Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
Met krijtlijnen is de plattegrond van het dorpje Dogville getekend De lege ruimte van Lars von Trier

DOGVILLE

Denemarken/Zweden/Frankrijk/Groot-Brittannië/Duitsland/Nederland, 2003 | Lars von Trier
Bij de première in Cannes leek iedereen het er over eens: Dogville, de nieuwe film van Lars von Trier, is een film die zwaar leunt op Bertolt Brechts theorieën van het vervreemdingseffect. Maar Dogville is niet zo zeer Brechtiaans als wel heel theatraal.

Een lege filmstudio. Een zwarte vloer waarop met krijtlijnen de plattegrond van het dorpje Dogville is getekend. Hier en daar slechts een tafel, een bed, een winkeletalage of een auto. En een groot, gevarieerd acteurstableau met onder andere Nicole Kidman, Lauren Bacall, Philip Baker Hall, Jean-Marc Barr en (in een piepklein rolletje) Thom Hoffman. Meer is er niet te zien in Dogville, de nieuwe, drie uur durende film van Lars von Trier.
Na het losgeslagen Dogma-avontuur The idiots en zijn eigengereide poging om met Dancer in the dark de musical nieuw leven in te blazen, heeft Von Trier zich opnieuw gewaagd aan een radicaal filmexperiment. Het grimmige verhaal in negen hoofdstukken over de voortvluchtige Grace (Nicole Kidman) die opgenomen wordt in een gesloten dorpsgemeenschap in de Rocky Mountains en in ruil daarvoor wordt uitgebuit en misbruikt, is tot op het bot gestript. Geen decor, geen buitenopnames, geen realistische illusie. De scènes die zich overdag afspelen, tekenen zich af tegen een helwitte achtergrond, 's avonds en 's nachts is het speelvlak dat de plattegrond van Dogville voorstelt, gelegen in een gitzwarte ruimte. Duidelijker kon Lars von Trier niet tonen dat dit fictieve bergdorp volstrekt geïsoleerd is. Bovendien krijgt Dogville er een allegorische waarde door: het plaatsje is een blauwdruk voor iedere — Amerikaanse — gesloten gemeenschap die zich keert tegen buitenstaanders, en waar de bewoners misbruik maken van hun machtspositie.
Dogville — het eerste deel van de trilogie USA — Land of opportunities — werd op het afgelopen filmfestival van Cannes binnengehaald als een Brechtiaans experiment. De Deense cineast zou sterk beïnvloed zijn door de grote Duitse theatervernieuwer, die naam gemaakt heeft met zijn theaterstukken 'Moeder Courage', 'Driestuiveropera', en zijn theorieën over het vervreemdingseffect. Kort gezegd komen die er op neer dat een theatermaker of kunstenaar zijn publiek bij de les moet houden door de theatrale illusie te verstoren. Hij kan dat doen door de acteurs uit hun rol te laten stappen, maar ook door de handeling te onderbreken met een liedje of een ander Fremdkörper. Het publiek wordt zo wakker geschud uit de zoete slaap van een realistische vertelling. Vervolgens kan het dan politiek stelling nemen tegen de situatie die in het toneelstuk wordt getoond. Want Brecht wilde uiteindelijk dat zijn stukken de mens bewust maken van de sombere maatschappelijke omstandigheden in de klassemaatschappij.

Godard
Oppervlakkig gezien zou het ontbreken van het decor in Dogville ook zo'n gekunsteld vervreemdingseffect à la Brecht kunnen zijn. Want die krijtlijnen op die zwarte vloer zetten een grote streep door het realisme van een gebruikelijke filmsetting. Von Trier vertelde in Cannes bovendien dat het lied 'Seeräuber Jenny' uit Brechts 'Driestuiveropera' hem de basis voor het verhaal van Dogville leverde. In dit lied worden alle bewoners van een hele havenstad, behalve kroegmeid Jenny, vermoord door een groot schip met kanonnen, omdat zij Jenny zo slecht behandelden.
Von Trier volgt in Dogville de moraal van dit liedje, en geeft hiermee en passant een nieuwe wending aan het vrouwelijke martelaarschap dat centraal stond in zijn vorige films Breaking the waves en Dancer in the dark. Grace denkt lange tijd dat haar leed zin heeft, en Nicole Kidman geeft zich met gedweëe ijlheid over aan alle vernederingen. Aanvankelijk stoort die lijdzame heiligheid waar Von Trier zijn filmvrouwen voor de zoveelste keer mee opzadelt. Maar als Grace aan het einde van de film de bewoners met gelijke munt terugbetaalt, krijgt Dogville alsnog tanden.
Vanwege deze inspiratiebron is het verleidelijk om Dogville als een Brechtiaanse experiment binnen te halen. Maar in wezen is die vervreemding in Dogville heel betrekkelijk. De filmische ruimte wordt de bijna drie uur dat Dogville duurt, volstrekt gerespecteerd. Door de vertelstem van John Hurt, de haast fluisterende manier van acteren en de (door Von Trier zelf gehanteerde) handheld-camera die het spel van de acteurs van zeer nabij registreert, bouwt de toeschouwer een nauwe band op met de personages. En deze band wordt geen enkel moment doorbroken.
Von Trier beperkt zich tot een sterke mate van theatrale stilering. Hij noemde als andere inspiratiebron niet voor niets oude televisieregistraties van theatervoorstellingen, zoals 'Nicholas Nickelby' door de Royal Shakespeare Company. Maar filmische of theatrale technieken die het realisme moeten doorbreken of de toeschouwer tot de orde roepen, ontbreken ten ene male. Alleen de momenten dat iemand een denkbeeldige deur opent, en het bijpassende geluid daadwerkelijk klinkt, doen overdreven gekunsteld aan.
Voor Brechtiaanse vervreemdingseffecten moeten we eerder te raden gaan bij films van Godard — hij is misschien wel de enige echte filmerfgenaam van Brecht. Jump-cuts, acteurs die ongegeneerd de camera inkijken of de voice-over in Bande à part die laatkomers in de zaal vertelt wat er tot nu toe gebeurd was: dat zijn bij uitstek Brechtiaanse middelen waarmee Godard de toeschouwer met zijn neus op de filmische werkelijkheid drukte.

Lege ruimte
Von Trier neemt geen toevlucht tot zulke filmische kunstgrepen om zijn aanklacht tegen de Verenigde Staten een duwtje in de rug te geven. Hij gelooft in de kracht van zijn vertelling en heeft om die reden afgezien van een realistisch decor. Hij is overigens zeker niet de eerste cineast die kiest voor zo'n kale filmset. Veel van de films van Derek Jarman (Edward II, Wittgenstein) speelden zich ook al af in een lege, zwarte filmstudio en vanwege de uitgebeende mise-en-scène is Von Trier ook schatplichtig aan La passion de Jeanne d'Arc van zijn landgenoot Carl Theodor Dreyer.
Hoewel de invloed door Brecht dus betwistbaar is, heeft Von Trier wel degelijk profijt gehad van inzichten van Europese theatervernieuwers. Een citaat: "Ik kan zomaar een lege ruimte nemen en die een kaal toneel noemen. Een man loopt door deze lege ruimte terwijl iemand anders naar hem kijkt, en meer is niet nodig voor het ontstaan van een toneelhandeling. Als we over toneel spreken bedoelen we echter iets anders. Rode gordijnen, schijnwerpers, blanke verzen, gelach, duisternis, dat alles is verward en door elkaar opgenomen in een vaag beeld, waarvoor we dat ene woord 'toneel' als manusje van alles gebruiken."
Dit schreef de Engelse theatermaker en cineast Peter Brook vijfendertig jaar geleden in zijn klassieke tekst 'The empty space'. Hij is beroemd geworden met een groot aantal Shakespeare-ensceneringen, maar ook met zijn regie van 'Marat-Sade' en de tien uur durende 'Mahâbhârata'. Al die theatervoorstellingen waren pogingen om van het toneel als manusje van alles, die opgesmukte 'doodse' theatervorm, af te komen en theater terug te brengen tot de essentie.
Brooks streven naar een sober theater is inmiddels gemeengoed geworden. Zelden zie je nog een realistisch tafeltje-stoeltje-decor op het toneel. Theatervormgevers kiezen heel vaak voor een gestileerde kaalslag: een paar rekwisieten volstaan om de theatrale ruimte af te bakenen. Sterker nog, Ivo van Hove, de huidige directeur van Toneelgroep Amsterdam, heeft in 1995 Tennessee Williams' 'A streetcar named desire' geregisseerd waarvan de vormgeving — in retrospectief — heel sterk doet denken aan Dogville.
Van Hoves vaste vormgever Jan Versweyveld ontwierp voor deze toneelproductie een scenisch concept waarbij de verschillende kamers van het appartement van Stella Dubois en Stanley Kowalski waren afgetekend door lichtvlekken op de toneelvloer. Zo is het voor het publiek zichtbaar als Blanche Dubois (actrice Chris Nietvelt) zich terugtrekt in de badkamer en zich ter verkoeling onderdompelt in het ligbad, terwijl haar zus en zwager in de woonkamer achterblijven.

Nicole Kidman en Lars von Trier op de set van Dogville

Less is more
Eenzelfde soort effectieve simultaneïteit vinden we terug in Dogville. Bijzonder dramatisch is bijvoorbeeld het moment waarop fruitteler Chuck (Stellan Skarsgaard) voor het eerst Grace verkracht. Von Trier filmde deze scène met veel totaalshots. Zo zijn op de voorgrond de andere dorpsbewoners bezig met hun dagelijkse beslommeringen. Zij zien niet hoe Chuck zich aan Grace vergrijpt, omdat die zich in een heel ander huis afspeelt. Waarschijnlijk was deze scène minder schrijnend als Dogville zich wel afspeelde in een realistische set met straten en huizen. Bovendien benadrukt Von Trier op deze manier de hypocrisie van de inwoners van Dogville, waar achter de façade van dorpsfatsoen de meest verschrikkelijke dingen gebeuren.
Von Trier toetst met Dogville wederom de geldigheid van het Bauhaus-adagium 'less is more'. Zoals hij voor The idiots zichzelf in het strenge Dogma-corset hees, kiest hij ditmaal voor de beperking van een onttakeld decor, zonder enige realistische franje. En het werkt, want de gestileerde maar niet-Brechtiaanse theatraliteit versterkt de intensiteit van zijn vertelling. Dankzij zijn theatrale beandering is Dogville als het ware een röntgenfoto van de menselijke (volgens Von Trier vooral de Amerikaanse) conditie geworden, die machtsbelust, hypocriet en xenofoob is.
De komende jaren zal Von Trier de mogelijkheden van het theater nog verder exploreren: hij heeft aangekondigd dat de volgende twee delen van de USA-trilogie in eenzelfde onttakelde setting gefilmd worden. En vanaf 2006 gaat hij in Bayreuth 'Der Ring des Nibelungen' regisseren. Dat is de top van de Olympus op het gebied van theatermaken.

Pieter Bots



top
DOGVILLE

Juli/augustus 2003 #246

Productie
Vibeke Windeløv
Regie en scenario
Lars von Trier
Camera
Anthony Dod Mantle
Geluid
Per Streit
Montage
Molly Malene Stensgaard
Met
Nicole Kidman
Harriet Andersson
Jean-Marc Barr
Paul Bettany
Lauren Bacall

Kleur, 178 minuten

Distributie
A-Film
Te zien
vanaf 28 augustus

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


D

D'Ardennen
D.O.A.P. (DEATH OF A PRESIDENT)
DA MO FANG
THE DA VINCI CODE
DAAR IN DAT LAND (V TOJ STRANJE)
DADDY AND PAPA
DADDY DAY CARE
Daddy's Home
DAENS
Een dag in 't jaar (Margot Schaap over)
DE DAG VAN DE WANHOOP
DAGEN ZONDER LIEF
Daglicht
THE DAILY NATION
DAINIPPONJIN
DAKOTA
DAL DER ZUCHTEN
DALECARLIANS
DAM STREET
DAMAGE
DAMIAAN
THE DAMNED
Damsels in Distress
DAN IN REAL LIFE
Dance Academy: de film
DANCE FLICK
DANCE ME TO MY SONG
DANCE OF DUST (RAKHS-E-KHAK)
DANCE OF THE VAMPIRES
DANCE OF THE WIND
DANCE WITH ME
Dancer
DANCER IN THE DARK
THE DANCER UPSTAIRS
Dancing Arabs
DANCING DREAMS
DANGER: DIABOLIK
THE DANGEROUS LIVES OF ALTAR BOYS
A Dangerous Method
DANGEROUS MINDS
The Danish Girl
Danny Collins
Dans la maison
DANS LA VIE
DANS VOOR HET LEVEN
DANS, GROZNY DANS (THE DAMNED AND THE SACRED)
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS
Dansen op de vulkaan
La danseuse
La danseuse (Stéphanie Di Giusto en Soko over)
DANTE'S PEAK
DARATT
DAREDEVIL
THE DARJEELING LIMITED
THE DARK
DARK BLUE
DARK CITY
DARK HORSE
The Dark Horse (James Napier Robertson over)
DARK IS RISING
THE DARK KNIGHT
The Dark Knight Rises
Dark Places
Dark Skies
The Dark Tower
DARK WATER
DARK WATER
DARKDRIVE
The Darkest Hour
DARKNESS
DARKNESS IN TALLINN
DARWIN'S NIGHTMARE
DARWINS VERSTEKELING. BEAGLE, IN HET KIELZOG VAN DARWIN
DATE MOVIE
DATE NIGHT
The Daughter
Daughters of Malakeh
Daughters of the Dust
DAVE
DAWN OF THE DEAD
DAWN OF THE DEAD
Dawn of the Planet of the Apes
THE DAY AFTER TOMORROW
THE DAY I BECAME A WOMAN
THE DAY I WILL NEVER FORGET
DAY NIGHT DAY NIGHT
DAY OF THE DEAD
THE DAY THE EARTH STOOD STILL
THE DAY THE SUN TURNED COLD
The Day Will Come
DAYBREAK
DAYBREAKERS
DAYLIGHT
THE DAYS
THE DAYTRIPPERS
Dazed and Confused
DE BATTRE MON COEUR S'EST ARRÊTÉ
DE FORCE AVEC D'AUTRES
De rouille et d'os
DE-LOVELY
Dead Body Welcome
THE DEAD GIRL
DEAD LEAVES
DEAD MAN
THE DEAD MAN 2: RETURN OF THE DEAD MAN
Dead Man Down
DEAD MAN WALKING
DEAD MAN'S SHOES
DEAD PRESIDENTS
Deadfall
Deadly Virtues: Love.Honor.Obey
Deadpool
The Deal
Deal
DEALING AND WHEELING IN SMALL ARMS
DEAR FRANKIE
DEAR JOHN
DEAR WENDY
Dear White People
DEAR ZACHARY: A LETTER TO A SON ABOUT HIS FATHER
DEATH AND THE MAIDEN
DEATH AT A FUNERAL
DEATH BECOMES HER
Death Note
DEATH RACE
DEATH SENTENCE
DEATH TO SMOOCHY
Débarquement immédiat
The Debt
THE DEBT COLLECTOR
IL DECAMERON
DECEPTION
DECK THE HALLS
DECONSTRUCTING HARRY
DEEP BLUE
DEEP BLUE SEA
The Deep Blue Sea
THE DEEP END
Deep End (Terugzien)
DEEP IMPACT
DEEP IN THE WOODS
DEEP RISING
Deepwater Horizon
DEFIANCE
DEFINITELY, MAYBE
The Deflowering of Eva van End (Slow Crtiticism: De ontmaagding van Eva van End)
Dégradé
DEINING
DÉJÀ VU
Dekalog
DEKALOOG
DELBARAN
La délicatesse
DÉLITS FLAGRANTS
Deliver Us From Evil
DELIVER US FROM EVIL
DELIVER US FROM EVIL
THE DELIVERY
The Delivery Guy (Raznoschik)
Delivery Man
DELLAMORTE DELLAMORE
DELTA
DEMAIN DES L'AUBE
Demain tout commence
DEMOLITIAN MAN
Demolition (Jean-Marc Vallée over)
DEMON KNIGHT
Denial
DENISE CALLS UP
DENKEND AAN HOLLAND
DENNIS HOPPER: THE DECISIVE MOMENTS
DENNIS P.
DENNIS THE MENACE
THE DEPARTED
DEPARTMENT 36
DEPARTURES
DERECHO DE FAMILIA aka FAMILY LAW
Le dernier coup de marteau
DES HOMMES ET DES DIEUX
The Descendants
THE DESCENT
Desde allá
DESERT FLOWER
IL DESERTO ROSSO
DESI
El Desierto
DESMOND EN HET MOERASMONSTER
Despair
DESPERADO
DESPERATE MEASURES
DESPERATE REMEDIES
DESPERAUX: DE DAPPERE MUIS
DESPICABLE ME
Despicable me 2
Despicable Me 3/Verschrikkelijke Ikke 3
Después de Lucía
LES DESTINÉES SENTIMENTALES
DESTINY TURNS ON THE RADIO
DESTRICTED
Detachment
DETROIT ROCK CITY
DEUCE BIGALOW MALE GIGOLO
DEUCE BIGALOW: AMERICAN GIGOLO
Deux jours, une nuit
DEVIL
The Devil Inside
THE DEVIL WEARS PRADA
DEVIL'S ADVOCATE
The Devil's Double
Devil's Knot
THE DEVIL'S MINER
THE DEVIL'S OWN
THE DEVIL'S REJECTS
DEVILS ON THE DOORSTEP
Dheepan (Jacques Audiard over)
EL DIA DE LA BESTIA
DIABOLIQUE
LA DIABOLIQUES
DIALOGUE AVEC MON JARDINIER
DIALOOGOEFENING NO.1: STAD
DIAMONDS OF THE NIGHT
Diana
Diana Vreeland: The Eye Has to Travel
Diary of a Teenage Girl
DIARY OF A TIMES SQUARE THIEF
DIARY OF THE DEAD
DICK
The Dictator
DID YOU HEAR ABOUT THE MORGANS
DIE ANOTHER DAY
DIE HARD 4.0
DIE HARD WITH A VENGEANCE
Die laatste zomer
DIEF!
Diego Star
DIEP
DIFFERENT CINEMA VOLUME 3
DIFFERENT FOR GIRLS
Difret (Zeresenay Mehari over)
Dikkertje Dap
THE DILEMMA
UN DIMANCHE A KIGALI
Het diner
DINNER FOR SCHMUCKS
DINOSAUR
Dior and I
Diplomatie (Volker Schlöndorff over)
DIRTY DANCING 2
DIRTY DIARIES
Dirty Grandpa
DIRTY MIND
DIRTY PRETTY THINGS
DIS-MOI QUE JE RÊVE
THE DISAPPEARANCE OF ALICE CREED
The Disappearance of Eleanor Rigby
Disappearing Landscape
DISASTER MOVIE
DISCLOSURE
DISCO PIGS
THE DISCOVERY OF HEAVEN
LES DISEURS DE VÉRITÉ
DISGRACE
DISNEY'S TARZAN
DISTANCE
La distancia
THE DISTINGUISHED GENTLEMAN
THE DISTRICT
DISTRICT 9
DISTURBIA
DIVA DOLOROSA
Divergent
The Divergent Series: Allegiant
Divergent Series: Insurgent
The Divide
DIVINE INTERVENTION
DIVINE SECRETS OF THE YA-YA SISTERHOOD
DIVINE TRASH
THE DIVING BELL AND THE BUTTERFLY
Il DIVO
DIVORCING JACK
Django
Django
Django Unchained
DO NOT DISTURB
Do Not Disturb
The Do-Deca-Pentathlon
DOBERMANN
Doctor Strange
DODGEBALL
DOG SOLDIERS
A Dog's Purpose
DOGMA
DOGTOOTH
DOGTOWN AND Z-BOYS
DOGVILLE
DOGVILLE CONFESSIONS
Dokter Pulder zaait papavers
DOKTOR MABUSE, DER SPIELER
IL DOLCE E L'AMARO
Dolfje Weerwolfje
De dolle tweeling
De dolle tweeling 2
De dolle tweeling 3
DOLLS
DOLORES CLAIBORNE
Dom/The House
DOMESTIC DISTURBANCE
DE DOMINEE
DOMINO
The Domino Effect
DOMWEG GELUKKIG
DON
DON
Don Jon
DON'S PLUM
Don't Be Afraid of the Dark
Don't Breathe
DON'T COME KNOCKING
DON'T LOOK BACK
DON'T LOOK NOW
DON'T SAY A WORD
DON'T STOP THE SHOW
DONDERBROEK
DONKEY PUNCH
Donkeyote
DONNIE BRASCO
DONNIE DARKO
IL DONO
DOOD EIND
DOOD IN VENETIË
Doodslag
DOOM
THE DOOM GENERATION
DOOMSDAY
DOOR DE WIND GEJAAGD (EL VIENTO SE LLEVO LO QUE)
DOOR IN THE FLOOR
THE DOORS: WHEN YOU'RE STRANGE
Dope
DOPO MEZZANOTTE
LA DOPPIA ORA
Dorsvloer vol confetti
DOS CRIMINES
Dos disparos
DOSSIER K.
The Double
The Double
DOUBLE JEOPARDY
Double Play (Ernest Dickerson over)
DOUBLE TAKE
DOUBLE TEAM
DOUBLE WHAMMY
DOUBLE YOU STREET
DOUBT
DOUCHES FROIDES
DOUG'S 1E FILM
DOWN
DOWN PERISCOPE
DOWN TO EARTH
DOWN TO YOU
DOWN WITH LOVE
DR. AKAGI
DR. DOLITTLE
DR. DOLITTLE 2
Dr. Seuss' The Lorax
DR. T AND THE WOMAN
DRACULA (1931)
DRACULA 2000
Dracula Untold
DRAG ME TO HELL
DRAGON: THE BRUCE LEE STORY
DRAGONBALL: EVOLUTION
DRAGONFLY
DRAGONHEART
DRAKENHEUVEL
DRAKENJAGERS
DRAMA/MEX
Dream House
DREAMCATCHER
DREAMER: MIJN DROOMPAARD
THE DREAMERS
DREAMING BY NUMBERS
A DREAMSCAPE, GAMBLING IN AMERICA
Dredd 3D
DREI
DE DRIE BESTE DINGEN IN HET LEVEN
Drie dvd's met films van Maya Deren
DE DRIE MUSKETIERS
DE DRIE ROVERS
Dries
DRIFT
Drift
DRIFTING CLOUDS
DRIJFZAND
DRILLBIT TAYLOR
Drinking Buddies
Drive
DRIVE ANGRY 3D
DRIVEN
DRÔLE DE FÉLIX
Droom & daad
DE DROOM VAN DE BEER
DROOMLAND DDR
The Drop
DROP DEAD GORGEOUS
DROP ZONE
DROPOUTS
DROWNING MONA
Drug War
Dubbelspel
THE DUCHESS
DUDE, WHERE IS MY CAR?
DUE AMICI
DUE DATE
THE DUEL PROJECT
DUIMELIJNTJE
The Duke of Burgundy (Maria Rohm over)
THE DUKES OF HAZZARD
Dukhtar
DUMB AND DUMBER
Dumb and Dumber To
DUMB AND DUMBERER: WHEN HARRY MET LLOYD
DUMBLAND
Dummie de Mummie
Dummie de Mummie en de Sfinx van Shakaba
Dummy Jim
DUMPLINGS
Dunderklumpen
DUNGEONS & DRAGONS
Dunkirk
DE DUNNING BROERS
DUNSTON CHECKS IN
DUNYA & DESIE IN MAROKKO
DUPLEX
DUPLICITY
Durak (The Fool)
DUSKA
Dying of the Light
DYING TO GO HOME