The Florida Project
Phantom Thread
The Shape of Water
The End of Fear (Barbara Visser over)
Doof kind
Niemandsland langs de Rijn

EN PASSANT

Nederland, 2003 | Mirjam Boelsums, Lony Scharenborg
Met En passant leveren Mirjam Boelsums en Lony Scharenborg hun eerste lange documentaire af. De 'railmovie' over bespiegelingen van treinreizigers langs de Rijn is zowel tijdens IDFA als in DocuZone te zien. "Dit soort films is niet hapklaar."

Maartje bezocht haar dochter in een Zwitserse astmakliniek. John en Clara gaan eten bij een bevriende topkok in Nederland. Een oude, verbitterde vrouw heeft haar hondje net voor 2000 Zwitserse Franken aan kanker laten opereren en een grijzende man zal voor het eerst sinds 40 jaar zijn Rotterdamse Corrie weer zien. "Een mens wordt per ongeluk geboren en gaat per ongeluk dood. Voordat de mens er was, was de Rijn er al."
Het is een gedachte die door het hoofd spookt van een van de treinreizigers in En passant, de nieuwe documentaire van de maaksters van Het bovenbad (1999, nominatie Gouden Kalf). Mirjam Boelsums en Lony Scharenborg volgen dit keer het traject van de Rembrandt Express langs het stroomgebied van de Rijn: van het vertrekpunt in Chur, Zwitserland tot het eindstation in Amsterdam. Ze ontdekten dat een treinreis drie werelden omvat: "De buitenwereld die voorbijkomt, met de voortdurende aanwezigheid van de rivier — dat wisselend decor als een veelvormige metafoor voor de reis. Dan is er het twaalf uur opgesloten zitten in een coupé. En ten derde de reis die wordt gemaakt in het hoofd. Het heeft ons een aantal researchreizen gekost om te zien hoe dat werkt." Uiteindelijk filmden ze in zes reizen het materiaal bij elkaar voor hun film, die in de montage tot één reis werd geconstrueerd. De camera kwam de wagon niet uit, helikoptershots van bron en monding van de Rijn leiden de reis in en uit. De klassieke hoornmuziek en aanzwellende violen uit Wagners onvermijdelijke Rheingold begeleiden de vaartmakende trein.

Versmelten
Na het veelgeprezen Bovenbad, over bezoekers van het Amsterdamse Marnixbad, duurde het vier jaar voor En passant verscheen. Het Stimuleringsfonds vond de ideeën van het duo aanvankelijk te pretentieus. Boelsums schetst het probleem: "Dit soort films is niet hapklaar. Er is geen duidelijk sociaal probleem dat aan de kaak wordt gesteld en het is geen kunstzinnige film pur sang. Er is niet één duidelijke hoofdpersoon, de personages maken deel uit van het geheel. We vertellen niet hún verhaal, we gebruiken die mensen om óns verhaal te vertellen over reizen. Toch blijft er veel ruimte voor de kijker om zijn eigen interpretatie aan het geheel te geven. Terwijl je kijkt maak je ook weer je eigen reis."
Het bijzondere aan de film zijn de innerlijke stemmen die als voice-over klinken bij beelden van de naar buiten starende denkers. Naarmate de reis vordert, wordt het landschap vlakker, het wilde water in de Rijn komt langzamerhand tot rust.
Arthur Schopenhauer noteerde over dat mechanisme in de eerste helft van de 19e eeuw: "Bei gleicher Umgebung lebt doch jeder in einer anderen Welt." Het landschap doet er niet toe; elke treinreiziger ziet slechts waar hij ontvankelijk voor is. De maaksters gebruikten zijn uitspraak als motto bij de film. Boelsums en Scharenborg (elkaar aanvullend): "Net als het bovenbad was die trein een klein universum op zich, een zich verplaatsende locatie. De trein vormt een time-out uit het dagelijks bestaan. Mensen zijn er veel opener. Dat merkten we vooral aan de mensen die we vooraf ook thuis hadden bezocht. Ze reageren associatiever op dat voorbijgaande landschap, zijn ontdaan van hun dagelijkse status. In de trein zijn ze alleen maar reiziger, zoals de mensen in Het bovenbad alleen maar zwemmer waren. Het is een soort niemandsland tussen ergens vandaan komen en thuiskomen. In dat niemandsland reflecteren mensen op hun leven, ze zijn beschouwelijker, soms op het filosofische af. Een reiziger, gevlucht voor zijn dertigste verjaardag, bekende zomaar dat hij eigenlijk niets kon."
Op de stations passeren hordes onbekende mensen, waarvan er een paar in de coupé neerstrijken om hun gedachten in monologues intérieurs met de kijker te delen. Van liefde en overgewicht tot nietigheid en techniek. Maar ze gaan steeds verder in elkaar op; de verhalen versmelten met elkaar, tot de eindigheid van het leven overblijft, met verlangen als gemene deler. Individueel levert dat weer verschillende inzichten op, tot aan Amsterdam, waar het 21.54 uur en bijna donker is als de trein arriveert. De camera blijft alleen achter in de trein zodat de reisgenoten bij het uitstappen weer veranderen in de toevallige voorbijgangers die ze waren.
"Met het oog op de continuïteit in de montage hebben we sommige mensen op een andere plek gezet, zodat het lijkt of ze bij elkaar horen: zo wordt het één gezamenlijke reis. Op de heenweg naar Chur hebben we nooit geïnterviewd, want dan zijn iemands gedachten heel anders: je gaat ergens naartoe, zit vol verwachtingen. Juist de terugreis brengt allerlei beschouwende gedachten met zich mee. Dat vonden we interessanter; om te horen wat er van de verwachtingen is uitgekomen. Een meisje dat met haar moeder onderweg is, verheugt zich op het weerzien met haar vader. Áls ik aankom, ga ik papa knuffelen', zegt ze. Als moeder en dochter uit de trein stappen, zien we wat daar van terechtkomt."

File
Mirjam Boelsums en Lony Scharenborg onmoetten elkaar ooit op een oudejaarsfeestje in een kroeg. Scharenborg is van huis uit journalist, Boelsums sociologe. Beiden schreven ze een roman. Boelsums' debuutroman Slangen aaien, over een pubermeisje dat bij de dood van een leraar is betrokken, werd in 1998 genomineerd voor een gouden strop en won de Debutantenprijs. Het debuut van Scharenborg uit 1999 over een dertiger die inziet dat je je plaats in de wereld zelf moet veroveren, heette Spiegelgevecht. "We vullen elkaar aan", zeggen ze over hun samenwerking. "Vooraf hebben we veel gediscussieerd over de aanpak en de montage. Beide films zijn heel erg op het moment gemaakt. De moeilijkste momenten zijn die waarin je een gevoel wilt uitleggen. We wisten dat we van A naar B moesten, verder lag er niets vast. Met Kerstmis hebben we alle uitgetikte tekstrollen door zitten nemen en beslist hoe we ze zouden monteren. Een aantal reizigers kenden we vooraf, anderen hebben we tijdens de tocht zelf aangesproken." Boelsums: "Lony pikt er in de trein meteen de interessante figuren uit." Scharenborg: "Mirjam gaat met ze de diepte in."
De maaksters hebben nog geen goede naam voor hun genre gevonden. "Het is misschien geen road- maar een railmovie. De middelen zijn documentair maar de vorm heeft dramatische kenmerken."
De vraag welk inzicht ze zelf aan de Rembrandt Express hebben overgehouden, roept Schopenhauers woorden weer in gedachten. Scharenborg: "Ik was verbaasd dat al die mensen zo gericht waren op het krijgen van liefde van een ander in plaats van op zichzelf. Dat er zo weinig scheppende drang zat in die mensen." Boelsums: "Bij mij is blijven hangen dat mensen zich dromen permitteren, ook al weten ze dat ze die nooit zullen verwezenlijken."
Op weg naar de klaarstaande helikopter in Zierikzee voor de laatste shots van de ondergaande zon in het Rijnmondgebied, kwamen de maaksters opeens in een file te staan. "Met 100 kilometer per uur klapte er toen iemand achterop onze wagen." Boelsums trekt een pijnlijk gezicht. "Waar denk je dat ik weer bij mijn positieven kwam?" Een korte pauze en dan het onontkoombare antwoord — "In het Rijnlandziekenhuis."

Karin Wolfs



top
EN PASSANT

December 2003 #250

Productie
Jan Heijs
Ruud Monster
Wouter Snip
Regie
Mirjam Boelsums
Lony Scharenborg
Camera
Ruud Monster
Geluid
Kees van der Knaap
Rik Meier
Montage
Mark Glynne

Kleur, 80 minuten

Distributie
Lava Film
DocuZone
Te zien
op IDFA en vanaf 4 december in Docuzone

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box