La mort de Louis XIV
Nocturama (Previously Unreleased)
Certain Women (Previously Unreleased)
L'amant double
Dunkirk
Zweten, bloeden, klaarkomen

FIGHT CLUB

Verenigde Staten, 1999 | David Fincher
Nog voordat iemand ook maar een beeld van Fight club had gezien, werd de nieuwste film van David Fincher (Se7en, The game) al uitgeroepen tot een van de controversieelste films van het jaar. En terecht. Maar niet om de vele vechtpartijen die de criticasters erin tegenstaan. Fight club geeft een briljante analyse van onze consumptiemaatschappij en maakt een einde aan de mythe van de mannelijke superheld. Au!

Bijna niemand heeft het meer over het millenniumprobleem. Het gaat nog steeds goed met de economie, de buren hebben hun vijfde vliegvakantie voor dit jaar geboekt, de effecten staan er lekker bij, evenals de herfstasters in de tuin. Soms probeer ik me nog wel eens voor te stellen welk rampenscenario er op 1 januari aanstaande in werking kan treden. Hoe het zal zijn om opeens zonder water, gas, elektriciteit en vastgeroeste patronen te komen zitten. Hoe ik al binnen een paar dagen door mijn noodvoorraad ingeblikte tomaten heen zal zijn. En wat ik dan met al die chique flesjes olijf- (1e persing), walnoot-, sesam-, zonnebloem- en saffloerolie moet.
Ach, het kan allemaal nog veel eenvoudiger. Stel je maar eens voor wat er voor een chaos zal ontstaan als op een dag alle creditcardmaatschappijen worden opgeblazen.

Serviesgoed
In zijn derde film sinds hij met Se7en de toeschouwer sprakeloos achterliet, heeft David Fincher de creditcard tot icoon van onze Westerse consumptiemaatschappij verheven. Het is de sleutel tot 24 uur per dag ongelimiteerd consumeren, dwars door alle tijdszones en monetaire unies heen. Welkom in The Microsoft Galaxy. Welkom op Planet Starbucks. We amuseren ons rot en consumeren ons suf. "Ik hield ervan om door postordercatalogi te bladeren en me af te vragen welk set serviesgoed het beste bij mijn persoonlijkheid paste", vraagt de hoofdpersoon en verteller van Fight club (gespeeld door Edward Norton), zich af.
"Was hilft da Freiheit? Es ist nicht bequem. Nur wer im Wohlstand lebt, lebt angenehm", zong toneelschrijver Bertolt Brecht al in 1928 met zijn allergemeenste stemmetje in 'Die Dreigroschenoper'. Maar wie heeft ons eigenlijk gezegd dat de vrijheid comfortabel moet zijn en het leven aangenaam? Het veilige en knusse leventje van onze hoofdpersoon is dat uiteindelijk ook niet. Zijn state-of-the-art design appartement komt hem steeds meer als een gevangenis voor, zijn 9-tot-5-baantje als schade-expert is een steriele, risicoloze rekensom waarin kosten tegen baten worden afgewogen. En eigenlijk heeft hij al heel lang niets meer gevoeld. Hij slaapt niet meer en zoals alle mensen die aan slapeloosheid lijden, is hij daarom ook nooit meer wakker. Zijn leven tikt voorbij.

I'm in pain
Tot zover is Fight club, gebaseerd op het gelijknamige cultboek van Chuck Palahniuk, een briljante en bij vlagen komische analyse van onze gezapige consumptiemaatschappij, waarin Fincher Norton met behulp van spectaculaire computeranimaties door een IKEA-catalogus laat wandelen en de toeschouwer op point-of-view-shots van de piepschuim koffiebekers in een afvalbak trakteert. "The things you own end up owning you", beweren Palahniuk/Fincher/Norton als high-tech erfgenamen van het antimaterialistische hippie-ideaal. Het mag dus geen verrassing zijn dat de materiële wereld onze held geen troost biedt en dat zijn huisarts hem niet dat enkeltje ontsnapping met behulp van psychofarmaceutica biedt. "But I'm in pain", probeert hij nog. "Ga maar naar een zelfhulpgroep voor mannen met zaadbalkanker, dan zie je vanzelf wat pijn is", adviseert de arts. En zo raakt Norton verslaafd aan praatgroepen, waar hij als een ingebeelde zieke weer leert huilen en slapen. Maar dit gesublimeerde escapisme wordt al snel verstoord door een vrouw (Helena Bonham Carter). Een vervelende, ranzige, lastige, eigengereide vrouw. Dat is althans hoe wij haar te zien krijgen, want voor onze hoofdpersoon betekent zij het zoveelste obstakel in zijn pas hervonden rust.
Op dit punt in de film heeft Fincher ons al talloze rondjes laten draaien in een op hol geslagen achtbaan van satire, maatschappijkritiek, nihilisme, spitsvondige cultuurfilosofie en van-dik-hout-zaagt-men-planken-symboliek. Een van de mannen die Norton in de zelfhulpgroep voor mannen met zaadbalkanker leert kennen is Bob (Meat Loaf), een voormalige bodybuilder die door overmatig testosterongebruik kanker heeft gekregen en nu gecastreerd en met enorme borsten (door de hormoonverandering) door het leven moet. Potsierlijk en aandoenlijk tegelijk. En simplistisch. Want die hele malaise van de huidige maatschappij is hiermee in één klap tot een eenvoudige hormoonkwestie teruggebracht. Willen de die-hard feministen nu de zaal verlaten? Of zijn de dingen toch weer banaler dan wij wensen?

Vuistslag
"Wij zijn een generatie van mannen opgevoed door vrouwen", zegt Norton op het moment dat hij de viriele, onaangepaste, spannende Tyler Durden (Brad Pitt) heeft leren kennen. Want wat die vrouwen met hun nadruk op zachte kanten, kwetsbaarheden en emoties niet lukte, lukt Durden met een enkele goed geplaatste vuistslag. Hij leert Norton weer voelen. Het is goed om te bloeden en te zweten en klaar te komen.
De illegale 'fight clubs' die zij oprichten worden een griezelig succes. Hele meutes jonge mannen vechten en vinden hun waardigheid terug. Ze vechten omdat ze dat willen, niet om zich te verdedigen, niet uit lijfsbehoud, het enige gevaar wat dreigt is dat de ander wint. Ze vechten en ontregelen de maatschappij.
Het zijn deze — hard, maar niet realistisch in beeld gebrachte — gevechten die Fight club nu al zijn controversiële status hebben bezorgd. Want vechten voor de lol, dat is weer een stapje verder in de reeks van geweldsfilms die het de laatste jaren van censors en fatsoensrakkers te verduren heeft gekregen. En weer wordt de boodschapper onthoofd omdat zijn tijding ons misschien onwelgevallig voorkomt. Weer wordt een film die op geweld reflecteert, verweten dat hij geweld proclameert. Nog afgezien van het feit dat de gevechten, hoe heftig ze ook kunnen overkomen, een metafoor zijn voor de gewelddadige natuur van de mens. Geweld dat onder een dun laagje consumentisme is weggemoffeld. We willen er liever niet aan denken dat al die uitingen van zinloos geweld die we in de straten zien een uiting van onvrede zijn. Dat onze beschaving ons niet in toom kan houden. Dan staat de maatschappij echt aan de rand van een morele afgrond. Want die 'fight clubs', die zijn er natuurlijk al heel lang, ga maar eens op zaterdag bij het amateurvoetbal kijken. Daar staan dezelfde kantoorklerken als in Fight club elkaar verrot te schelden en deinzen ze er echt niet voor terug om met gestrekt been op iemand af te komen. Daar is niet eens meer sprake van een éérlijk gevecht.
Tijdens het afgelopen Filmfestival van Venetië, waar Fight club zijn première beleefde, werd Fincher zelfs voor fascist uitgemaakt. Niet alleen door de vermeende verheerlijking van de dynamiek en de bevrijdende werking van het gevecht, maar ook omdat de vechtersbazen in de film zich organiseren tot een ondergrondse beweging die de ingeslapen maatschappij wakker wil schudden. Zij doen dit bijvoorbeeld door (onschuldig) voorbespeelde videobanden te wissen en (gevaarlijk) een aanslag te beramen op de hoofdkantoren van de creditcardmaatschappijen. En tegenpolen Norton en Pitt manifesteren zich daarbij als hun onbetwiste aanvoerders. Dat de film eigenlijk een betoog tegen het blind navolgen van leiders houdt, ervoor pleit om juist zélf te denken, voelen en willen en de hoofdpersonen zelfs christelijke waarden als nederigheid, matigheid en de andere wang toekeren leert, wordt daarbij gemakzuchtig over het hoofd gezien.
Fight club dwingt ons voortdurend een balans op te maken van ons leven, daagt de toeschouwer uit niet krampachtig van het wieg tot het graf zijn bestaan te willen controleren en rekent resoluut af met het verlangen naar zekerheid. Is er dan helemaal niets meer zeker? Nee, de enige zekerheid is dat we er weer helemaal alleen voor staan.

Onheilspellend
David Fincher heeft zich nu al drie films lang bewezen als een interessante commentator van onze avondlandse cultuur. Maar in plaats van daar theoretische beschouwingen over te houden, verpakt hij zijn kritiek in onderhoudende speelfilms. Fight club is bovendien zo'n film waarin we niet alleen op het verhaaltje kunnen vertrouwen, maar waarin speelse combinaties van beeld, geluid, muziek en inventieve visuele effecten ons minstens zo veel duidelijk maken over wat Fincher ons wil vertellen. Het is van evenveel belang dat de film speelt met filmische conventies als 'subliminal imagery' en overnametekens voor de operateur als de filmspoel bijna is afgelopen, als dat aan het einde van de films de wereld instort terwijl Frank Black van de Pixies kreunt: "Where is my mind?" Want inderdaad, u zult zich de eerste minuten na afloop van Fight club best een beetje verward voelen. Want was dat laatste beeld nou echt een...? Ja? Heb ik dat echt gezien?
Het probleem met Fincher is waarschijnlijk dat hij te intelligent is voor zijn publiek. Se7en, fantastische thriller, maar dat handjevol mensen dat erdoor aan het denken werd gezet over het verval van morele waarden heeft de film niet zijn kassucces bezorgd. Idem dito met The game, een fascinerende paranoiafilm over het verlangen naar kicks. Maar er is bijna niemand die het onverwachte, gelukkige einde ook maar een beetje onheilspellend vond.
En nu dan Fight club, weer een film met zo'n onvoorspelbaar einde, dat elk woord wat je er op voorhand over zegt eigenlijk al teveel is, behalve dat iedereen hem in ieder geval twee keer moet gaan zien, omdat dit de enige film is die ik ken die als je de plot kent als een andere film bekeken kan worden. Helena Bonham Carter als de love interest van de beide mannen, die aanvankelijk nogal onsympathiek overkomt, en snel het verwijt kan krijgen een vrouwonvriendelijk karakter neer te zetten, blijkt de tweede keer een uiterst geestig en aantrekkelijk wezen. Zowel Brad Pitt (ja Brad Pitt) als Edward Norton leveren een ware krachtsinspanning (en niet alleen fysiek). De persoonseigenschappen die zij laten zien zijn gedurfd, gelaagd, inventief en ambivalent. Hun onvoorwaardelijke vriendschap onderzoekt de verste uithoeken van liefde en haat. En bovendien komen ze gelouterd uit de strijd. Wat wil je nog meer?

Dana Linssen

Post scriptum
Misschien leven we wel voortdurend in het einde der tijden. Dat heeft als voordeel dat we ook voortdurend aan de vooravond van een nieuwe wereld staan. Fight club is een van die films van het afgelopen jaar die afrekent met een paar van onze vanzelfsprekendheden — de gezapigheid van de consumptiemaatschappij, de mannelijke superheld — maar die als een sprookje alles weer goed laat komen. Alleen wel op een andere manier dan wij gewend zijn. Misschien is de grote verworvenheid van films die bruggen bouwen tussen onze vastgeroest opvattingen en de manier waarop we die weer soepel genoeg moeten maken om er een nieuw millennium mee in te gaan, dat ze ons leren leven. Of dat nu hardhandig gebeurt zoals in recente Franse films als Seul contre tous en Sombre of met veel zelfspot en fantasie, zoals in Fight club. Uiteindelijk houden ze ons alleen een spiegeltje voor als we durven kijken.



top
FIGHT CLUB

November 1999 #205

Productie
Art Linson
Regie
David Fincher
Scenario
Jim Uhls, naar de gelijknamige roman van Chuck Palahniuk
Camera
Jeff Cronenweth
Geluid
Ren Klyce
Montage
James Haygood
Art direction
Alex McDowell
Visual effects
Kevin Tod Haug
Muziek
The Dust Brothers (Michael Simpson en John King)
Met
Edward Norton
Brad Pitt
Helena Bonham Carter
Meat Loaf Aday

Kleur, 139 minuten

Distributie
Fox
Te zien
vanaf 4 november

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


F

F FOR FAKE
LE FABULEUX DESTIN D'AMÉLIE POULAIN
Faccia a faccia
FACE
The Face of an Angel
The Face of Love
FACE/OFF
FACES
Facing Mirrors
FACTORY GIRL
FACTOTUM
THE FACULTY
Fading Gigolo
FADOS
FAIL SAFE
FAILURE TO LAUNCH
FAIR GAME
FAIR GAME
Fair Wind (Fahrtwind)
FAIRUZ — WE HIELDEN ZOVEEL VAN MEKAAR
FAIRY TALE — A TRUE STORY
Faith Connections
FAITHFUL
FAITHLESS
FALCONE
FALKENBERG FAREWELL
THE FALL
FALL TIME
FALLEN
FALLEN ANGELS
A Fallible Girl
FALLING DOWN
DIE FÄLSCHER
FAME
FAMILIA RODANTE
FAMILIE
FAMILIEGEHEIM
Familieweekend
La famille Bélier
A Family
FAMILY
A Family Affair
The Family Fang
FAMILY FILES
THE FAMILY MAN
THE FAN
FANFAN LA TULIPE
FANNY & ALEXANDER
FANTASIA 2000
Fantastic Beasts and Where to Find Them
FANTASTIC FOUR
Fantastic Four
FANTASTIC FOUR: RISE OF THE SILVER SURFER
FANTASTIC MR. FOX
Les fantômes d'Ismaël
FAR AND AWAY
FAR FROM HEAVEN
Far from the Madding Crowd
FAREWELL
FAREWELL MY CONCUBINE
The Farewell Party
A Farewell to Arms
FARGO
FARINELLI, IL CASTRATO
Fashion Chicks
FAST & FURIOUS
FAST & FURIOUS 5
Fast & Furious 7
Fast & Furious 8
Fast and Furious 6
THE FAST AND THE FURIOUS
FAST AND THE FURIOUS 3
FAST FOOD FAST WOMEN
Fata morgana
Fataal (Jesse Bleekemolen over)
FATAL REACTION: BOMBAY
FATAL REACTION: NEW YORK
FATAL REACTION: SINGAPORE
FATELESS
FATHER AND SON (OTETS I SIN)
FATHER OF THE BRIDE PART 2
FATHER'S DAY
FATHERLAND
The Fault in Our Stars
Faust
FAUST
FAUST (LECKE FAUST)
FEAR
Fear and Desire
FEAR AND LOATHING IN LAS VEGAS
THE FEAR INSIDE ME
FEARLESS
FEARLESS
Fedora
FEEL THE NOISE
FEELING MINNESOTA
FEESTJE!
FELICE...FELICE...
FELICIA'S JOURNEY
Félix & Meira
FÉLIX ET LOLA
FELLINI DVD-BOX
FEMALE PERVERSIONS
LA FEMME DE GILLES
FEMME FATALE
LES FEMMES DE 6ÈME ETAGE
LES FEMMES... OU LES ENFANTS D'ABORD
Fences
FERIEN
FERNGULLY, THE LAST RAINFOREST
FESTEN
FESTIVAL EXPRESS
Feuchtgebiete
Feuten: het feestje
FEVER PITCH
A Few Best Men
A FEW GOOD MEN
FEW OF US
Fidelio
A Field in England
FIERCE CREATURES
Fietsen naar de maan
FIETSMUG & DANSMUG
THE FIFTH ELEMENT
The Fifth Estate
FIFTY DEAD MEN WALKING
Fifty Shades Darker
Fifty Shades of Black
Fifty Shades of Grey
FIGHT CLUB
THE FIGHTER
FIGHTING
Fighting fish
THE FIGHTING TEMPTATIONS
FIGNER, THE END OF A SILENT CENTURY
LE FIL DE L'HORIZON
Fill the Void
LA FILLE D'ARTAGNAN
La fille de Brest
LA FILLE DE L'AIR
LA FILLE DU RER
La fille inconnu
LA FILLE SUR LE PONT
LES FILLES DU BOTANISTE
A Film About Coffee
FILM IST. A GIRL & A GUN
A FILM WITH ME IN IT
FILMPJE!
THE FILMS OF ALEJANDRO JODOROWSKY
THE FILMS OF JEAN ROLLIN
THE FILMS OF KENNETH ANGER VOLUME TWO
LE FILS
Le fils de Jean
Le fils de l'autre
LE FILS DE L'EPICIER
THE FILTH AND THE FURY
FIN AOÛT, DÉBUT SEPTEMBRE
THE FINAL CURTAIN
THE FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION
FINAL DESTINATION 2
FINAL DESTINATION 3
Final Destination 5 3D
FINAL FANTASY VII
FINAL FANTASY: THE SPIRITS WITHIN
FIND ME GUILTY
Finding Dory
FINDING FORRESTER
FINDING NEMO
Finding Nemo 3D
FINDING NEVERLAND
THE FINE ART OF LOVE
Fine, Thanks (Dakujem, dobre)
The Finest Hours
LA FINESTRA DI FRONTE
Finn
IL FIORE DELLE MILLE E UNA NOTTE
FIORILE
FIRE
FIREFLIES IN THE GARDEN
FIREWALL
THE FIRM
THE FIRM
FIRST KILL
FIRST KNIGHT
FIRST MISSION
FIRST STRIKE
THE FIRST WIVES CLUB
THE FISH FALL IN LOVE
FISH TANK
Fissa
Fist Fight
Five Came Back
FIVE MINUTES OF HEAVEN
THE FIVE OBSTRUCTIONS
THE FIVE SENSES
The Five-Year Engagement
FIXING IN THE SHADOW
FL 19,99
FLAGS OF OUR FATHERS
FLAMENCO, FLAMENCO
Flandres
DE FLAT
FLAWLESS
FLED
LA FLEUR DU MAL
UN FLIC
Flight
FLIGHT OF THE PHOENIX
FLIGHTPLAN
THE FLINTSTONES
THE FLINTSTONES IN VIVA ROCK VEGAS
FLIPPER
FLIRT
FLIRT (Hartley)
FLIRTING WITH DISASTER
Flits & het magische huis 3D
FLOATING LIFE
THE FLOCK
FLODDER 3
Florence Foster Jenkins
FLORIS
FLUBBER
FLUSHED AWAY
FLY AWAY HOME
Flypaper
FOCUS
Focus
FOEKSIA DE MINIHEKS
THE FOG
THE FOG OF WAR
La folie Almayer
FOLIE PRIVÉE
FOLLOWING
FONS RADEMAKERS DVD-BOX
FOOL'S GOLD
Footloose
Footnote
FOR FUN
FOR LOVE OF THE GAME
FOR MY BABY
FOR ROSEANNA
For Those in Peril
THE FORBIDDEN KINGDOM
THE FORBIDDEN QUEST
The Forbidden Room (Previously Unreleased)
FORCE OF EVIL
FORCES OF NATURE
FOREIGN LAND
The Forest
FOREVER
FOREVER FEVER
FOREVER YOUNG
Forget Me Not
FORGET PARIS
FORGETTING SARAH MARSHALL
The Forgiveness of Blood
FORGOTTEN SILVER
THE FORGOTTEN SPACE
Formula 1
FORREST GUMP
FORTRESS
FORTY GUNS
The Founder
THE FOUNTAIN
THE FOUNTAINHEAD
FOUR BROTHERS
FOUR DAYS IN SEPTEMBER
FOUR EYED MONSTERS
THE FOUR FEATHERS
Four Lions
FOUR ROOMS
FOUR WEDDINGS AND A FUNERAL
FOURBI
THE FOX AND THE CHILD
Foxcatcher
Foxfire
FRACTURE
FRAGILE
FRAILTY
LA FRANCE
Frances Ha
Francofonia
FRANÇOIS OZON DVD-BOX
Frank (Lenny Abrahamson over)
FRANK CAPRA COLLECTION
FRANK ZAPPA: PHASE II — THE BIG NOTE
Frankenweenie
Franny
FRANS ZWARTJES, THE GREAT CINEMA MAGICIAN
Frantz
Die Frau des Polizisten
FRAUDS
FREAKY FRIDAY
FRED CLAUS
FREDDY THE FROG
FREDDY VS. JASON
Free Birds
Free Fire
Free in Deed
Free Range (Retrospectief Veiko Õunpuu)
Free State of Jones
FREE WILLY
FREE WILLY 2
FREEDOM
FREEDOM WRITERS
Freeheld
DER FREIE WILLE
DIE FREMDE
FRENCH KISS
FREQUENCY
FRESA Y CHOCOLATE
FRESH
FRESH AIR
FRIDA
FRIDAY THE 13TH (2009)
FRIENDS
The Friends of Eddie Coyle
Friends with Benefits
Friends with Kids
Fright Night
THE FRIGHTENERS
DIE FRISEUSE
Frits & Franky
FRITZ LANG COLLECTION
FROM DUSK TILL DAWN
FROM HELL
FROM PARIS WITH LOVE
FROM THE JOURNALS OF JEAN SEBERG
FROST/NIXON
FROWNLAND
Frozen
FROZEN
The Frozen Ground
FROZEN LAND
FROZEN RIVER
Frozen Sing-A-Long
Fruitvale Station
FUCKING ÅMÅL
FUDOH
THE FUGITIVE
DE FÛKE
Fukushima, mon amour
Full Contact
FULL FRONTAL
THE FULL MONTY
FUN WITH DICK AND JANE
THE FUNERAL
FUNNY BONES
FUNNY GAMES U.S.
FUNNY HA HA
FUNNY PEOPLE
Fuocoammare
FUR: AN IMAGINARY PORTRAIT OF DIANE ARBUS
THE FURIES
Fury
The Fury of a Patient Man
The Future
Il futuro