The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Van polderlyriek naar Vinex

HOLLANDS LICHT

Nederland, 2003 | Pieter-Rim de Kroon
Bestaat er specifiek Hollands licht? De broers Pieter-Rim en Maarten de Kroon stellen de vraag in de documentaire Hollands licht. Hun zoektocht voert hen naar de zeventiende-eeuwse Hollandse schilderkunst en filmmakers als Bert Haanstra en Herman van der Horst. Hoe betekenisvol kan polderlyriek nog zijn? Een pleidooi voor nieuwe beelden.

De broers De Kroon kijken vast niet naar het Jeugdjournaal. Dat is jammer, want het had hen een zoektocht bespaard. In Hollands licht onderzoeken ze de vraag of de Hollandse zeventiende-eeuwse landschapschilders het licht realistisch weergaven. Moeten we hun schilderijen zien als foto's of als verbeeldingen van de werkelijkheid? De film voert een stoet wetenschappers en kunstenaars op. Voor de anti-realist Jan Dibbets is elk kunstwerk een vertaling van de werkelijkheid. Volgens hem lieten de zeventiende-eeuwse schilders hun verbeelding op het Hollandse landschap los. Ook de hoogleraar kunstgeschiedenis en Rembrandt-specialist Ernst van de Wetering ziet de schilderijen niet in een realistische maar in een schilderkunstige traditie. De schilders lieten zich niet leiden door de natuur, maar door stilistische opvattingen en de schilderspraktijk. De emiritus hoogleraar kunstgeschiedenis Svetlana Alpers denkt er heel anders over. Volgens haar legden de schilders met grote precisie het Hollandse licht vast.
Zou het? Een paar jaar geleden gaf weerman Erwin Krol in het Jeugdjournaal ter gelegenheid van een expositie commentaar op het werk van zeventiende-eeuwse landschapschilders. Schitterende wolkenluchten zag hij, maar ze hadden niets met de werkelijkheid te maken. Sommige schilderijen hadden veel weg van een wolken-catalogus: ze toonden allerlei soorten wolken die nooit samen te zien kunnen zijn, omdat ze bij verschillende weertypen horen. Als de wolken al niet kloppen, zouden de schilders dan wel het licht realistisch hebben vastgelegd?

IJsselmeer
De titel Hollands licht impliceert dat Nederland in uniek licht baadt. Onderscheidt 'ons' licht zich werkelijk van dat in andere landen? Of is het een kunsthistorische mythe? In Hollands licht draait het om deze vraag. Interessant is dat de zeventiende-eeuwse schilders niet spraken over Hollands licht. Ze schilderden landschappen en licht. Twee eeuwen later sprak men plotseling van Hollands licht. Kennelijk had men in de negentiende eeuw behoefte aan 'nationaal licht'. Het Hollands licht maakte internationale furore. Terwijl Van Gogh de Franse zon zocht, bezochten Manet en Monet Nederland. Wat zagen zij? Doordrenkt van een kunsthistorisch bewustzijn zagen zij het zeventiende-eeuwse Hollandse licht. Ook de schrijvende Franse broers De Goncourt zagen in Nederland "altijd weer die bolronde wolken van Van Ruisdael."
Mythe of werkelijkheid? De hoogleraar theoretische sterrenkunde Vincent Icke meent dat het licht in Nederland uniek is. Bijzonder voor de Hollandse atmosfeer is de hoge luchtvochtigheid, die contouren onscherp maakt. Het Nederlandse licht is zacht. Onzin volgens metereoloog en klimaatonderzoeker Günther Konnen, die meent dat het Hollandse licht 'tussen de oren' zit. Het is wat met dat Hollandse licht. De Duitse conceptueel kunstenaar Joseph Beuys beweerde dat het is verdwenen sinds de inpolderingen in het IJsselmeer. Door de droogleggingen nam het reflecterende vermogen van het IJsselmeer af, wat gevolgen had voor de hoeveelheid licht in de atmosfeer. Icke voelt wel wat voor Beuys' stelling, die hij illustreert door met een lamp (de zon) op een in een aquarium liggende spiegel (het IJsselmeer) te schijnen. Zie je wel: hoe kleiner de spiegel — het IJsselmeer — hoe minder lichtreflectie. Als bewijs slaat het nergens op, maar Icke brengt het amusant.

De Vinex-wijk Oosterhout in Gelderland

Zompige weilanden
Stellen kunsthistorici wel de goede vragen over het Hollandse licht? Door hun obsessie met het geschilderde licht vergeten zij dat de wisseling van het licht Nederland tamelijk uniek maakt. Het ene moment schijnt de zon, het andere moment gutst de regen uit de hemel. Wolken en zon zorgen voor een lichtspel dat menige cameraman tot wanhoop heeft gedreven. Probeer maar eens een buitenopname te maken.
De makers van Hollands licht illusteren dat fraai. Op de dijk tussen Marken en Monnickendam lieten ze een jaar lang de camera met vaste tussenpozen een 'pan' van 360 graden maken. Het levert spectaculaire wolkenluchten op, grijze hemels, besneeuwde en zonovergoten landschappen. Wat zijn Hollandse luchten en de lege landschappen eronder toch mooi, roepen we in navolging van de makers, die weer een echo zijn van lyrici als Bert Haanstra en Herman van der Horst.
Hollands licht ademt liefde voor weidse vergezichten, grauwe wolkenluchten, stille wateren en beukende stormen. Het roept nostalgie op, want de archetypische Hollandse landschapsbeelden verwijzen steeds minder naar de werkelijkheid. Natuurlijk: in Nederland zullen altijd polders zijn met wolkenluchten tot aan de horizon, maar ze zijn niet langer het typerende landschap. Overal botst het uitzicht op Vinex-locaties en bedrijfsterreinen. Het heeft gevolgen voor filmmakers. Of zou het in elk geval moeten hebben. Waar blijven de beelden van het nieuwe Nederlandse landschap? Staat er in de toekomst een nieuwe Bert Haanstra op die lyrische beelden tovert uit bedrijvenparken en nieuwbouwwijken? We kunnen het ons niet voorstellen, maar dat zegt weinig. Voordat Ruisdael en zijn tijdgenoten zich lieten inspireren door het Hollandse landschap, zag men ook weinig schoonheid in zompige weilanden.

Niemandsland
Filmmakers moeten nieuwe beelden creëren, want het tijdperk van de polderlyriek is voorbij. Het beste bewijs is dat lyrische landschapsbeelden automatisch nostalgische gevoelens oproepen. Eric de Bruyns Wilde mossels en Karim Traïdia's De Poolse bruid spelen beide in het heden, maar door de Hollandse-landschapslyriek lijken ze in het verleden te spelen. De uitdaging ligt in het nieuwe Nederlandse landschap: hoe 'vertaal' je dat in betekenisvolle beelden?
Michiel van Jaarsveld deed een paar jaar geleden met Drift een geslaagde poging. De film, over de relatie van een jongen met zijn zus, speelt zich af in een verstedelijkt gebied met bedrijfsterreinen, woonwijken en stukken niemandsland. Het verstikkende van menselijke relaties lijkt verhevigd te worden door de anonieme omgeving, waarin iedereen teruggetrokken op zichzelf leeft. Zoals de boer in De Poolse bruid gevormd is door het weidse landschap, zo zijn deze twee jongeren het product van een liefdeloos verstedelijkt gebied. Van zulke gebieden zijn er veel in Nederland, maar we zien ze zelden in films. Waar blijven de filmmakers die het nieuwe Hollandse landschap te lijf gaan? Blijft men nostalgisch ronddwalen in een openluchtmuseum of vangt en interpreteert men het nieuwe landschap?

Jos van der Burg



top
HOLLANDS LICHT

Oktober 2003 #248

Productie
Carla Schutte
Govard-Jan de Jong
Regie
Pieter-Rim de Kroon
Scenario
Maarten de Kroon
Gerrit Willems
Camera
Paul van den Bos
Montage
Andrez de Jong
Chiel Muller
Muziek
Paleis van Boem

Kleur, 95 minuten

Distributie
Filmmuseum
Te zien
op het Nederlands Film Festival in Utrecht en vanaf 6 november

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


H

HAAIBAAI aka SHARKBAIT
HAAR NAAM WAS SARAH
HABANA BLUES
Habemus Papam
HABITAT
HABLE CON ELLA
HACKERS
Hacksaw Ridge
Hadewijch
HAIFA
Hail, Caesar!
LA HAINE
HAIRSPRAY
HALF MOON
HALF NELSON
HALL PASS
HALLAM FOE
Hallo bungalow
HALLOWEEN
HALLOWEEN 2
HALLOWEEN 8: RESURRECTION
HALLOWEEN H20
HAMACA PARAGUAYA
HAMAM, IL BAGNO TURCO
HAMBURGER LEKTIONEN
HAMLET
HAMLET 2
Hampstead
HANA-BI
HANCOCK
The Handmaiden
HANEKAM DE ROCKER
THE HANGING GARDEN
HANGOVER
HANGOVER 2
The Hangover III
Hanna
Hannah Arendt
HANNAH MONTANA/MILEY CYRUS
HANNAH MONTANA: THE MOVIE
HANNIBAL
HANNIBAL RISING
Hannibal, seizoen 1
HANZO THE RAZOR-TRILOGIE
THE HAPPENING
The Happiest Day in the Life of Olli Mäki
THE HAPPIEST GIRL IN THE WORLD (Previously Unreleased)
Happily Ever After
HAPPINESS
Happy Death Day
HAPPY END
Happy End
HAPPY ENDINGS
HAPPY FEET
Happy Feet 2
The Happy Film
Happy Happy
HAPPY TIMES
HAPPY TOGETHER
HAPPY-GO-LUCKY
HAPPYTHANKYOUMOREPLEASE
HARD CANDY
HARD EIGHT
HARD HEAD/TÊTE DURE
HARD RAIN
HARD TARGET
Hard To Be a God
HARDBALL
Hardcore Henry
HAREM SUARÉ
Harmonium (Kôji Fukada over)
Harmony Lessons
HAROLD AND KUMAR GO TO WHITE CASTLE
Harrie Geelen Filmcollectie
HARRISON'S FLOWERS
HARRY BROWN
HARRY POTTER AND THE CHAMBER OF SECRETS
HARRY POTTER AND THE DEATHLY HALLOWS
Harry Potter and the Deathly Hallows 2 3D
HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE
HARRY POTTER AND THE HALF BLOOD PRINCE
HARRY POTTER AND THE ORDER OF THE PHOENIX
HARRY POTTER AND THE PHILOSOPHER'S STONE
HARRY POTTER AND THE PRISONER OF AZKABAN
HARRY, UN AMI QUI VOUS VEUT DU BIEN
Hart Beat
Hartenstraat
Hartenstrijd
HARTVERSCHEUREND
HARVARD MAN
THE HARVEST
HARVEST TIME
Hasta la vista!
The Hateful Eight
A Haunted House
A Haunted House 2
HAUNTED MANSION
THE HAUNTING
A Haunting History
THE HAUNTING IN CONNECTICUT
The Haunting in Connecticut 2: Ghosts of Georgia
DIE HÄUPTER MEINER LIEBEN
HAUT BAS FRAGILE
Haute cuisine
Hava Nagila — The Movie
HAVEN
Le Havre
HAWAII OSLO
HÄXAN
Haywire
HAZE
HE GOT GAME
HE LOVES ME, HE LOVES ME NOT
He named me Malala
HE'S JUST NOT THAT INTO YOU
HEAD ABOVE WATER
HEAD ON
HEAD TRAUMA
Headhunters
HEAR MY SONG
HEART
Heart of a Dog (Laurie Anderson over)
HEART OF DARKNESS
HEART OF GOLD
THE HEART OF JUSTICE
THE HEARTBREAK KID
HEARTBREAKERS
HEARTS IN ATLANTIS
Heartstone
The Heat
HEAT
HEAVEN
HEAVEN AND EARTH
Heaven on Earth
Heaven's Gate
HEAVEN'S HEART
HEAVENLY CREATURES
HEAVY
A Heavy Heart (Thomas Stuber over)
HEAVY METAL IN BAGHDAD
Hector and the Search for Happiness
Heddy Honigmann IN FOCUS
Hedi (Mohamed Ben Attia over)
HEDWIG AND THE ANGRY INCH
HEF, EEN GESPREK MET DRIE ZUSSEN
HEIMAT 3 — CHRONIK EINER ZEITENWENDE
Heimat — Eine Deutsche Chronik
HEIMATKLÄNGE
HEIMWEE NAAR DE DOOD
De Heineken ontvoering
HEIST
EEN HEKS IN DE FAMILIE
Heksen bestaan niet
HEKSJE LILLI: DE REIS NAAR MANDOLAN
HEKSJE LILLY
DE HEL VAN '63
DE HELAASHEID DER DINGEN
La helada negra (Previously Unreleased)
De held
Heli (Amat Escalante over)
Helium
Hell or High Water
HELLBENT
HELLBOY
Hello I Must be Going
HELLRAISER: BLOODLINE
The Help
HELP ME EROS
HELTER SKELTER
Hemel
HEMEL BOVEN HOLLAND
Hemel op aarde
Henri (Yolande Moreau over)
HENRI LANGLOIS, THE PHANTOM OF THE CINÉMATHÈQUE
HENRY FOOL
HENRY'S CRIME
HENRY-GEORGES CLOUZOT'S INFERNO
HENRY: PORTRAIT OF A SERIAL KILLER
Her
HERBIE: FULLY LOADED
Hercules
The Here After
HEREAFTER
HEREMAKONO
DE HERENIGINGSEXPRES SAIGON — HANOI
LE HÉRISSON
Les héritiers
HERO (YING XIONG)
UN HÉROS TRÈS DISCRET
HEROSTRATUS
DAS HERZ IST EIN DUNKLER WALD (Previously Unreleased)
Hesher
Het doet zo zeer
HET IS EEN SCHONE DAG GEWEEST
HET MYSTERIE VAN DE SARDINE
Het verlangen
HET WOORD HEEFT MIJ GERED
L' HEURE D'ÉTÉ
Une heure de tranquillité
THE HI-LINE
THE HI-LO COUNTRY
HIDALGO
Hidden Figures
HIDE AND SEEK
HIDEAWAY
HIDEOUS KINKY
Hier ben ik
HIGH ART
HIGH CRIMES
HIGH FIDELITY
HIGH HEELS
HIGH SCHOOL MUSICAL 3: SENIOR YEAR
The High Sun
High-Rise (Ben Wheatley over)
HIGHER LEARNING
HIGHLANDER 3: THE SORCERER
HIGHWAYMEN
HILARY AND JACKIE
HILDE (THE KNEF)
The hills have eyes (Alexandre Aja)
THE HILLS HAVE EYES (Wes Craven)
HIMALAYA
Hiroshima Mon Amour
HIS BIG WHITE SELF
HISTOIRE(S) DU CINÉMA
HISTORIAS MÍNIMAS
Historiás que só existem quando lembradas
The History of Love
A HISTORY OF VIOLENCE
History's Future
Hit and Run
HITCH
Hitchcock
Hitchcock/Truffaut
THE HITCHHIKER'S GUIDE TO THE GALAXY
HITMAN
The Hitman's Bodyguard
Hitman: Agent 47
L' hiver dernier
THE HOAX
The Hobbit: An unexpected Journey
The Hobbit: The Battle of Five Armies
The Hobbit: The Desolation of Smaug
HOBO WITH A SHOTGUN
HOCHZEITSGÄSTE
Hocus Pocus met Alfons Alfrink
HODDER
Hoe duur was de suiker
HOE OVERLEEF IK... MEZELF
HOE TEM JE EEN DRAAK?
HOFFA
THE HOLE (Joe Dante)
THE HOLE (Nick Hamm)
THE HOLE (Tsai Ming-liang)
THE HOLIDAY
Holland, natuur in de delta
HOLLANDS LICHT
HOLLOW MAN
HOLLOW REED
Hollywood Banker
HOLLYWOOD HOMICIDE
THE HOLLYWOOD SIGN
HOLLYWOODLAND
HOLY MAN
Holy Motors
HOLY SMOKE
Home
Home
Home Again
HOME ALONE 2 LOST IN NEW YORK
HOME ALONE 3
A HOME AT THE END OF THE WORLD
HOME FOR CHRISTMAS
HOME FOR THE HOLIDAYS
HOME ON THE RANGE
THE HOME SONG STORIES
Homefront
HOMELAND
The Homesman
HOMEWARD BOUND: THE INCREDIBLE JOURNEY
Homies
Un homme à la hauteur
L' HOMME DU TRAIN
UN HOMME QUI CRIE
Les hommes libres
Homo Sapiens (Previously Unreleased)
HONEY (Bille Woodruff)
HONEY (Semih Kaplanoglu)
Honey 2 (Bille Woodruff)
HONEY, I BLEW UP THE KID
HONEYMOON IN VEGAS
THE HONEYMOONERS
HONEYZ
HONOUR OF THE DRAGON
HOODLUM
HOODWINKED
HOOGSTE TIJD
HOOLIGANS
HOOP DREAMS
HOP (Dominique Standaert)
HOP (Tim Hill)
HOPE FLOATS
HOPE SPRINGS
Hope Springs
HOPPET
Horns
Horrible Bosses
Horrible Bosses 2
HORROR
Hors Satan
THE HORSE WHISPERER
HORTON
The Host (Andrew Niccol)
THE HOST (Bong Joon-ho)
HOSTAGE
HOSTEL
HOSTEL 2
THE HOT CHICK
HOT FUZZ
HOT ROD
Hotel de grote L
HOTEL DE LOVE
HOTEL DIARIES
HOTEL FOR DOGS
HOTEL RWANDA
Hotel Transylvanie 2 3D
Hotel Transylvanië: Hotel vol monsters
Hotell (Lisa Langseth over)
THE HOURS
THE HOUSE
House at the End of the Street
HOUSE OF CARDS
House of Cards, seizoen 2
HOUSE OF FLYING DAGGERS
THE HOUSE OF MIRTH
HOUSE OF SAND AND FOG
HOUSE OF WAX
THE HOUSE OF YES
HOUSE ON HAUNTED HILL
THE HOUSEMAID
HOW I ENDED THIS SUMMER
HOW I KILLED A SAINT
How I Spent My Summer Vacation
HOW MANY ROADS
HOW SHE MOVE
How To Be Single
How to Change the World
How to Describe a Cloud
How to Describe a Cloud (Slow Criticism)
HOW TO GET RID OF THE OTHERS
HOW TO LOSE A GUY IN 10 DAYS
HOW TO LOSE FRIENDS & ALIENATE PEOPLE
HOW TO MAKE AN AMERICAN QUILT
How to Meet a Mermaid
How to Train Your Dragon 2
Howards End
HOWL
HOWL'S MOVING CASTLE
Hoy como ayer
THE HUDSUCKER PROXY
HUFTERS & HOFDAMES
Hugo
LE HUITIÈME JOUR
HUKKLE
HULK
Human
THE HUMAN CONDITION
HUMAN NATURE
THE HUMAN RESOURCES MANAGER
The Human Scale
THE HUMAN STAIN
HUMAN TRAFFIC
L' humanité
HUMANOIDS FROM THE DEEP
A HUMBLE LIFE
Hummingbird
HUMPDAY
THE HUNCHBACK OF NOTRE DAME (Gary Trousdale, Kirk Wise)
THE HUNCHBACK OF THE NOTRE DAME (Wallace Worsley)
The Hundred-Foot Journey
HUNDSTAGE
HUNGER
The Hunger Games
The Hunger Games: Catching Fire
The Hunger Games: Mockingjay — Part 1
The Hunger Games: Mockingjay — Part 2
THE HUNGRY GHOSTS
Hungry Hearts
THE HUNT
HUNT DOWN
Hunt for the Wilderpeople
THE HUNTED
The Hunter (Daniel Nettheim)
The Hunter (Rafi Pitts)
THE HUNTER (Serik Aprimov)
HUNTING & ZN.
THE HUNTING PARTY
The Huntsman
HURLYBURLY
THE HURRICANE
THE HURT LOCKER
HUSBANDS AND WIVES
HUSH
HUSH!
HUSTLE & FLOW
Hyde Park on Hudson
HYÈNES
HYPE!
The Hypnotist
HYSTERIA (René Daalder)
Hysteria (Tanya Wexler)