The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Weg met de kuisheidsgordels

HÄXAN

Zweden, 1922 | Benjamin Christensen
De vampier Nosferatu is nog steeds even angstaanjagend als tragisch. De heksen die de kont van de duivel kussen blijven opzienbarend. Nosferatu, Eine Symphonie des Grauens en Häxan zijn bovendien voorzien van een opmerkelijke nieuwe muziekscore door de tegendraadse industrial-band Art Zoyd, die daarmee hun eigen symfonie van de horror componeerde. Samen met de films zijn zij te zien in Het Muziektheater in Amsterdam.

Wie eenmaal de schaduw van Nosferatu, de ondode, heeft gezien, kan hem niet meer uit zijn geheugen wissen. Zijn monsterlijke nagels, die gelijktijdig groeien met zijn verlangen naar de wellustige Nina, lijken te krassen over het filmbeeld. Ook Häxan (1922), de pseudo-documentaire over heksenvervolgingen van de Deen Benjamin Christensen, bevat lugubere, wonderschone beelden, maar omdat de film bijna nooit vertoond is heeft hij nooit de status gekregen van F.W. Murnau's Nosferatu (1922).
De keuze van de Franse avantgarde-band Art Zoyd om juist bij deze films een nieuwe soundtrack te componeren, sluit aan op hun muziek die vol dreigend onheil en ontspoorde tonen zit. De score bij beide films is krachtig zonder bombastisch te worden, en meer vervreemdend dan beeldondersteunend. Ook de films omarmen het irrationele, en tonen met een zeker genot wat er gebeurt als mensen, in dit geval vrouwen, hun kuisheidsgordels aan de wilgen hangen. Dat liegt er niet om: ze geven hun lichaam aan satansgebroed en vampieren, waarmee ze de gereguleerde maatschappij het nakijken geven.

Duimschroef
De weduwe van Bram Stoker, de auteur van het Dracula-verhaal, beschuldigde Murnau van plagiaat, en eiste dat alle kopieën vernietigd werden. De weerstand die Häxan ondervond was van een geheel andere aard: niet het volgen van een bekend verhaal, maar het tonen van subversieve, beledigende beelden leidde tot grote commotie. De film werd vervolgens vrijwel overal verboden, en pas in 1972 voor het eerst in Nederland vertoond, nadat hij enkele jaren daarvoor in Frankrijk was uitgebracht.
Reden voor alle ophef waren de weinig verhullende beelden van orgies, waarin wildgeworden heksen zich tijdens de sabbath innig lieten omhelzen door wanstaltige duivels. De scène is een illustratie bij de bekentenis van een heks, die haar folteraars, drie monniken, aan haar lippen heeft hangen. Het plezier dat Christensen beleefde aan het tonen van deze uitspattingen is overduidelijk. De kerkelijke instanties stoorden zich ook mateloos aan een scène waarin een andere, vraatzuchtige monnik wordt verleid door zijn huishoudster. Na een lustopwekkend heksenbrouwsel in zijn drank te hebben gegooid laat zij zich de graaiende handen van de godsvruchtige man lachend welgevallen. Opmerkelijk is Christensens slotpleidooi waarin hij de hekserij als een vorm van hysterie verklaart zoals we dat ook nu nog tegenkomen. Hier komen zijn achterhaalde opvattingen om de hoek kijken; in zijn tijd werden vele ziektes van vrouwen maar al te vaak ten onrechte afgedaan als hysterie.
Wellicht is de komische ondertoon en het moralisme van Häxan er de oorzaak van dat de film bij het publiek relatief onbekend is gebleven en niet tot de zwaargewichten onder de zwijgende klassiekers is gaan behoren. Bij oude prenten en gravures van bijvoorbeeld het heelal deinst Christensen er niet voor terug om een aanwijsstokje te gebruiken. Ook staat hij zichzelf van tijd tot tijd een grapje toe. Zo onderbreekt hij de film even om een van zijn actrices de duimschroef aan te draaien. Door middel van de tussentitels laat hij ons weten: "Ik zal u niet verklappen tot welke afschuwelijke bekentenissen ik deze vrouw heb gedwongen in minder dan één minuut." Zo verleidt hij ons tot een glimlach en ironiseert hij zijn voorgaande felle aanklacht tegen de inquisitie en al haar martelwerktuigen, waarbij zijn begrip voor de ketters overheerst. Eigenzinnige vrouwen, die huiveren van genot als zij hun verboden séances houden, maar door de autoriteiten worden teruggefloten en vermalen worden in de genadeloze molen van het rechtssysteem.

Verstikkende schaduw
De vrouwen waar Nosferatu het op gemunt heeft, willen ook eigenlijk niets liever dan zich losrukken uit de burgermaatschappij, en alle controle over zichzelf verliezen. Dat dit uiteindelijk tot zelfdestructie leidt maakt de aantrekkingskracht alleen maar groter. Tergend langzaam dringt het irrationele hun geordende wereld binnen. Als Nosferatu zijn begeerde Nina uiteindelijk drinkt, en de schaduw van zijn hand zich sluit boven haar hart, valt aan haar gezicht pijn en genot af te lezen. Toch zou pas later de traditionele opvatting van Dracula als versierder zijn intrede doen, want in Nosferatu is het vooral zijn afstotelijkheid en tragiek wat in het oog springt. De fascinatie van Nina voor deze meelijwekkende figuur wordt daardoor minder verklaarbaar, maar des te krachtiger.
Net als Frankenstein en de tragische reus in The amazing colosssal man (1957) heeft Nosferatu zichzelf niet gecreëerd, en allen worden door hun afwijkende gedaante aandoenlijke schepsels. Nosferatu kan niets anders dan zijn onverzadigbare tocht langs vers bloed afleggen, waardoor het ontsnappen uit een verstikkende omgeving bij voorbaat tot mislukken gedoemd is. Want zelfs de levende dode leidt aan determinisme. Met deze treurige wetenschap laat Nosferatu ons alleen, ondanks de 'happy end' van de eindtitels: "En op dat moment, als een mirakel, stierven de zieken niet meer, en de verstikkende schaduw van de vampier verdween met de ochtendzon." Dankzij het celluloid zal zijn schaduw toch voortleven en rijst Nosferatu keer op keer uit zijn graf.

Mariska Graveland

Nosferatu, Eine Symphonie des Grauens (F.W. Murnau, 1922), 11 april, en Häxan (Benjamin Christensen, 1922), 12 april, muzikaal begeleid door Art Zoyd, met een compositie van Gérard Hourbette en Thierry Zaboïtzeff. Om 20.15 uur in Het Muziektheater, Amsterdam. Reserveren: 020-6255455.



top
HÄXAN

April 1998 #188

Regie
Benjamin Christensen

Zwart-wit, 91 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


H

HAAIBAAI aka SHARKBAIT
HAAR NAAM WAS SARAH
HABANA BLUES
Habemus Papam
HABITAT
HABLE CON ELLA
HACKERS
Hacksaw Ridge
Hadewijch
HAIFA
Hail, Caesar!
LA HAINE
HAIRSPRAY
HALF MOON
HALF NELSON
HALL PASS
HALLAM FOE
Hallo bungalow
HALLOWEEN
HALLOWEEN 2
HALLOWEEN 8: RESURRECTION
HALLOWEEN H20
HAMACA PARAGUAYA
HAMAM, IL BAGNO TURCO
HAMBURGER LEKTIONEN
HAMLET
HAMLET 2
Hampstead
HANA-BI
HANCOCK
The Handmaiden
HANEKAM DE ROCKER
THE HANGING GARDEN
HANGOVER
HANGOVER 2
The Hangover III
Hanna
Hannah Arendt
HANNAH MONTANA/MILEY CYRUS
HANNAH MONTANA: THE MOVIE
HANNIBAL
HANNIBAL RISING
Hannibal, seizoen 1
HANZO THE RAZOR-TRILOGIE
THE HAPPENING
The Happiest Day in the Life of Olli Mäki
THE HAPPIEST GIRL IN THE WORLD (Previously Unreleased)
Happily Ever After
HAPPINESS
Happy Death Day
HAPPY END
Happy End
HAPPY ENDINGS
HAPPY FEET
Happy Feet 2
The Happy Film
Happy Happy
HAPPY TIMES
HAPPY TOGETHER
HAPPY-GO-LUCKY
HAPPYTHANKYOUMOREPLEASE
HARD CANDY
HARD EIGHT
HARD HEAD/TÊTE DURE
HARD RAIN
HARD TARGET
Hard To Be a God
HARDBALL
Hardcore Henry
HAREM SUARÉ
Harmonium (Kôji Fukada over)
Harmony Lessons
HAROLD AND KUMAR GO TO WHITE CASTLE
Harrie Geelen Filmcollectie
HARRISON'S FLOWERS
HARRY BROWN
HARRY POTTER AND THE CHAMBER OF SECRETS
HARRY POTTER AND THE DEATHLY HALLOWS
Harry Potter and the Deathly Hallows 2 3D
HARRY POTTER AND THE GOBLET OF FIRE
HARRY POTTER AND THE HALF BLOOD PRINCE
HARRY POTTER AND THE ORDER OF THE PHOENIX
HARRY POTTER AND THE PHILOSOPHER'S STONE
HARRY POTTER AND THE PRISONER OF AZKABAN
HARRY, UN AMI QUI VOUS VEUT DU BIEN
Hart Beat
Hartenstraat
Hartenstrijd
HARTVERSCHEUREND
HARVARD MAN
THE HARVEST
HARVEST TIME
Hasta la vista!
The Hateful Eight
A Haunted House
A Haunted House 2
HAUNTED MANSION
THE HAUNTING
A Haunting History
THE HAUNTING IN CONNECTICUT
The Haunting in Connecticut 2: Ghosts of Georgia
DIE HÄUPTER MEINER LIEBEN
HAUT BAS FRAGILE
Haute cuisine
Hava Nagila — The Movie
HAVEN
Le Havre
HAWAII OSLO
HÄXAN
Haywire
HAZE
HE GOT GAME
HE LOVES ME, HE LOVES ME NOT
He named me Malala
HE'S JUST NOT THAT INTO YOU
HEAD ABOVE WATER
HEAD ON
HEAD TRAUMA
Headhunters
HEAR MY SONG
HEART
Heart of a Dog (Laurie Anderson over)
HEART OF DARKNESS
HEART OF GOLD
THE HEART OF JUSTICE
THE HEARTBREAK KID
HEARTBREAKERS
HEARTS IN ATLANTIS
Heartstone
The Heat
HEAT
HEAVEN
HEAVEN AND EARTH
Heaven on Earth
Heaven's Gate
HEAVEN'S HEART
HEAVENLY CREATURES
HEAVY
A Heavy Heart (Thomas Stuber over)
HEAVY METAL IN BAGHDAD
Hector and the Search for Happiness
Heddy Honigmann IN FOCUS
Hedi (Mohamed Ben Attia over)
HEDWIG AND THE ANGRY INCH
HEF, EEN GESPREK MET DRIE ZUSSEN
HEIMAT 3 — CHRONIK EINER ZEITENWENDE
Heimat — Eine Deutsche Chronik
HEIMATKLÄNGE
HEIMWEE NAAR DE DOOD
De Heineken ontvoering
HEIST
EEN HEKS IN DE FAMILIE
Heksen bestaan niet
HEKSJE LILLI: DE REIS NAAR MANDOLAN
HEKSJE LILLY
DE HEL VAN '63
DE HELAASHEID DER DINGEN
La helada negra (Previously Unreleased)
De held
Heli (Amat Escalante over)
Helium
Hell or High Water
HELLBENT
HELLBOY
Hello I Must be Going
HELLRAISER: BLOODLINE
The Help
HELP ME EROS
HELTER SKELTER
Hemel
HEMEL BOVEN HOLLAND
Hemel op aarde
Henri (Yolande Moreau over)
HENRI LANGLOIS, THE PHANTOM OF THE CINÉMATHÈQUE
HENRY FOOL
HENRY'S CRIME
HENRY-GEORGES CLOUZOT'S INFERNO
HENRY: PORTRAIT OF A SERIAL KILLER
Her
HERBIE: FULLY LOADED
Hercules
The Here After
HEREAFTER
HEREMAKONO
DE HERENIGINGSEXPRES SAIGON — HANOI
LE HÉRISSON
Les héritiers
HERO (YING XIONG)
UN HÉROS TRÈS DISCRET
HEROSTRATUS
DAS HERZ IST EIN DUNKLER WALD (Previously Unreleased)
Hesher
Het doet zo zeer
HET IS EEN SCHONE DAG GEWEEST
HET MYSTERIE VAN DE SARDINE
Het verlangen
HET WOORD HEEFT MIJ GERED
L' HEURE D'ÉTÉ
Une heure de tranquillité
THE HI-LINE
THE HI-LO COUNTRY
HIDALGO
Hidden Figures
HIDE AND SEEK
HIDEAWAY
HIDEOUS KINKY
Hier ben ik
HIGH ART
HIGH CRIMES
HIGH FIDELITY
HIGH HEELS
HIGH SCHOOL MUSICAL 3: SENIOR YEAR
The High Sun
High-Rise (Ben Wheatley over)
HIGHER LEARNING
HIGHLANDER 3: THE SORCERER
HIGHWAYMEN
HILARY AND JACKIE
HILDE (THE KNEF)
The hills have eyes (Alexandre Aja)
THE HILLS HAVE EYES (Wes Craven)
HIMALAYA
Hiroshima Mon Amour
HIS BIG WHITE SELF
HISTOIRE(S) DU CINÉMA
HISTORIAS MÍNIMAS
Historiás que só existem quando lembradas
The History of Love
A HISTORY OF VIOLENCE
History's Future
Hit and Run
HITCH
Hitchcock
Hitchcock/Truffaut
THE HITCHHIKER'S GUIDE TO THE GALAXY
HITMAN
The Hitman's Bodyguard
Hitman: Agent 47
L' hiver dernier
THE HOAX
The Hobbit: An unexpected Journey
The Hobbit: The Battle of Five Armies
The Hobbit: The Desolation of Smaug
HOBO WITH A SHOTGUN
HOCHZEITSGÄSTE
Hocus Pocus met Alfons Alfrink
HODDER
Hoe duur was de suiker
HOE OVERLEEF IK... MEZELF
HOE TEM JE EEN DRAAK?
HOFFA
THE HOLE (Joe Dante)
THE HOLE (Nick Hamm)
THE HOLE (Tsai Ming-liang)
THE HOLIDAY
Holland, natuur in de delta
HOLLANDS LICHT
HOLLOW MAN
HOLLOW REED
Hollywood Banker
HOLLYWOOD HOMICIDE
THE HOLLYWOOD SIGN
HOLLYWOODLAND
HOLY MAN
Holy Motors
HOLY SMOKE
Home
Home
Home Again
HOME ALONE 2 LOST IN NEW YORK
HOME ALONE 3
A HOME AT THE END OF THE WORLD
HOME FOR CHRISTMAS
HOME FOR THE HOLIDAYS
HOME ON THE RANGE
THE HOME SONG STORIES
Homefront
HOMELAND
The Homesman
HOMEWARD BOUND: THE INCREDIBLE JOURNEY
Homies
Un homme à la hauteur
L' HOMME DU TRAIN
UN HOMME QUI CRIE
Les hommes libres
Homo Sapiens (Previously Unreleased)
HONEY (Bille Woodruff)
HONEY (Semih Kaplanoglu)
Honey 2 (Bille Woodruff)
HONEY, I BLEW UP THE KID
HONEYMOON IN VEGAS
THE HONEYMOONERS
HONEYZ
HONOUR OF THE DRAGON
HOODLUM
HOODWINKED
HOOGSTE TIJD
HOOLIGANS
HOOP DREAMS
HOP (Dominique Standaert)
HOP (Tim Hill)
HOPE FLOATS
HOPE SPRINGS
Hope Springs
HOPPET
Horns
Horrible Bosses
Horrible Bosses 2
HORROR
Hors Satan
THE HORSE WHISPERER
HORTON
The Host (Andrew Niccol)
THE HOST (Bong Joon-ho)
HOSTAGE
HOSTEL
HOSTEL 2
THE HOT CHICK
HOT FUZZ
HOT ROD
Hotel de grote L
HOTEL DE LOVE
HOTEL DIARIES
HOTEL FOR DOGS
HOTEL RWANDA
Hotel Transylvanie 2 3D
Hotel Transylvanië: Hotel vol monsters
Hotell (Lisa Langseth over)
THE HOURS
THE HOUSE
House at the End of the Street
HOUSE OF CARDS
House of Cards, seizoen 2
HOUSE OF FLYING DAGGERS
THE HOUSE OF MIRTH
HOUSE OF SAND AND FOG
HOUSE OF WAX
THE HOUSE OF YES
HOUSE ON HAUNTED HILL
THE HOUSEMAID
HOW I ENDED THIS SUMMER
HOW I KILLED A SAINT
How I Spent My Summer Vacation
HOW MANY ROADS
HOW SHE MOVE
How To Be Single
How to Change the World
How to Describe a Cloud
How to Describe a Cloud (Slow Criticism)
HOW TO GET RID OF THE OTHERS
HOW TO LOSE A GUY IN 10 DAYS
HOW TO LOSE FRIENDS & ALIENATE PEOPLE
HOW TO MAKE AN AMERICAN QUILT
How to Meet a Mermaid
How to Train Your Dragon 2
Howards End
HOWL
HOWL'S MOVING CASTLE
Hoy como ayer
THE HUDSUCKER PROXY
HUFTERS & HOFDAMES
Hugo
LE HUITIÈME JOUR
HUKKLE
HULK
Human
THE HUMAN CONDITION
HUMAN NATURE
THE HUMAN RESOURCES MANAGER
The Human Scale
THE HUMAN STAIN
HUMAN TRAFFIC
L' humanité
HUMANOIDS FROM THE DEEP
A HUMBLE LIFE
Hummingbird
HUMPDAY
THE HUNCHBACK OF NOTRE DAME (Gary Trousdale, Kirk Wise)
THE HUNCHBACK OF THE NOTRE DAME (Wallace Worsley)
The Hundred-Foot Journey
HUNDSTAGE
HUNGER
The Hunger Games
The Hunger Games: Catching Fire
The Hunger Games: Mockingjay — Part 1
The Hunger Games: Mockingjay — Part 2
THE HUNGRY GHOSTS
Hungry Hearts
THE HUNT
HUNT DOWN
Hunt for the Wilderpeople
THE HUNTED
The Hunter (Daniel Nettheim)
The Hunter (Rafi Pitts)
THE HUNTER (Serik Aprimov)
HUNTING & ZN.
THE HUNTING PARTY
The Huntsman
HURLYBURLY
THE HURRICANE
THE HURT LOCKER
HUSBANDS AND WIVES
HUSH
HUSH!
HUSTLE & FLOW
Hyde Park on Hudson
HYÈNES
HYPE!
The Hypnotist
HYSTERIA (René Daalder)
Hysteria (Tanya Wexler)