Isle of Dogs
The Cleaners
The Death of Stalin
Jeannette
Lean on Pete
Oog en sleutel

EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN

Canada/Verenigde Staten/Oostenrijk, 2008 | Jem Cohen
De Viennale is geen filmfestival. Het is een mentaliteit. Dit jaar werd die geïllustreerd door Jem Cohens 'muzikale documentaire-hallucinatie' evening's civil twilight in empires of tin, een onontkoombare reis door tijd en geschiedenis in de sporen van keizers en voetsoldaten. Zoiets moet festivaldirecteur Hans Hurch bedoelen als hij in de catalogus filosoof Walter Benjamin aanhaalt en zegt dat filmfestivals de taak hebben de schok van het kunstwerk te verlengen.

Er staat een huis in Brooklyn. Het adverteert zijn eigen afbraak. Kijk, zegt het, ik ben te sloop. Eigenlijk zegt het: ik ben al geen huis meer, ik ben niet opgetrokken uit baksteen en cement, ik leef alleen tussen de atomen. Dááág, ik ben even uit wandelen in het braakland achter mijn achtertuin. Ik ben een spookfantoom. Zoek me niet hier. Ik ben alweer verder. Zoek me bij dag of bij nacht, maar je ziet me alleen als je tussen de fragiele wimpertralies van je ogen naar buiten gluurt.

Er staat een huis in Brooklyn. En soms materialiseert het in Wenen. Moe als de geschiedenis. Door zijn eigen schaduw overeind gehouden. Een visuele echo. Een waanvoorstelling in het eerste ochtendlicht. En het houdt aan zijn naakte, van de wereld losgescheurde zijde het weerloze silhouet van een ongeboren broertje tegen zich aangeklemd.

Dit huis is huis en tegen-huis, beeld en tegen-beeld, voetstap en voetafdruk, stutsteen en steunpilaar. Een en al negatieve ruimte, gevuld met tijd en herinnering. En het staat middenin het tinnen keizerrijk dat de New Yorkse filmmaker Jem Cohen (lost book found, chain, blessed are the dreams of men) filmde en orchestreerde voor zijn nieuwste werk evening's civil twilight in empires of tin, dat dit jaar op het Weense filmfestival Viennale in première ging en tegelijkertijd op dvd is verschenen. Toch is de intimiteit van de gedeelde bioscoopervaring tijdens een festivalvertoning bij deze film veruit te prefereren boven het solipsisme van een tv-scherm-spiegel. Geluid! Muziek! Beelden die letterlijk aan de duisternis ontsnappen! De empires of tin-film is de weerslag en zoveel meer van een groots live film- en muziekproject dat vorig jaar door festivaldirecteur Hans Hurch werd geïnitieerd en waaraan behalve Cohen muzikanten en bands als Vic Chesnutt, Guy Picciotto (Fugazi), Silver Mt. Zion en The Quavers meewerkten. empires is net zoveel film als muziek. En stelt door z'n innerlijke dynamiek en passant de meeste concertfilms in de schaduw. Maar dat wisten we al van Cohens Fugazi-film instrument en building a broken mousetrap, dat een concert van The Ex documenteerde.

Terug naar het huis. Welke keizer heeft hier gewoond? Is hij de heerser van het schimmenrijk? Is hij de standvastige tinnen soldaat uit Hans Christian Andersens sprookje?

De filmvertoning van empires in Wenen was een spiegel van dat eenmalige evenement van vorig jaar, de dvd is een reflectie van de filmvertoning voor thuis op het kleine scherm, en de imprint in de herinnering is de weerkaatsing van de reeks toevalligheden waar het allemaal mee begon. Met Joseph Roths weemoedig-kritische onttakeling van de Donaumonarchie bijvoorbeeld, die hij beschreef in zijn roman Radetzkymars (1932), die Cohen van Efrim Menuk van de Canadese band Silver Mt. Zion kreeg aangeraden. empires is zowel deconstructie als reconstructie van Roths omzwervingen (flarden van de tekst worden door Viennale-oudgediende Bobby Sommers voorgedragen) en Johann Straus' 'Radetzkymarsch' die de roman zijn naam gaf.
Of misschien begon het al voordat het begon, toen Cohen in Wenen de keizerlijke grafkelder oftewel de Kapuzinergruft filmde, waar sinds 1633 de Oostenrijkse Habsburgers zijn bijgezet. En mag het dan nog toeval heten dat Die Kapuzinergruft óók een boek van diezelfde Joseph Roth is?
De rest van de connecties en dwarsverbanden laat ik aan schatgravers en verhalenvertellers. Cohen zelf noemt de 'muzikale documentaire-hallucinatie' empires een zoektocht naar de Doppler-effecten van de geschiedenis. Dat wil zeggen: naar hoe licht- en geluidsgolven veranderen naarmate de afstand tot de bron groter of kleiner wordt. Maar het bedrieglijke met geschiedenis is natuurlijk dat je nooit weet wat oorzaak en gevolg is, waar de bron ligt, omdat het beginpunt altijd het heden is.

Gelukkig kunnen de lichtbeelden van de film en het geluidspinsels van de muzikanten je precies die richting uitsturen die je moet gaan om te verdwalen.

Dat huis staat er nog wel even.

Als toeschouwer van empires word je uitgedaagd om je af te vragen wat nu echter is: de happening van vorig jaar, de film, de dvd, de herinnering? Het huis of z'n schaduw? De schaduw, of z'n silhouet? Het silhouet of de suggestie dat alles zinsbegoocheling is? Beelden in diaspora, op zoek naar een verloren zin. Trompe l'oeuil. Noodzakelijke basisvragen over wat film is. Wat deze film is. Want komt er wel rook uit die schoorsteen? Kan het raam op de eerste verdieping wel open? Er is geen enkele garantie dat wat je ziet ook echt bestaat. En daar gaat 't in film om natuurlijk. In deze film om natuurlijk. Om te zien dat George W. Bush de vader van Franz Joseph I is bijvoorbeeld. Als je de tijd om kon draaien. Om vaders en zonen en de liederen van dynastieën en de vraag hoe we ooit aan de vloek van generaties kunnen ontsnappen. Om de schijnbeelden die tevoorschijn komen als de wereld even vergeet om z'n as te tollen. In het scheerlicht van de zon op een late winterdag, vlak voordat de volle maan opkomt.

Jem Cohen filmt graag in dat 'evening's civil twilight', tijdens valavond, de avondschemering, dat tijdstip van de dag dat, om precies te zijn, het middelpunt van de zon minder dan 6 graden onder de horizon staat. 'L'heure bleue', zoals de Fransen zeggen. Een tijdstip dat zowel schaamteloos romantisch als lichtelijk bedreigend is. En net zoals bij het Doppler-effect (is het toeval dat natuurkundige Christian Doppler een Wener was?) de golflengte van het geluid afhankelijk is van de beweging van het object, wordt de duur van schemering bepaald door waar de toeschouwer zich bevindt en in welk jaargetijde.
In het Nederlands heet dat tijdstip van 'evening's civil twilight' de 'burgerlijke schemering', een sterrenkundige en militaire term voor dat moment waarop mensen en voorwerpen zich nog duidelijk aftekenen tegen de westelijke horizon. Maar hoe zit het met onze eigen 'westerse horizon'? Is die nog zichtbaar? Het is aanlokkelijk om voor deze vraag een klein tijdsvacuüm te creëren — want de nacht waarin ik deze woorden schrijf is de nacht van de Amerikaanse presidentsverkiezingen en niemand weet wat het laatste licht daar en het eerste licht hier voor uitkomst zal brengen.
Liever nog dan in het laatste daglicht filmt Cohen trouwens waarschijnlijk later in de nacht, als alleen nog de laatste schaduwen een herinnering aan licht oproepen.

En er is nog iets anders aan de hand met de (avond)schemering. Het valsplatte licht laat elk gevoel van diepte en perspectief verdwijnen. In het halfdonker kun je niet meer zien of de geschiedenis zich van je af beweegt. Of juist naar je toe.

Veel van de beelden uit empires zijn aan het schemerduister onttrokken: de foto's van keizer Franz Joseph I en zijn tijd werden met kaarslicht belicht en zo weer flikkerend in het duister als halfverteerde filmbeelden aan het filmdoek teruggegeven. Vic Chesnutt zingt: "The world is a sponge" — een zwart gat van materie die zichzelf absorbeert.

'Der gasn nigun' weerklinkt, het Jiddische volksliedje dat de reiziger bezingt die 'de straten omgaat'. Op de overwoekerde joodse kerkhoven van Europa blijft het altijd herfst — de beroete oeroude boomstronken zijn versteend en met de graven vergroeid. Maar de rusteloze zielen blijven altijd onderweg, tot de violist zijn strijkstok neerlegt.

De wassenbeelden in het Weense pathologisch-anatomisch museum slapen als Sneeuwwitjes. Zo correct is de anatomische dood. Geishamaskers met kunstig opengewerkte lichamen. Hier zat haar hart. En hier, in deze aderen heeft haar bloed gestroomd. En nu is ze dood, dood, dood. Keizerrijken zijn bemest met lichamen, van de skeletten op de slagvelden, tot de uitgemergelde Christusfiguur, Shell-shocked aan zijn kruis.

Langzaamaan versmelten Wenen en New York, als in een uit de tijd gerukte 'Tale of two cities' tot een metageografische supermetropool waarin de woontorens door M.C. Escher zijn ontworpen: onmogelijke geometrische patronen, oneindig bedrieglijke perspectieven, Babylonische torens die ieder moment dreigen in te storten onder hun eigen wrakkige hoogmoed. Gezichtsbedrog, de optische illusie die ons metafysisch voorstellingsvermogen te boven gaat, is een essentieel onderdeel van deze beelden. Er moet steeds iets zichtbaar worden gemaakt, wat eigenlijk niet te zien is. Voortdurend verhullen en onthullen tegelijkertijd. Ondanks alle weemoed, woede, pijn, moet je deze beelden wel mooi vinden, omdat hun tragische schoonheid het laatste is dat overblijft. Verschijnen en verdwijnen. Steeds is er iets onzichtbaar, wat wel te zien is: als de camera de geconcentreerde gezichten van de musici bestudeert, loopt de film, ongezien, voort. Misschien hoor je dan wat je zou kunnen zien als je oren ogen waren: het geweervuur van Guy Picciotto's gitaar, wenend, kreunend, geblesseerd over beelden van de slagvelden en loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Velden van eer. Velden van weleer. Het is lastig een ander voorbeeld te bedenken van een film waarvan de niet geziene beelden een essentiële resonans geven aan wat wel zichtbaar is.

Behalve misschien de films die wij dromen.

Dat culmineert in een hypnotiserende sequentie waarin de meest perifere delen van Brooklyn als stand-in fungeren voor het Silezische achterland van Joseph Roth. Oude vaganten kijken met hun meest lucide-waanzinnige blik de camera in. Zij hebben gezien. Gehuld in giftige mist worden we het niemandsland van een in de steek gelaten wereld in gezogen. 'Time' staat op witte vrachtwagens als enorme voorhistorische beesten. 'Time movers' en 'Time storage' op andere. Net als deze beelden slaan zij tijd op, slaan zij de tijd uit z'n lood.

'Bayside' leest een reservoir aan de waterkant. Dat vervaagt tot 'Dayside' als je bijziend bent. Dayside — is dit de dag-kant? Zoals Prousts 'temps perdu' een kant van Swann en een kant van Guermantes had? Is deze scharlaken schemering van een brandende stad 'evening's civil twilight', de nachtval van de beschaving, of een 'civil twilight', de dageraad van een nieuwe orde? De zon barst uit als een vulkaan boven de horizon. Het is weer dag. De destructie kan weer beginnen. Pendule van opbouw en afbraak.

Je eigen oog is de enige sleutel om door dit sleutelgat te komen.

Dana Linssen

evening's civil twilight in empires of tin is op dvd uitgebracht door Constellation Records en de Viennale en te bestellen via www.viennale.at



top
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN

December 2008 #305

Regie
Jem Cohen

Kleur, 100 minuten

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


E

E.T. — THE EXTRA TERRESTRIAL
THE EAGLE
EAGLE EYE
THE EAGLE HUNTER'S SON
The Eagle Huntress
Early Summer
EARTH
Earth: een onvergetelijke dag
EAST IS EAST
EAST PALACE, WEST PALACE
Eastern Boys (Robin Campillo over)
EASTERN PLAYS
EASTERN PROMISES
EASY RIDERS, RAGING BULLS
EASY VIRTUE
EAT DRINK MAN WOMAN
EAT PRAY LOVE
Eat Sleep Die
L' EAU FROIDE
ECCENTRICITIES OF A BLONDE-HAIRED GIRL
ECHOES OF WAR
HET ECHTE LEVEN
Een echte Vermeer
L' economie du couple
L' écume des jours
ED GEIN
ED WOOD
Eddie the Eagle
Éden (Bruno Safadi)
Eden (Mia Hansen-Løve)
EDEN (Michael Hoffmann)
EDEN LAKE
THE EDGE
THE EDGE OF DARKNESS
The Edge of Seventeen (Previously Unreleased)
Edge of Tomorrow 3D
EDISON
Edmond (Nina Gantz)
EDMOND (Stuart Gordon)
EDTV
THE EDUKATORS
EDVARD MUNCH
EEN ANDER ZIJN GELUK
EEN DROOMREIS DAKAR — TIMBOEKTOE
EEN MANIER OM THUIS TE KOMEN: UMOJA LIVE
EEN REIS DOOR DE LEEGTE SYDNEY — PERTH
EEN STUKJE BLAUW IN DE LUCHT
EENMAAL GESLAGEN, NOOIT MEER BEWOGEN
EENOOG KONING
DE EENZAAMHEID VAN DE PRIEMGETALLEN
DE EETCLUB
EFFIE BRIEST
LES ÉGARÉS
EGGS
Eggshells
EIGHT LEGGED FREAKS
Eine Minute Dunkel (Dreileben)
DER EINSTEIN DES SEX
Eisenstein in Guanajuato
El Bulli — Cooking in Progress
ELDORADO
ELECTION
ELECTION 1 & 2
ELECTRIC SHADOWS
ELECTROMA
Elefante blanco
ELEGY
ELEGY FROM RUSSIA — SKETCHES FOR SLEEP
THE ELEMENT OF CRIME
ELEMENTAIRE DEELTJES
Elena
ELENI
ELEPHANT
Elephant Song
ELF
ELI, ELI, LEMA, SABACHTANI?
Elias: alle ankers vooruit!
ELIXIR D'ANVERS
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE
ELIZABETHTOWN
ELLA ENCHANTED
Elle
ELLE S'APPELLE SABINE
Elle s'en va
ELLEN TEN DAMME — AS I WAS WONDERING WHERE THIS MIXED-UP LITTLE LIFE OF MINE WAS LEADING TO
Elles
ELLING
ELLIS IN GLAMOURLAND
Elser
Elvis & Nixon
Elysium
Emil & Ida van de Hazelhoeve
EMMA
De Emoji Film
THE EMPEROR AND THE ASSASSIN
THE EMPEROR'S WIFE
EMPIRE FALLS
THE EMPIRE STRIKES BACK
L' EMPLOI DU TEMPS
EMPLOYEE OF THE MONTH
EMPORTE-MOI
L' EMPREINTE DE L'ANGE
EMPTIES
En amont du fleuve
EN AVOIR (OU PAS)
EN BEERTJE DAN?
EN HET LEVEN GAAT DOOR
EN LA CIUDAD
EN LA CIUDAD SIN LÍMITES
EN PASSANT
EN PLEIN COEUR
EN SOAP
En waar de sterre bleef stille staan
ENCHANTED
Encierro 3D: Bull Running in Pamplona
ENCOUNTERS AT THE END OF THE WORLD
END OF DAYS
The End of Fear (Barbara Visser over)
THE END OF THE AFFAIR
END OF THE CENTURY
THE END OF THE LINE
The End of the Tour
THE END OF VIOLENCE
End of Watch
Endless Love
ENDURING LOVE
Enemy
ENEMY AT THE GATES
ENEMY OF THE STATE
Une enfance
L' ENFANCE NUE
L' ENFANT
L' ENFANT ENDORMI
Les enfants du paradis
DE ENGEL VAN DOEL
ENGELCHEN
THE ENGLISH PATIENT
THE ENGLISHMAN WHO WENT UP A HILL, BUT CAME DOWN A MOUNTAIN
Engrenages
ENIGMA (Michael Apted)
ENIGMA (Paul Ruven)
ENOUGH
Enough Said
ENRON: THE SMARTEST GUYS IN THE ROOM
ENSEMBLE, C'EST TOUT
ENTER THE VOID
Enthouziasm — symfonia Donbassa
Entourage
ENTRE LAS PIERNAS
ENTRE LES MURS
Epic
EPIC MOVIE
EPISODE 3: 'ENJOY POVERTY'
An Episode in the Life of an Iron Picker
The Equalizer
Equals
EQUILIBRIUM
Er ist wieder da
ERAGON
ERASER
ERASERHEAD
Erbarme Dich
De erfenis (Daan's Inheritance)
ERIN BROCKOVICH
ERMO
Ernest & Célestine
ERNST, BOBBIE EN HET GEHEIM VAN DE MONTA ROSSA
ERNST, BOBBY EN DE GESLEPEN ONIX
EROS
EROTIQUE
Escape Plan
Escape Room
THE ESCAPIST
Escobar
EL ESPINAZO DEL DIABLO/THE DEVIL'S BACKBONE
Essential Killing
ESTÔMAGO
Et maintenant on va où?
UN ÉTÉ À LA GOULETTE
L' ÉTÉ INOUBLIABLE
ETERNAL SUNSHINE OF THE SPOTLESS MIND
L' ÉTERNITÉ ET UN JOUR (MIA ECONIOTITA KE MIA MERA)
ÊTRE ET AVOIR
Etwas besseres als den Tod (Dreileben)
EUREKA
EUROTRIP
EVA PERÓN, THE TRUE STORY
EVAN ALMIGHTY
EVE'S BAYOU
EVEN COWGIRLS GET THE BLUES
EVENING
THE EVENING STAR
EVENING'S CIVIL TWILIGHT IN EMPIRES OF TIN
The Event (Sergei Loznitsa)
THE EVENT (Thom Fitzgerald)
EVENT HORIZON
EVER AFTER: A CINDERELLA STORY
Everest
EVERLASTING MOMENTS
EVERY STEWARDESS GOES TO HEAVEN
Everybody Wants Some!!
Everyday
EVERYDAY GOD KISSES US ON THE MOUTH
EVERYONE SAYS I LOVE YOU
EVERYTHING IS ILLUMINATED
Everything Will Be Fine
Everything, Everything
Evet, I Do!
Evil Dead
EVIL WOMAN
EVITA
EVOLUTION
Évolution
EX DRUMMER
Ex Machina (Imagine Film Festival)
Ex Press
EXAM
EXILED
EXILS
EXISTENZ
EXIT (EXI+)
EXIT THROUGH THE GIFT SHOP
EXIT WOUNDS
Exodus: Gods and Kings
THE EXORCIST
EXORCIST: THE BEGINNING
EXORCIST: THE ORIGINAL PREQUEL
EXOTICA
EXPEDITIE BERENKLAUW
EXPEDITIE DOOR DE GOBI-WOESTIJN
EXPEDITIE DOOR NIEUW-GUINEA
EXPEDITIE NAAR DE ZUIDPOOL
THE EXPENDABLES
The Expendables 2
Expendables 3
DAS EXPERIMENT
Experimenter
EXTRAÑO
EXTREME JUSTICE
EXTREME MEASURES
Extremely Loud & Incredibly Close
THE EYE (Danny & Oxide Pang)
THE EYE (David Moreau, Xavier Palud)
THE EYE 2 (Danny & Oxide Pang)
EYE FOR AN EYE
Eye in the Sky
EYE OF THE BEHOLDER
The Eyes of My Mother
EYES WIDE OPEN
EYES WIDE SHUT
Jean Epstein-box