Dogman
BlacKkKlansman
3 Faces
Plaire, aimer et courir vite
Laurie Anderson over Chalkroom
Gerrard Verhage: Het verstand kan niet alles

EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN

Nederland, 1994 | Gerrard Verhage
Als ik zeg dat de titel van zijn film een documentaire over het nut van Blijf van mijn lijf-huizen doet vermoeden, barst hij uit in een bulderende lach. Gerrard Verhage, 48 jaar, een radicaal politiek verleden en de veelgeprezen film Ik ga naar Tahiti achter zich, had die link nog niet gelegd. "Ik vind Eenmaal geslagen, nooit meer bewogen gewoon een leuke titel, die past bij deze film. Je moet het allemaal niet te serieus nemen." Een gesprek over politieke radicaliteit, urgente films, onbekwame producenten en het aardige van slechte mensen.

Een donkere, sombere woning in Amsterdam-Zuid in 1950. Tegen de muren staan grote boekenkasten, volgestouwd met romans van auteurs als Arthur van Schendel, Simon Vestdijk en Anna Blaman. Het is de tijd van de kolenkachel, theelichtjes, Droste cacao en zware, pluche gordijnen. We zijn in het huis van het vaderloze gezin Zijdeveld, dat bestaat uit de 35-jarige Charles (Jack Wouterse), de 32-jarige Regina (Ariane Schluter) en hun moeder (Ineke Veenhoven), die een krachtige invulling aan het woord dominant geeft. Regina verzet zich tegen de overheersingsdrang van haar moeder, Charles daarentegen laat het zich als een moederskindje allemaal aanleunen. Hij vindt het wel prettig dat zijn moeder zijn onderbroeken koopt. Charles en zijn moeder bewijzen elkaar voortdurend hun belezenheid door uit het hoofd romanpassages te citeren. Behalve dit enigszins bizarre gezelschap woont in het huis neef Jozef (Stefan de Walle), een jaar of dertig oud, die als kostganger een kamer heeft betrokken. Jozef werkt aan een carrière als romanschrijver en vindt de stof binnen handbereik.
Dit literaire, maar kille milieu ("een bouwsel van onbeweeglijkheid", noemt de moeder het met uitdagende trots) barst als Charles verliefd raakt op Mary (Kathenka Woudenberg). Deze vrouw is de weduwe van een apotheker, die in een nooit opgehelderde misdaad is vermoord. De buurt verdenkt Mary van de moord. Mary is in alles het tegengestelde van moeder en zoon: ze komt uit Limburg, heeft nog nooit een boek gelezen en beschikt over een geringe intelligentie; meer dan voldoende redenen voor Charles' moeder om haar de oorlog te verklaren. Onder de uitroep "uw regeerperiode is ten einde", bindt Charles de de strijd aan met zijn moeder. Maar die vecht terug.
Eenmaal geslagen, nooit meer bewogen wordt heen en weer geslingerd tussen grimmigheid en het soort droge humor, dat het handelsmerk is van Alex van Warmerdam. Je kunt dat weinig stijlvast noemen, maar Verhage spreekt liever van genrevermenging. "Genrevaste films bestaan niet meer. Als je een thriller maakt, voeg je daaraan een scheut komedie of een liefdesverhaal toe. Hoe meer een film zich loszingt van een genre, hoe speelser het wordt. Eenmaal geslagen refereert aan de literaire wereld van Vestdijk en Bordewijk, maar mengt die met melodrama uit de jaren vijftig. Alleen al het begrip 'weduwe van vermoorde apotheker': zoiets roept toch meteen associaties op met onvervalst melodrama? Scenarioschrijver Ger Beukenkamp en ik houden allebei van dit soort spelletjes. Het zal wel te maken hebben met het postmodernisme."

Droge humor
Verhage bezweert de film toch vooral niet al te ernstig op te vatten: "Het is amusement, volstrekt amusement. De film vertelt geen serieus psychologisch verhaal, de karakters van de personages zijn allemaal verhevigd en enigszins karikaturaal." Waar de film over gaat? "Hij toont een stelletje charmante monsters, mensen die hartstochtelijk voor hun eigen foutheid kiezen. Waarom ik dat doe? Laten we het simpel zeggen: slechte mensen zijn toch leuker dan goede mensen? Ik maak graag films over slechte eigenschappen in mensen. Dat is ook de functie van kunst en cultuur. Alle klassieke Griekse drama's gaan daarover. Zij zijn bedoeld als bezwering van de angst dat jezelf zo bent. Het heeft een louterende werking als je de slechte impulsen in jezelf even kunt luchten."
Nu we toch teruggaan naar de bronnen van onze beschaving: is Mary het onschuldige lam dat wordt geslachofferd? Verhage, lachend: "Ja, maar het is toch ook ernstig als je nog nooit een boek hebt gelezen? Nee, dat is onzin, maar Mary is iemand die het slachtofferschap over zichzelf afroept. Het is haar truc, haar strategie om volstrekt passief te zijn, daarom heet de film ook Eenmaal geslagen, nooit meer bewogen. Met haar passiviteit manipuleert Mary mensen tot een bepaald bedrag. Ze viert haar slachtofferrol. Alleen Regina doorziet dat en die trapt er niet in." De conclusie dat Regina als enige personage moreel overeind blijft, deelt Verhage niet: "Ook zij manipuleert, ook zij spant Mary voor haar karretje."
Achter de droge humor in Eenmaal geslagen schuilt een weinig vrolijk beeld van het gedrag van de menselijke soort in gezinsverband. Verhage: "In mijn films gaat het altijd over macht en bezitsdrift, nooit over liefde. Ik laat zien dat mensen elkaar voortdurend manipuleren. Somber? Ik noem het cynisch."

Overlijdensbericht
Spreken we met dezelfde Verhage die in de jaren zeventig bij het Amsterdams Stadsjournaal radicale documentaires maakte als Privé eigendom en misdaad? Dezelfde Verhage die in het filmtijdschrift Skrien ooit schreef: "Als men als filmer de burgerlijke ideologie in een film blijft uitdrukken, dan herhaalt men het 'valse bewustzijn' en verhindert men op die manier verandering en vooruitgang." Wat tot de conclusie leidde dat de filmmaker "niet de burgerlijke visie moet weergeven, maar die van de arbeidersklasse." Dezelfde Verhage, kortom, die met zijn vriendenclub de wereld zou veranderen, te beginnen met de Nederlandse filmwereld? Verhage reageert geamuseerd op de citaten: "Onze ideologische schrijverij moet je niet te serieus nemen. Het was niet meer dan een etiketje. Wij waren een groepje jongeren in de filmwereld dat, zoals alle aanstormende groepjes, hoog van de toren blies. Het marxisme was niet meer dan een legitimatie."
Dat klinkt wel erg gemakkelijk achteraf, want het gebeurde wel met een heilige bevlogenheid en een arrogantie, die niet zozeer een vrolijk groepje ongeregeld deden vermoeden, als wel een gezelschap doorgewinterde, gestaalde kaders. Producenten als Matthijs van Heijningen werden uitgescholden voor 'bloedzuigers' en iedereen die het waagde het heil van het marxisme in twijfel te trekken, kon rekenen op venijnige hoon. Verhage beamend: "Dat was het resultaat van een tragische ontwikkeling, want wat begon met een anarchistische en levenslustige houding — die wij legitimeerden met de marxistische ideologie — eindigde in een keurslijf en in ideologische starheid. Wat eerst alleen maar een vlag was, werd de totale inhoud van het clubje."
Ellenlange vergadersessies met haarkloverijen over de juiste interpretatie van het marxisme waren het gevolg. En natuurlijk werden er ketters ontdekt. Voor Verhage kwam het tot een breuk toen hij voor het Amsterdams Stadsjournaal een documentaire maakte over koppelbazen. "De bedoeling was de treurige positie van arbeiders die voor koppelbazen werkten, breed uit te meten. Ik kwam echter twee koppelbazen tegen, die ik zo geweldig leuk vond, dat waren zulke leuke 'crooks', dat de film vooral een portret werd van twee vrolijke mannen." Toen Verhage het materiaal aan zijn filmcollectief liet zien, bleek zoveel frivoliteit niet geduld te kunnen worden en werd hij uit het Stadsjournaal gegooid. Verhage nu begripvol: "Ik was altijd een van de zwaarste ideologische scherpslijpers en had een filmpje gemaakt dat in flagrante tegenspraak was met wat ik jarenlang had verkondigd." Was hij blij om van deze dogmatische omgeving verlost te zijn? "Nee, toen vond ik het vreselijk."
Na zijn vertrek groeiden zijn twijfels over de zegeningen van marxisme en communisme, culminerend in 1982 in een lange documentaire over de CPN. Verhage: "De berg is mijn afscheid van het communisme, een liefdevol overlijdensbericht. Ik heb mij eruit gefilmd zal ik maar zeggen."

Creoolse meisjes
Terugblikkend op zijn radicale verleden zegt Verhage dat hij een hoge prijs heeft betaald. "Alle radicale opstellingen geven je iets, maar nemen je ook vreselijk veel af: subtiliteit en dubbelzinnigheden verdwijnen uit je leven. Ik zie het nu zo: ik maakte deel uit van een generatie die een hele sterke sociale mobiliteit had. Wij waren mensen die vanuit een kleinburgerlijk of arbeidersgezin — ik kom uit een middenstandsgezin — de sprong maakten naar de universiteit. Dat is bedreigend en wij wapenden ons daartegen met een ideologie."
Ruim twintig jaar later is het marxisme dood, maar kampt de Nederlandse filmwereld nog steeds met dezelfde problemen. De situatie is zelfs nog ernstiger dan toen, want de Nederlandse film lijkt — afgaande op de bezoekcijfers — nauwelijks nog bestaansrecht te hebben. Is het allemaal voor niets geweest? Verhage in een vlaag van fatalisme: "Ik zou ik mij er nog steeds over kunnen opwinden, maar doe dat niet. De dominantie van de Amerikaanse film is een economisch gegeven, waarmee we moeten leven. Het heeft geen zin om daar nog tegen te strijden."
Toch moet de Nederlandse film overleven, vindt Verhage, die niets ziet in de gedachte het vooral te zoeken in kleine, artistieke produkties. "Daar ben ik fel op tegen, dat vind ik een foute opstelling, want dan marginaliseer je jezelf vrijwillig. Af en toe moeten we toch een film kunnen maken voor een groot publiek?" De kwaal ligt bij de producenten, meent Verhage. "Er is talent genoeg in Nederland, er zijn goede scenarioschrijvers en regisseurs, maar te weinig goede producenten." Is de producent nog altijd een 'bloedzuiger'? Verhage: "Ik zou het nu liever anders formuleren."
De producenten als schuldigen. Moeten filmmakers ook niet de hand in eigen boezem steken? Waar blijven de filmmakers die iets zinnigs te berde brengen over de huidige samenleving? Verhage voelt zich aangesproken: "Het is waar dat je dat in Eenmaal geslagen niet aantreft, maar bij andere projecten van mij vind je dat wel. Ik heb net een pilot gemaakt voor de NPS over een serie, die gaat over dilemma's in de multiculturele samenleving. In dit deel gaat het om een vrouw die les geeft aan een klas kinderen met veel verschillende nationaliteiten. Die vrouw is voor integratie. Maar als ze in elkaar wordt getimmerd door vijf Creoolse meisjes wordt ze racistisch. Aan het eind van de film rijdt ze een jongen plat. Wat ik daarmee bewijs? Dat het verstand niet alles kan. Iemand kan een racist worden zonder dat hij het zelf wil. Dat vind ik interessant. Ik hou van films die ergens over gaan, al is het begrip 'urgente cinema' bijna een contradictie in terminus in Nederland."

Jos van der Burg



top
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN

April 1995 #155

Produktie
René Scholten (Studio Nieuwe Gronden)
Regie
Gerrard Verhage
Scenario
Ger Beukenkamp, vrij naar de roman La mèche van Lucy Veldhuizen-Marchal
Camera
Nils Post
Geluid
Marcel de Hoogd
Montage
Stefan Kamp
Hens van Rooy
Muziek
Fons Merkies
Met
Ineke Veenhoven
Jack Wouterse
Ariane Schluter
Kathenka Woudenberg
Stefan de Walle

Kleur, 85 minuten

Distributie
Cinemien
Te zien
vanaf 6 april

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
The Equalizer 2
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box