Jackie
Sieranevada
Moonlight
Personal Shopper
Paterson
De rode inkt van Johan van der Keuken

I Love Dollars (Workshop Filmkritiek)

Nederland, 1986 | Johan van der Keuken
In I love dollars uit 1986 riep Johan van der Keuken op om fundamenteel anders na te denken over de economie. Het is een radicale film, waarvan vorm en stijl tegenwicht bieden aan de kritiekloze acceptatie van kapitalis­tisch gedachtegoed. Van der Keuken als voor­loper van Occupy Wall Street.

Door Julius Koetsier

Misschien wel de belangrijkste bijdrage die Occupy aan het debat over economie leverde, is de introductie van nieuwe begrippen. Iedereen weet waar je het over hebt als je refereert aan 'de 99%' of 'de 1%'. Alleen dat al beïnvloedt de manier waarop we denken over economie. Wie nieuwe ideeën wil introduceren, heeft nieuwe woorden nodig, wisten de Occupiërs. Johan van der Keuken probeerde in 1986 in I Love Dollars iets soortgelijks: een nieuwe beeldtaal om anders na te doen denken over economie en internationale geldstromen.
De film opent met een gokspel dat op straat gespeeld wordt. Dan volgen druk bellende beurshandelaren. De vergelijking is duidelijk. Maar Van der Keukens montages is niet altijd zo eenvoudig te duiden. Hij had de gewoonte om interviews te verknippen met shots van schijnbaar arbitraire zaken. Terwijl we iemand horen spreken, zien we een paaltje of een besneeuwde weg. Soms toont hij langdurig situaties die niet relevant lijken in een film over geld: dansende mensen op straat in New York, schaatsers in Amsterdam. Losjes gefilmd met de camera in de hand. Maar Van der Keuken wil niet in de eerste plaats inzicht verschaffen in de werking van de economie.
De meeste politieke documentaires proberen heldere uitleg te geven over hun onderwerp, compleet met grafieken en animaties. Van der Keuken zoekt juist naar de onduidelijkheid, naar de verwarring, naar de afstand tussen de haves en de have nots en de scheidingen tussen die twee groepen. Concrete feiten en cijfers worden door de experts die hij interviewt zelden genoemd; ze blijven over geld spreken als iets magisch. "Het enige onderwerp waarvoor je mensen 's nachts wakker kan bellen" noemt een handelaar het. Een ander verliest zich in een metafoor waarin hij geld met bloed vergelijkt. Met zulke vage, poëtische omschrijvingen onthouden ze zich van verantwoordelijkheid, alsof zo'n mythologisering ze aan de macht houdt.
De rijkdom van de één gaat nou eenmaal ten koste van de ander, horen we. Uit die acceptatie spreekt de aanname dat het kapitalisme het enige economische systeem is waarbinnen wij kunnen functioneren. Alsof het geen menselijke uitvinding betreft, maar een natuurlijke orde. Tegenover die mythologisering staan de hyperconcrete verhalen van mensen die nauwelijks invloed hebben op de economie. Een werkeloos Amerikaans meisje beklaagt zich over haar situatie, een arbeider in Hongkong vertelt over het eten dat hij voor zijn gezin koopt. Waarom deze mensen zo lang aan het woord laten? Omdat zij niet minder te zeggen hebben dan de autoriteiten. Door de machthebbers en de machtelozen op dezelfde wijze te benaderen, protesteert Van der Keuken tegen de ongelijkheid in representatie die er in de meeste documentaires bestaat. Waarom luisteren we naar de autoriteiten, als ze ons niet meer kunnen vertellen dan de man op straat? Door deze mensen te portretteren creëert Van der Keuken gelijkheid tussen de groepen die nu bekendstaan als de 1% en de 99%.
De Marxistische filosoof Slavoj Žižek sprak in 2011 op Occupy Wall Street, en vertelde daar een grap uit de DDR, over een man die van Oost-Duitsland naar Siberië wordt gestuurd om te werken. Hij weet dat al zijn post voor die het land verlaat gelezen zal worden door censors, dus hij maakt een afspraak met zijn Oost-Duitse vrienden: wat hij in blauwe inkt schrijft is de waarheid, wat hij in rode inkt schrijft niet. Na een maand ontvangen de vrienden een brief, geschreven in het blauw: "Het is hier geweldig. De winkels liggen vol met goed eten. De huizen zijn groot en luxueus. Het enige dat je hier niet kunt krijgen, is rode inkt." Žižek stelt dat we in het kapitalistische systeem ook zo leven. We voelen ons vrij, omdat we niet de taal hebben om ons gebrek aan vrijheid uit te drukken. We hebben rode inkt nodig.
In discussies wordt vaak de dooddoener gebruikt dat het kapitalisme weliswaar niet ideaal is, maar nu eenmaal het best mogelijke systeem. We kunnen manieren bedenken om de werking van het kapitalisme te verbeteren, maar we denken er niet búiten. Wat we nodig hebben voor echte verbetering, is een andere denkwijze. I Love Dollars biedt daartoe een aanzet. Door niet mee te doen aan de conventies, dwingt de film ons naar nieuwe manieren te zoeken om na te denken over de economie. Daarmee loopt de film nog steeds voor op de discussie. Van der Keuken schept een nieuwe wereld, waarin de stem van de werkloze net zo duidelijk gehoord wordt als die van de bankier. Waarin de autoriteiten niet méér gelijk hebben dan anderen, en titels niet ter zake doen. Hij werkt met rode inkt.


top
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek)

December 2014 #371

Regie
Johan van der Keuken

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


I

I am a Woman Now
I Am Belfast
I AM FROM TITOV VELES
I AM Hardwell — Living The Dream
I AM LEGEND
I AM THE VIOLIN
I Am Wrath
I CONFESS
I COULD NEVER BE YOUR WOMAN
I Don't Know How She Does It....... In Time
I DON'T WANT TO SLEEP ALONE (Tsai Ming-liang over)
I Give It A Year
I KNOW WHAT YOU DID LAST SUMMER
I LIKE IT LIKE THAT
I LOVE A MAN IN UNIFORM
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek)
I LOVE HUCKABEES
I LOVE TROUBLE
I LOVE YOU MAN
I LOVE YOU PHILLIP MORRIS
I LOVE YOUR WORK
I NOW PRONOUNCE YOU CHUCK AND LARRY
I SERVED THE KING OF ENGLAND
I SHOT ANDY WARHOL
I Spit On Your Grave Too
I SPY
I STILL KNOW WHAT YOU DID LAST SUMMER
I Wish
I'M A CYBORG BUT THAT'S OK
I'M IN TROUBLE!
I'm Not a F**king Princess
I'M NOT THERE
I'M NUMBER FOUR
I'm the Same, I'm An Other
I, Anna
I, CLAUDIUS
I, Daniel Blake
I, Frankenstein
I, ROBOT
I.D.
I.Q.
ICE AGE
ICE AGE 3: DAWN OF THE DINOSAURS
Ice Age 5: Collision Course
Ice Age: Continental Drift
ICE AGE: THE MELTDOWN
Ice and The Sky
Ice Dragon
THE ICE HARVEST
ICE PRINCESS
The Ice Storm
The Iceman
Ich Seh, Ich Seh
ICHI THE KILLER
Ida
IDENTITY
Identity Thief
The Ides of March
THE IDIOT
IDIOT BOX
THE IDIOTS
The Idol
IEDEREEN BEROEMD!
IEP!
If I Stay
IF I WANT TO WHISTLE, I WHISTLE
If the Sun Explodes
IF THESE WALLS COULD TALK
If...
IGBY GOES DOWN
IGOR
Ik ben Alice
IK GA NAAR TAHITI
IK OMHELS JE MET DUIZEND ARMEN
IK OOK VAN JOU
Ik wil gelukkig zijn
IK WIL NOOIT BEROEMD WORDEN
IKÍNGUT
IKKE NIET
IKLIMLER
IL CICLONE
ÎLES FLOTTANTES
Ill Manors
ILLÉGAL
THE ILLUSIONIST
THE ILLUSIONIST en Jacques Tati
Ilo Ilo
ILS (THEM)
ILUSIONES ÓPTICAS
Im Keller
Im Labyrinth des Schweigens
L' image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden)
THE IMAGINARIUM OF DOCTOR PARNASSUS
IMAGINARY CRIMES
IMAGINE ME & YOU
IMAGINE THAT
IMAGINING ARGENTINA
The Imitation Game
The Immigrant
THE IMMORTAL
IMMORTAL BELOVED
Immortals 3D
Impardonnables
IMPORT/EXPORT
The Impossible
The Imposter
IN & OUT
IN A BETTER WORLD
In a World...
IN ALLE STILTE
IN AMERICA
In Another Country
In Bloom
IN BRUGES
In Darkness
IN DE GREEP VAN DE TANGO
IN DEN TAG HINEIN
IN DREAMS
IN GOOD COMPANY
In grazia di Dio
IN HER SHOES
IN HET HUIS VAN MIJN VADER
In jouw naam
IN LOVE AND WAR
IN MEMORIA DI ME
IN MOTION
In Oranje
In Order of Disappearance
In Pursuit of Silence
IN SEARCH OF BEETHOVEN
IN THE BEDROOM
IN THE BLEAK MIDWINTER
IN THE COMPANY OF MEN
IN THE CUT
IN THE ELECTRIC MIST
In the Fog
In the Heart of the Sea
In the Land of Blood and Honey
IN THE LINE OF FIRE
IN THE LOOP
IN THE MOOD FOR LOVE
In the Name of
IN THE NAME OF THE FATHER
IN THE SOUP
IN THE VALLEY OF ELAH
IN THIS WORLD
In Time
IN WEITER FERNE, SO NAH!
IN YOUR HANDS
THE IN-LAWS
INAZUMA
The Inbetweeners
Incarnate
INCENDIARY
INCENDIES
INCEPTION
Inch'Allah
L' inconnu du lac
THE INCREDIBLE HULK
THE INCREDIBLES
INDECENT PROPOSAL
INDEPENDENCE DAY
Independence Day: Resurgence
INDEPENDENT ANIMATION FROM THE NETHERLANDS
DE INDIAAN
INDIANA JONES AND THE KINGDOM OF THE CRYSTAL SKULL
INDIGÈNES
INFAMOUS
Infancia clandestina
INFERNAL AFFAIRS
INFERNAL AFFAIRS 2
Inferno
Les infidèles
Infiltrant
The Infiltrator
Infinitely Polar Bear
THE INFORMANT!
THE INFORMERS
INGLORIOUS BASTARDS
INGLOURIOUS BASTERDS
Inherent Vice
INKHEART
INLAND EMPIRE
DIE INNERE SICHERHEIT
INNOCENCE
INNOCENCE
THE INNOCENT
Les Innocentes
THE INNOCENTS
INQUIÉTUDE
INSIDE DEEP THROAT
INSIDE JOB
Inside Llewyn Davis
INSIDE MAN
Inside No. 9
Inside Out
Inside the Chinese Closet
THE INSIDER
INSIDIOUS
Insidious: Chapter 2
Insidious: Chapter 3
INSOMNIA
INSPECTOR GADGET
INSTINCT
INTERMISSION
The Intern
THE INTERNATIONAL
The Internship
THE INTERPRETER
INTERSECTION
INTERSTELLA 5555
Interstellar
INTERVIEW
The Interview
Interview (2007)
INTERVIEW WITH THE VAMPIRE
INTIMACY
INTIMATE RELATIONS
INTO GREAT SILENCE
Into the Forest
Into the Inferno
INTO THE WEST
INTO THE WILD
Into the Woods
INTOLERABLE CRUELTY
Intouchables
L' INTRUS
The Invader
THE INVASION
Invasion of the Body Snatchers
LES INVASIONS BARBARES
Inventaris van het moederland
INVENTING THE ABBOTTS
INVESTIGATION
INVICTUS
INVISIBLE WAVES
The Invisible Woman
INVOLUNTARY
Io e te
IO NON HO PAURA
IO SONO L'AMORE
IP MAN
IRAQ FOR SALE
IRINA PALM
IRIS
IRMA VEP
THE IRON GIANT (DE IJZEREN REUS)
THE IRON HEEL OF OLIGARCHY (ZJELEZNAJA PIATA OLIGARKHII)
IRON ISLAND
The Iron Lady
IRON MAN
IRON MAN 2
Iron Man 3
IRON MONKEY
Iron Sky
Irrational Man (Woody Allen over)
IRRÉVERSIBLE
Is the Man Who is Tall Happy?
ISABELLE
Isabelle
LA ISLA DE LOS NIÑOS PERDIDOS
La isla mínima
THE ISLAND
THE ISLAND OF DR. MOREAU
THE ISLE
ISTANBUL TALES
ISTORIA 52
IT COULD HAPPEN TO YOU
It Follows
IT TAKES TWO
IT WAS AN ACCIDENT
IT'S A BOY/GIRL THING
IT'S A FREE WORLD...
IT'S A WONDERFUL LIFE
IT'S ALL ABOUT LOVE
IT'S ALL GONE PETE TONG
IT'S COMPLICATED
IT'S HARD TO BE NICE
IT'S MAGIC TIME
ITALIAN FOR BEGINNERS
THE ITALIAN JOB
ITALIANETZ
ITALO-WESTERN BOX
Italy: Love It or Leave It
IVANHOOD
IVANSXTC
L' IVRESSE DU POUVOIR
Ixcanul