijn, is daar weinig van te merken. Constant is er in de openingsscènes van de Nuri Bilge Ceylan's iklimler een afstand tussen de twee personages, gespeeld door Ceylan zelf en zijn vrouw Ebru. In de meeste shots is die afstand letterlijk; tijdens de bezichtiging van antieke ruïnes zijn ze meestal ver van elkaar verwijderd, en slechts zelden zijn ze samen in beeld. Ook wanneer ze samen op een verder leeg strand liggen blijven ze apart: als de een zwemt, ligt de ander te zonnen, en andersom. Eigenlijk is het moment dat Isa aan Bahar aangeeft dat ze maar beter niet samen verder kunnen gaan, het eerste moment dat de twee daadwerkelijk samen zijn.
De Turkse fotograaf en filmmaker Nuri Bilge Ceylan (Istanbul, 1959) was al vanaf zijn eerste korte film koza (1995) nadrukkelijk een filmmaker die in zijn werk zonder opsmuk uit zijn eigen leven putte. In die film speelden zijn ouders de hoofdrollen, net zoals ze in zijn drie daaropvolgende speelfilms kasaba (1998), mayis sikintisi (in Nederland uitgebracht als clouds of may, 1999) en uzak (2002) belangrijk zouden blijven. In mayis sikintisi en uzak werd daar een fictieve plaatsvervanger van de schrijver/regisseur aan toegevoegd, in beide films gespeeld door Muzaffer Özdemir. Zijn nieuwste film iklimler, die in 2006 de Fipresci-prijs won op het filmfestival van Cannes, lijkt die autobiografie nog een stap verder te voeren: naast de toevoeging van zijn echtgenote aan de cast speelt Ceylan voor het eerst zelf de hoofdrol. Toch is iklimler net zo goed op te vatten als een breuk met die eerdere films.

Trilogie
Deze breuk werd wellicht ingegeven door de tragische dood van acteur Emin Toprak, die in alle drie de films een hoofdrol speelde. Met terugwerkende kracht zou gezegd kunnen worden dat de films zíjn (auto)biografie zijn, in plaats van die van Ceylan. De eerste films van Ceylan zijn daarmee op te vatten als (opgelet: marketingtaal) een afgeronde trilogie, rijp voor een boxset. De korte film koza kan gezien worden als epiloog, die de belangrijkste thema's en de beeldtaal introduceert: de natuur en familieverhoudingen, gevangen in lang aangehouden, zorgvuldig gekadreerde, vrijwel statische shots.
kasaba (de titel betekent letterlijk 'het kleine dorp') bouwt daarop voort: de tegenstellingen tussen stad en natuur, en tussen stad en dorp, staan centraal, en de structuur van de film is opgebouwd aan de hand van het verstrijken van de seizoenen. Voor het eerst komt de wens om te vertrekken, om het bekrompen dorp achter te laten en in te ruilen voor de grote stad, naar voren, bij monde van het karakter van Toprak.
mayis sikintisi is vervolgens een curieus tussenstapje. De film beschrijft het maken van een film die verdacht veel op kasaba lijkt. Filmmaker Muzaffer, gespeeld door Muzaffer Özdemuk, komt vanuit zijn woonplaats Istanbul terug naar zijn geboortedorp, eerst voor proefopnamen en later voor de daadwerkelijke film. Als acteurs gebruikt hij zijn familieleden, onder wie neef Toprak, zowel om geld te besparen als om meer greep op zijn kunst te houden. In een typerende droogkomische scène blijkt hun amateurisme echter meer drempels op te werpen als verwacht. In een sleutelscène vroeg in de film zegt Muzaffer zijn jongere neefje Toprak toe hem mee te nemen naar Istanbul en daar werk voor hem te vinden.
Die belofte wordt ingelost in uzak, zij het door (aan het oppervlak) andere karakters. Muzaffer heet nu Mahmut, en is geen filmmaker maar fotograaf — het beroep waarin Ceylan begon; Toprak is hier Yusuf. Toch overheerst de continuïteit: de verhuizing van dorp naar stad waar Toprak al twee films naar streefde wordt hier eindelijk vervuld, en blijkt niet zo rooskleurig als gehoopt. Dat mag in Ceylan's universum geen verrassing zijn: de wens om zijn publiek te behagen lijkt hem vreemd, het zijn vooral droefenis en melancholie die in zijn films centraal staan, verlicht met spaarzame momenten van zwarte humor.

Historicus
De hogere mate van autobiografie die wordt geïmpliceerd doordat de Ceylans zelf de hoofdrol spelen (en ook zijn ouders zijn weer van de partij, zij het slechts in één relatief korte scène) wordt weer teniet gedaan door een grotere afstand tussen Ceylan's biografie en die van het karakter dat hij speelt. Isa is historicus en geeft les op de universiteit, en heeft dus niets te maken met de beeldwereld waarin Ceylan zich begeeft (al is hij een niet onverdienstelijk amateur-fotograaf); Bahar is geen actrice maar setdesigner. Het zijn oppervlakkige, maar significante verschillen.
Ceylan's films zijn dan ook niet zo autobiografisch als ze vaak gezien worden. Ceylan filmt autobiografisch zoals Wolkers autobiografisch schrijft: het zijn autobiografieën van fictionele karakters. Zijn verhalen en thema's zijn algemeen menselijk; zijn films zouden net zo goed in Nederland opgenomen kunnen zijn (al zou er dan ongetwijfeld veel meer geouwehoerd worden). De autobiografische elementen lijken dus eerder voort te komen uit de weigering om aspecten uit handen te geven.
Wellicht omdat hij nu zelf acteert, gaf Ceylan voor het eerst het camerawerk uit handen, aan debutant Gökhan Tiryaki. Bovendien is het zijn eerste film die werd opgenomen op HD-video, al is het slechts zelden van celluloid te onderscheiden. Toch draagt iklimler visueel onmiskenbaar de handtekening van Ceylan. Daarentegen slaat de regisseur thematisch nieuwe wegen in. Voor het eerst staat de relatie tussen man en vrouw centraal, die in uzak nog werd gereduceerd tot één ongemakkelijke seksscène, uit focus in de achtergrond van het beeld. Veelbetekenend of niet: in die scène speelde Nazan Kirilmis, net als in iklimler, de minnaar van Ceylan's karakter/plaatsvervanger.
Met die nieuwe thematiek plaatst Ceylan zich meer dan ooit in een bepaalde traditie van (Europese) arthousefilm, die in al zijn films al zichtbaar was, vanaf de spaarzame (witte letters op zwart beeld) tot aan het tempo. Een traditie die werd bepaald door Bergman en Antonioni, maar ook sporen draagt van uiteenlopende regisseurs als Abbas Kiarostami en Woody Allen. Toch heeft Ceylan, zonder daadwerkelijk een nieuwe of vernieuwende esthetiek te creëren, een volstrekt eigen visuele stijl.
Wat blijft is de nadruk op de natuur. Ook in iklimler, letterlijk 'klimaten,' is het verloop van de seizoenen het voornaamste structurerende element, ondanks dat het middendeel van de film zich grotendeels in de stad afspeelt. De film begint in de zomer en eindigt in de winter; de geïmpliceerde lente is wellicht het moment dat de relatie tussen Isa en Bahar nog goed was. Ook visueel blijven de shots van lange vergezichten met kleine, eenzame figuren in een hoek het meest indrukwekkend en het meest veelzeggend. Betekenisvoller in ieder geval, dan de spaarzame dialogen, die net als echte gesprekken meer verhuld laten dan ze duidelijk maken.

Joost Broeren

uzak (2002) is op dvd verschenen bij Contact Film. kasaba (1998) en mayis sikintisi/clouds of may (1999) zijn op dubbeldvd verkrijgbaar via speciale import (Artificial Eye)



top
IKLIMLER

September 2007 #291

Productie
Zeynep Özbatur
Regie en scenario
Nuri Bilge Ceylan
Camera
Gökhan Tiryaki
Montage
Nuri Bilge Ceylan
Ayhan Ergürsel
Met
Ebru Ceylan
Nuri Bilge Ceylan
Nazan Kirilmis
Mehmet Eryilmaz

Kleur, 97 minuten

Distributie
Contact Film
Te zien
vanaf 20 september

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


I

I am a Woman Now
I Am Belfast
I AM FROM TITOV VELES
I AM Hardwell — Living The Dream
I AM LEGEND
I Am Not Your Negro
I AM THE VIOLIN
I Am Wrath
I CONFESS
I COULD NEVER BE YOUR WOMAN
I Don't Know How She Does It....... In Time
I DON'T WANT TO SLEEP ALONE (Tsai Ming-liang over)
I Give It A Year
I KNOW WHAT YOU DID LAST SUMMER
I LIKE IT LIKE THAT
I LOVE A MAN IN UNIFORM
I Love Dick
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek)
I LOVE HUCKABEES
I LOVE TROUBLE
I LOVE YOU MAN
I LOVE YOU PHILLIP MORRIS
I LOVE YOUR WORK
I NOW PRONOUNCE YOU CHUCK AND LARRY
I SERVED THE KING OF ENGLAND
I SHOT ANDY WARHOL
I Spit On Your Grave Too
I SPY
I STILL KNOW WHAT YOU DID LAST SUMMER
I Wish
I'M A CYBORG BUT THAT'S OK
I'M IN TROUBLE!
I'm Not a F**king Princess
I'M NOT THERE
I'M NUMBER FOUR
I'm the Same, I'm An Other
I, Anna
I, CLAUDIUS
I, Daniel Blake
I, Frankenstein
I, ROBOT
I.D.
I.Q.
ICE AGE
ICE AGE 3: DAWN OF THE DINOSAURS
Ice Age 5: Collision Course
Ice Age: Continental Drift
ICE AGE: THE MELTDOWN
Ice and The Sky
Ice Dragon
THE ICE HARVEST
ICE PRINCESS
The Ice Storm
The Iceman
Ich Seh, Ich Seh
ICHI THE KILLER
Ida
Identicals
IDENTITY
Identity Thief
The Ides of March
THE IDIOT
IDIOT BOX
THE IDIOTS
The Idol
IEDEREEN BEROEMD!
IEP!
If I Stay
IF I WANT TO WHISTLE, I WHISTLE
If the Sun Explodes
IF THESE WALLS COULD TALK
If...
IGBY GOES DOWN
IGOR
Ik ben Alice
IK GA NAAR TAHITI
IK OMHELS JE MET DUIZEND ARMEN
IK OOK VAN JOU
Ik wil gelukkig zijn
IK WIL NOOIT BEROEMD WORDEN
IKÍNGUT
IKKE NIET
IKLIMLER
IL CICLONE
ÎLES FLOTTANTES
Ill Manors
ILLÉGAL
THE ILLUSIONIST
THE ILLUSIONIST en Jacques Tati
Ilo Ilo
ILS (THEM)
ILUSIONES ÓPTICAS
Im Keller
Im Labyrinth des Schweigens
L' image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden)
THE IMAGINARIUM OF DOCTOR PARNASSUS
IMAGINARY CRIMES
IMAGINE ME & YOU
IMAGINE THAT
IMAGINING ARGENTINA
The Imitation Game
The Immigrant
THE IMMORTAL
IMMORTAL BELOVED
Immortals 3D
Impardonnables
IMPORT/EXPORT
The Impossible
The Imposter
IN & OUT
IN A BETTER WORLD
In a World...
IN ALLE STILTE
IN AMERICA
In Another Country
In Bloom
IN BRUGES
In Darkness
IN DE GREEP VAN DE TANGO
IN DEN TAG HINEIN
IN DREAMS
IN GOOD COMPANY
In grazia di Dio
IN HER SHOES
IN HET HUIS VAN MIJN VADER
In jouw naam
IN LOVE AND WAR
IN MEMORIA DI ME
IN MOTION
In Oranje
In Order of Disappearance
In Pursuit of Silence
IN SEARCH OF BEETHOVEN
IN THE BEDROOM
IN THE BLEAK MIDWINTER
IN THE COMPANY OF MEN
In the Crosswind
IN THE CUT
IN THE ELECTRIC MIST
In the Fog
In the Heart of the Sea
In the Land of Blood and Honey
IN THE LINE OF FIRE
IN THE LOOP
IN THE MOOD FOR LOVE
In the Name of
IN THE NAME OF THE FATHER
IN THE SOUP
IN THE VALLEY OF ELAH
IN THIS WORLD
In Time
IN WEITER FERNE, SO NAH!
IN YOUR HANDS
THE IN-LAWS
INAZUMA
The Inbetweeners
De inbreker
Incarnate
INCENDIARY
INCENDIES
INCEPTION
Inch'Allah
L' inconnu du lac
THE INCREDIBLE HULK
THE INCREDIBLES
INDECENT PROPOSAL
INDEPENDENCE DAY
Independence Day: Resurgence
INDEPENDENT ANIMATION FROM THE NETHERLANDS
DE INDIAAN
INDIANA JONES AND THE KINGDOM OF THE CRYSTAL SKULL
INDIGÈNES
INFAMOUS
Infancia clandestina
INFERNAL AFFAIRS
INFERNAL AFFAIRS 2
Inferno
Les infidèles
Infiltrant
The Infiltrator
Infinitely Polar Bear
THE INFORMANT!
THE INFORMERS
INGLORIOUS BASTARDS
INGLOURIOUS BASTERDS
Inherent Vice
INKHEART
INLAND EMPIRE
DIE INNERE SICHERHEIT
INNOCENCE
INNOCENCE
THE INNOCENT
Les Innocentes
THE INNOCENTS
INQUIÉTUDE
INSIDE DEEP THROAT
INSIDE JOB
Inside Llewyn Davis
INSIDE MAN
Inside No. 9
Inside Out
Inside the Chinese Closet
THE INSIDER
INSIDIOUS
Insidious: Chapter 2
Insidious: Chapter 3
INSOMNIA
INSPECTOR GADGET
INSTINCT
INTERMISSION
The Intern
THE INTERNATIONAL
The Internship
THE INTERPRETER
INTERSECTION
INTERSTELLA 5555
Interstellar
INTERVIEW
The Interview
Interview (2007)
INTERVIEW WITH THE VAMPIRE
INTIMACY
INTIMATE RELATIONS
INTO GREAT SILENCE
Into the Forest
Into the Inferno
INTO THE WEST
INTO THE WILD
Into the Woods
INTOLERABLE CRUELTY
Intouchables
L' INTRUS
The Invader
THE INVASION
Invasion of the Body Snatchers
LES INVASIONS BARBARES
Inventaris van het moederland
INVENTING THE ABBOTTS
INVESTIGATION
INVICTUS
INVISIBLE WAVES
The Invisible Woman
INVOLUNTARY
Io e te
IO NON HO PAURA
IO SONO L'AMORE
IP MAN
IRAQ FOR SALE
IRINA PALM
IRIS
IRMA VEP
THE IRON GIANT (DE IJZEREN REUS)
THE IRON HEEL OF OLIGARCHY (ZJELEZNAJA PIATA OLIGARKHII)
IRON ISLAND
The Iron Lady
IRON MAN
IRON MAN 2
Iron Man 3
IRON MONKEY
Iron Sky
Irrational Man (Woody Allen over)
IRRÉVERSIBLE
Is the Man Who is Tall Happy?
ISABELLE
Isabelle
LA ISLA DE LOS NIÑOS PERDIDOS
La isla mínima
THE ISLAND
THE ISLAND OF DR. MOREAU
The Islands and the Whales
The Islands and the Whales
THE ISLE
ISTANBUL TALES
ISTORIA 52
It Comes at Night
IT COULD HAPPEN TO YOU
It Follows
IT TAKES TWO
IT WAS AN ACCIDENT
IT'S A BOY/GIRL THING
IT'S A FREE WORLD...
IT'S A WONDERFUL LIFE
IT'S ALL ABOUT LOVE
IT'S ALL GONE PETE TONG
IT'S COMPLICATED
IT'S HARD TO BE NICE
IT'S MAGIC TIME
ITALIAN FOR BEGINNERS
THE ITALIAN JOB
ITALIANETZ
ITALO-WESTERN BOX
Italy: Love It or Leave It
IVANHOOD
IVANSXTC
L' IVRESSE DU POUVOIR
Ixcanul