Isle of Dogs
The Cleaners
The Death of Stalin
Jeannette
Lean on Pete
eXistenZ: Spelletjesontwerper Geller (Jennifer Jason Leigh) met haar zelfdenkende placenta Het is nieuw. Het is er niet. De werkelijkheid.

EXISTENZ

Canada, 1999 | David Cronenberg
De Europese film-avantgarde richt zich in een roep om meer authenticiteit op het zo grauw en getrouw mogelijk kopiëren van de werkelijkheid, om zo de bedrieglijke werking van de verbeelding te ontmaskeren. In het sciencefictiongenre daarentegen is men al weer een tijdje bezig om het illusoire karakter van de werkelijkheid zélf aan de kaak te stellen. The matrix, de nieuwe succesfilm van de gebroeders Wachowski, doet dat met behulp van oogstrelende special effects. David Cronenberg zoekt in eXistenZ aansluiting bij de filosofie, waarin de werkelijkheid al eeuwen dubieus wordt gevonden.

Zou het dan uitgerekend Paul Verhoeven zijn die met Total recall (1990) de toon heeft gezet voor wat wel eens het belangrijkste thema in de hedendaagse film zou kunnen zijn? En is het toeval dat juist de Canadese filmmaker David Cronenberg lange tijd in één adem werd genoemd met datzelfde project? Want had hij niet al in Videodrome (1982) de onwrikbare status van de werkelijkheid wat nachtmerrie-achtige trekjes meegegeven?
Doug Quaid uit Total recall is trouwens niet de eerste filmfiguur die, geplaagd door herinneringen die niet de zijne zijn, zich afvraagt wie hij is en in wat voor een wereld hij eigenlijk leeft. Ook in Blade runner (1982) voerde Ridley Scott hoofdpersonen op — zogeheten replica's — die niet waren wie zij dachten te zijn. Slimme implantaten voorzagen hen van een keur aan herinneringen. Ze waren alleen niet authentiek, want iedereen had dezelfde.

Navelstreng
Zowel Total recall als Blade runner zijn gebaseerd op verhalen van Philip K. Dick, die vooral bekend werd als auteur van Time out of joint (1959), een sciencefictionroman over een man die ontdekt dat zijn gelukzalige leventje in feite een vanuit de toekomst bestuurde illusie is. Een samenvatting die je zowel van het vorig jaar verschenen The Truman show (Peter Weir) kan geven als van The matrix, de nieuwe succesfilm van de gebroeders Andy en Larry Wachowski (Bound). De vraag of de hoofdpersonen uit die laatste film in een echte of in een fictieve wereld leven, laat zich echter minder eenvoudig beantwoorden dan dat Trumans soapwereld zich op een ochtend liet ontmaskeren. Computerhacker Neo (Keanu Reeves) komt er weliswaar achter dat de werkelijkheid anno 1999 een in de verre toekomst door computers gecreëerde schijnwereld is, maar daaraan ontsnappen is heel wat minder eenvoudig dan voor Truman die alleen maar het deurtje van het decor achter zich dicht hoefde te trekken.
Ook David Cronenberg presenteert in zijn nieuwste film eXistenZ een hoeveelheid mogelijke werelden die zich nog het beste als het befaamde Droste cacaoblikje laten omschrijven. Op elk blikje staat een plaatje van een dame met een blikje cacao in haar hand, waarop een plaatje staat van een dame met een blikje cacao in haar hand enzovoort.
Bij Cronenberg is de werkelijkheid om te beginnen even realistisch als een 'virtual reality'-spel. 'eXistenZ' is zo'n spel, ontworpen door Allegra Geller (Jennifer Jason Leigh). Maar in de toekomst van Cronenberg hoeven we ons niet meer met sensoren en helmen uit te rusten om de illusie te wekken dat we ons even in een andere wereld bevinden. De organische spelsystemen van Allegra Geller log je gewoon direct in je lichaam in, in je Bioport, een soort kruising tussen een stopcontact en een vrouwelijk geslachtsdeel (Cronenbergs fascinatie voor de link tussen erotiek en technologie heeft hiermee weer een voorlopig hoogtepunt bereikt). Via een soort navelstreng ben je verbonden met de spelmodule, een soort zelfdenkende placenta die prikkels uitzendt die je zenuwstelsel zo beïnvloeden dat je 'overgaat' in de spelrealiteit. Aangezien je met meerder spelers op zo'n module bent aangesloten, ontstaat er altijd een onverwachte interactie. Er is net als in het echte leven voldoende vrije wil om het interessant te maken, en verder is de wereld van 'eXistenZ' "een wazige wereld, waarvan de doelen en regels onduidelijk zijn". Maar het is wel het spel "wat iedereen al aan het spelen is". Net als het leven zelf dus.
In eXistenZ zijn Andrea Geller en een lijfwacht (Jude Law) op de vlucht voor een stelletje fanatieke anti-eXistenZialisten die de manier waarop 'eXistenZ' de werkelijkheid vervormt en manipuleert een halt toe willen roepen.
eXistenZ is een leuke, mooie, grappige en schattige film geworden. Allemaal superlatieven waarvan je nooit zou hebben gedacht dat je ze nog eens voor een film van David Cronenberg zou gebruiken. Ondanks z'n duidelijke onderliggende cultuurkritiek — Cronenberg is behalve dat hij zijn fascinaties exploiteert ook altijd een beetje een moralist — is de film nergens zwaar op de hand. Het is een soort Cronenberg voor beginners, al z'n thema's zitten erin, van biotechnologie tot porno, van angst voor technologische ontwikkelingen tot z'n voorliefde voor morbide en fysieke special effects (nu ook weer met organische wapens van kraakbeen en bot, met tanden als kogels, en de hele seks/geboorte-metafoor die rond het spelen van de organische spelsystemen hangt).

Ik denk, dus ik besta
De vraag of wij in een echte of een denkbeeldige wereld leven, houdt filosofen al eeuwen bezig en werd door de opkomst van internet, nieuwe mediatechnologieën en virtual reality games een ideaal thema voor filmmakers. Het rijtje films dat hier over gaat, begint inmiddels aardige vormen aan te nemen en bevat uiteenlopende titels als La jetée (Chris. Marker, 1962), Brainstorm (Douglas Trumbull, 1985), Johnny Mnemonic (Robert Longo, 1995), Strange days (Kathryn Bigelow, 1995), Dark city (Alex Proyas, 1998) en de al genoemde The Truman show. Het zijn films waarin de makers er niet op uit zijn om je de meest oprechte en realistische wereld voor te schotelen, maar er alles aan zullen doen om je te bewijzen dat niets van wat je ziet waar hoeft te zijn. Ze gaan er net zoals de Griekse filosoof Plato vanuit dat de werkelijkheid die wij ervaren niet veel meer is dan de schaduw van een echte werkelijkheid op de muren van een grot.
De Franse filosoof René Descartes stelde vele eeuwen later dat je aan alles wat je ziet kunt twijfelen, behalve aan het feit dat je twijfelt. Omdat twijfelen een vorm van denken is, formuleerde hij als enige onwrikbare principe: 'Ik denk, dus ik besta.'
Dat is ook de enige zekerheid die de hoofdpersonen in eXistenZ en The matrix nog hebben. Het enige probleem is dat zij niet meer weten in welke werkelijkheid zij zich bevinden. In een spel in een spel in een spel in de werkelijkheid in een spel, zoals Cronenberg ons voorgoochelt? Of ingelogd op een computernetwerk, zoals in The matrix? In The matrix neemt de strijd om de ware natuur van de werkelijkheid te leren kennen bijna mythische proporties aan. De leider van het ondergrondse verzet tegen de matrix heet Morpheus (gespeeld door Laurence Fishburne), in de Griekse mythologie de god van de dromen, maar ook degene die in mensengedaante aan mensen in hun dromen verscheen, dus bestaat hij wel? Morpheus vertelt aan Neo dat hij de Verlosser is, degene die de mensheid kan bevrijden van de illusie waarin zij leeft. Om dat te bewerkstelligen leidt hij hem op in diverse gevechtstechnieken, die via de computer in zijn geest worden gedownload. En hoewel Reeves' karatetrappen tegen de vertegenwoordigers van de geheime matrix-politie een aantal indrukwekkend gechoreografeerde gevechtsscènes opleveren (inclusief een John Woo-achtig vuurgevecht) kan hij alleen maar overwinnen door zichzelf voor te houden: er is geen tegenstander. Het geweld dient in The matrix dus een bijna meditatief doel.
Ook de special effects zijn ingenieus ingezet om de betrekkelijkheid van de fysieke wereld aan te geven. Neo en de zijnen maken de prachtigste buitelingen in slow motion, springen van de ene wolkenkrabber op de andere en kunnen zelfs hun lichaamsdelen zo uitrekken en buigen dat ze kogels en andere dodelijke projectielen kunnen ontwijken.

Puzzeltje
Het is moeilijk om je aan de indruk te onttrekken dat eXistenZ en The matrix behalve steengoeie en toegankelijke films op de grens van het sciencefiction- en fantasy-genre, ook metaforen voor het leven zelf zijn. In eXistenZ worden de hoofdpersonen steeds opnieuw 'geboren' in een nieuwe (spel)realiteit. Aanhangers van reïncarnatietheorieën zien daar al snel een hele reeks opeenvolgende levens in, maar je zou het ook als verschillende bewustzijnsstadia kunnen opvatten, van baby naar kleuter naar kind enzovoort. Niet voor niets laat Cronenberg ons in eXistenZ nog kennis maken met een ander spel: 'tranCendenZ'. Of is dat juist de echte wereld? Hij kan het niet laten om ook op het allerlaatste Drosteblikje nog een ander plaatje te verstoppen.
Je moet naar The matrix en eXistenZ niet kijken met het idee dat het hier een puzzeltje betreft dat je wel eens even op kunt lossen. Ik betwijfel of de scenario's van beide films zo hermetisch doortimmerd zijn dat ze bij nadere bestudering een antwoord kunnen geven op de vraag welke van de getoonde werelden nou de meest echte is. Dat is trouwens ook niet het meest interessante eraan (al nodigt eXistenZ wel uit om de film nog eens als een spel te 'spelen', om z'n structuur te doorgronden). Een verfrissende ontwikkeling is dat ze met behulp van oogstrelende special effects en verhaaltechnische spelletjes aantonen dat ook de kaalste werkelijkheid nog betwijfelbaar is, terwijl in Europa de toonaangevendste filmmakers — met de ondertekenaars van DOGMA 95 voorop — juist met zo min mogelijk hulpmiddelen tot een zo authentiek mogelijke cinema proberen te komen. Want als zelfs de meest realistische weergave van de werkelijkheid nog dubieus is, waarom zouden we elkaar dan niet gewoon weer spannende, ontroerende, leuke, gekke, brutale, gedurfde en confronterende verhalen gaan vertellen? Ik durf dan ook wel te stellen dat ook de aanhangers van de nieuwe soberheid in de Europese film, als zij eenmaal de werkelijkheid hebben blootgelegd, erachter zullen komen dat je met behulp van fantasie en metaforen veel meer over de wereld kunt vertellen.

Dana Linssen



top
EXISTENZ

Juni 1999 #201

Productie, regie en scenario
David Cronenberg
Camera
Peter Suschitzky
Montage
Ron Sander
Art direction
Carol Spier
Special effects
Jim Isaac
Muziek
Howard Shore
Met
Jennifer Jason Leigh
Jude Law
Ian Holm
Don McKellar
Callum Keith Rennie
Sarah Polley
Christopher Eccleston
Willem Dafoe

Kleur, 90 minuten

Distributie
Paradiso Entertainment
Te zien
vanaf 24 juni

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box