I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
Johnny Depp als William Blake De laatste reis van een dichter

DEAD MAN

Verenigde Staten, 1995 | Jim Jarmusch
Op het eerste gezicht lijkt het geen voor de hand liggende keuze: de Amerikaanse undergroundfilmer Jim Jarmusch maakt een western met de dood als thema. Dit klassieke, uiterst Amerikaanse genre past echter goed binnen zijn werk. Jarmusch gebruikt de open metaforische vorm als uitgangspunt om het genre vervolgens eigenzinnig en eigentijds naar zijn hand te zetten.

Bill Blake, gespeeld door Johnny Depp, reist per stoomtrein in Dead man letterlijk zijn einde tegemoet. Zoals in veel westerns raakt deze loner steeds verder verwijderd van de hem bekende wereld. Aangekomen in de Stad der Machines wordt onderstreept dat hij de beschaafde wereld heeft verlaten. In deze modderpoel oogt alles doods en eindig: een verzamelpunt van mensenschedels, beenderen en grafkisten. Dickinsons metaalfabriek produceert de kogels waarmee de bewoners elkaar de dood in jagen. Geheel eigentijds verwijst de industrie hier ook naar het naderende einde en verval. Het symboliseert niet, zoals in een klassieke western, een humanistisch vooruitgangsidee.
De baan waarvoor Blake kwam blijkt reeds vergeven. Maar dan ontmoet hij de bloemenverkoopster Thel. Gelijk John Wayne in Stagecoach, helpt hij deze roos uit de modder. Dit kortstondige moment van vreugde wordt verstoord wanneer haar ex, toevallig de zoon van de fabriekseigenaar, op de proppen komt. Blake overleeft als enige de schietpartij die hierop volgt. Uit de boezem die Blake eerder bewonderde, stroomt nu langzaam een straal bloed. Hoe de kogels de lichamen doorboren is niet grappig of heroïsch bedoeld in Dead man. In tegenstelling tot veel andere schietfilms staan verschillende close-ups sec, maar heel nadrukkelijk stil bij deze kwetsbaarheid van het lichaam.

Kermisattractie
Fabriekseigenaar Dickinson schakelt naast de sheriffs ook een drietal huurlingen in om, ook een klassiek westernthema, zijn zoon te wreken. Het gekibbel en de inefficiëntie van dit olijke trio, een zwijgzame kannibaal, de praatzieke teddybeer liefhebber en de jonge bemiddelaar, doen denken aan de drie kruimelcriminelen uit Down by law.
In deze hel geldt de wet van de sterkste, een letterlijk eten of gegeten worden. Om te overleven spreekt Blake niet langer met woorden maar net als de anderen met het metaal van de blanken. Terwijl Blake de kogels opvangt als een 'magneet', ontglipt zijn fysieke kracht hem langzaam. Zijn tegenstanders delven allen het onderspit. Depps gezichtsuitdrukking daarbij lijkt echter eerder op Buster Keaton dan op de stalen tronie van een reguliere westernheld.
Het is ook niet verstandig om met een dode man te reizen, leert het motto van de film. Alleen de indiaan Nobody die Blake in het bos ontmoet, lijkt bestand tegen zijn aanwezigheid. Nobody ziet de mysterieuze voortvluchtige ten onrechte aan voor de Engelse dichter William Blake (1757-1827) en beschouwt het als zijn taak om Blake terug te brengen naar het rijk der geesten. Zijn niet-westerse opvatting dat het leven een oneindige cyclus is, vormt de filosofische tegenpool van Blake's overlevingsdrift.

Tabak
Jarmusch werd naar eigen zeggen getroffen door de overeenkomsten tussen het gedachtengoed van 'native Americans' en de geschriften van deze lyrische dichter en graveur. Die gelijkenis lijkt terecht. De dichtregels die Jarmusch de indiaan Nobody laat citeren uit Blake's Proverbs from Hell, klinken in ieder geval niet geforceerd uit zijn mond.
Nobody's levensverhaal moet dit ietwat absurde gegeven verklaren. Zijn stam verstootte hem als kind omdat zijn ouders tot verschillende stammen behoorden. Blanken brachten de kleine verschoppeling als kermisattractie naar Engeland. Nobody is daarmee een buitenstaander zowel voor de indianen als de westerlingen, hetgeen zijn roepnaam verklaart.
Wanneer de verbaal begaafde indiaan tabak wil kopen, krijgt hij kralen aangeboden. Nobody doorziet en kent ironisch genoeg de westerse 'beschaving' beter dan de zwijgzame pistoolhelden om hem heen. In de komische confrontatie van buitenstaanders, vaak immigranten, met Amerika en de Engelse taal, geeft Jarmusch net als in eerdere films een blik op zijn land. Het is een simpele en politiek correcte truc in de goede zin.

Met Dead man keert Jarmusch terug naar de open vertelstructuur en het zwart-wit van zijn eerste films, Stranger than paradise (1984) en Down by law (1986). Cameraman Robby Müller filmde Dead man net als deze films in strakke donkere beelden met scherpe contrasten. De minimale galmen uit de gitaar van Neil Young versterken de onheilspellende sfeer nog eens extra. De mythische sfeer die dit oplevert, ontleedt haar kracht vooral aan eenvoud.
Dead man is geen zwaarmoedige film. Zoals gebruikelijk bij Jarmusch wisselen ook in deze film klein geluk en pech elkaar voortdurend af. In vaak absurdistische scènes wordt het komische naast het gewelddadige, het lichte naast het zware van het bestaan geplaatst. Je moet van goede huize komen om een zinnige film te maken met de dood als onderwerp. Jarmusch slaagt erin om sentiment, zware moraal en zweverigheid te vermijden. En toch stemt de film tot nadenken. Dat is knap.

Kiki Jeanson



top
DEAD MAN

Mei 1996 #167

Produktie
Demetra J. Macbride
Regie en scenario
Jim Jarmusch
Camera
Robby Müller
Montage
Jay Rabinowitz
Muziek
Neil Young
Met
Johnny Depp
Gary Farmer
Lance Henriksen
Michael Wincott

Zwart-wit, 134 minuten

Distributie
Meteor Film
Te zien
vanaf 9 mei

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


D

D'Ardennen
D.O.A.P. (DEATH OF A PRESIDENT)
DA MO FANG
THE DA VINCI CODE
DAAR IN DAT LAND (V TOJ STRANJE)
DADDY AND PAPA
DADDY DAY CARE
Daddy's Home
DAENS
Een dag in 't jaar (Margot Schaap over)
DE DAG VAN DE WANHOOP
DAGEN ZONDER LIEF
Daglicht
THE DAILY NATION
DAINIPPONJIN
DAKOTA
DAL DER ZUCHTEN
DALECARLIANS
DAM STREET
DAMAGE
DAMIAAN
THE DAMNED
Damsels in Distress
DAN IN REAL LIFE
DANCE FLICK
DANCE ME TO MY SONG
DANCE OF DUST (RAKHS-E-KHAK)
DANCE OF THE VAMPIRES
DANCE OF THE WIND
DANCE WITH ME
Dancer
DANCER IN THE DARK
THE DANCER UPSTAIRS
Dancing Arabs
DANCING DREAMS
DANGER: DIABOLIK
THE DANGEROUS LIVES OF ALTAR BOYS
A Dangerous Method
DANGEROUS MINDS
The Danish Girl
Danny Collins
Dans la maison
DANS LA VIE
DANS VOOR HET LEVEN
DANS, GROZNY DANS (THE DAMNED AND THE SACRED)
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS
Dansen op de vulkaan
La danseuse
La danseuse (Stéphanie Di Giusto en Soko over)
DANTE'S PEAK
DARATT
DAREDEVIL
THE DARJEELING LIMITED
THE DARK
DARK BLUE
DARK CITY
DARK HORSE
The Dark Horse (James Napier Robertson over)
DARK IS RISING
THE DARK KNIGHT
The Dark Knight Rises
Dark Places
Dark Skies
DARK WATER
DARK WATER
DARKDRIVE
The Darkest Hour
DARKNESS
DARKNESS IN TALLINN
DARWIN'S NIGHTMARE
DARWINS VERSTEKELING. BEAGLE, IN HET KIELZOG VAN DARWIN
DATE MOVIE
DATE NIGHT
The Daughter
Daughters of Malakeh
DAVE
DAWN OF THE DEAD
DAWN OF THE DEAD
Dawn of the Planet of the Apes
THE DAY AFTER TOMORROW
THE DAY I BECAME A WOMAN
THE DAY I WILL NEVER FORGET
DAY NIGHT DAY NIGHT
DAY OF THE DEAD
THE DAY THE EARTH STOOD STILL
THE DAY THE SUN TURNED COLD
The Day Will Come
DAYBREAK
DAYBREAKERS
DAYLIGHT
THE DAYS
THE DAYTRIPPERS
Dazed and Confused
DE BATTRE MON COEUR S'EST ARRÊTÉ
DE FORCE AVEC D'AUTRES
De rouille et d'os
DE-LOVELY
Dead Body Welcome
THE DEAD GIRL
DEAD LEAVES
DEAD MAN
THE DEAD MAN 2: RETURN OF THE DEAD MAN
Dead Man Down
DEAD MAN WALKING
DEAD MAN'S SHOES
DEAD PRESIDENTS
Deadfall
Deadly Virtues: Love.Honor.Obey
Deadpool
The Deal
Deal
DEALING AND WHEELING IN SMALL ARMS
DEAR FRANKIE
DEAR JOHN
DEAR WENDY
Dear White People
DEAR ZACHARY: A LETTER TO A SON ABOUT HIS FATHER
DEATH AND THE MAIDEN
DEATH AT A FUNERAL
DEATH BECOMES HER
DEATH RACE
DEATH SENTENCE
DEATH TO SMOOCHY
Débarquement immédiat
The Debt
THE DEBT COLLECTOR
IL DECAMERON
DECEPTION
DECK THE HALLS
DECONSTRUCTING HARRY
DEEP BLUE
DEEP BLUE SEA
The Deep Blue Sea
THE DEEP END
Deep End (Terugzien)
DEEP IMPACT
DEEP IN THE WOODS
DEEP RISING
Deepwater Horizon
DEFIANCE
DEFINITELY, MAYBE
The Deflowering of Eva van End (Slow Crtiticism: De ontmaagding van Eva van End)
Dégradé
DEINING
DÉJÀ VU
Dekalog
DEKALOOG
DELBARAN
La délicatesse
DÉLITS FLAGRANTS
Deliver Us From Evil
DELIVER US FROM EVIL
DELIVER US FROM EVIL
THE DELIVERY
The Delivery Guy (Raznoschik)
Delivery Man
DELLAMORTE DELLAMORE
DELTA
DEMAIN DES L'AUBE
Demain tout commence
DEMOLITIAN MAN
Demolition (Jean-Marc Vallée over)
DEMON KNIGHT
Denial
DENISE CALLS UP
DENKEND AAN HOLLAND
DENNIS HOPPER: THE DECISIVE MOMENTS
DENNIS P.
DENNIS THE MENACE
THE DEPARTED
DEPARTMENT 36
DEPARTURES
DERECHO DE FAMILIA aka FAMILY LAW
Le dernier coup de marteau
DES HOMMES ET DES DIEUX
The Descendants
THE DESCENT
Desde allá
DESERT FLOWER
IL DESERTO ROSSO
DESI
El Desierto
DESMOND EN HET MOERASMONSTER
Despair
DESPERADO
DESPERATE MEASURES
DESPERATE REMEDIES
DESPERAUX: DE DAPPERE MUIS
DESPICABLE ME
Despicable me 2
Después de Lucía
LES DESTINÉES SENTIMENTALES
DESTINY TURNS ON THE RADIO
DESTRICTED
Detachment
DETROIT ROCK CITY
DEUCE BIGALOW MALE GIGOLO
DEUCE BIGALOW: AMERICAN GIGOLO
Deux jours, une nuit
DEVIL
The Devil Inside
THE DEVIL WEARS PRADA
DEVIL'S ADVOCATE
The Devil's Double
Devil's Knot
THE DEVIL'S MINER
THE DEVIL'S OWN
THE DEVIL'S REJECTS
DEVILS ON THE DOORSTEP
Dheepan (Jacques Audiard over)
EL DIA DE LA BESTIA
DIABOLIQUE
LA DIABOLIQUES
DIALOGUE AVEC MON JARDINIER
DIALOOGOEFENING NO.1: STAD
DIAMONDS OF THE NIGHT
Diana
Diana Vreeland: The Eye Has to Travel
Diary of a Teenage Girl
DIARY OF A TIMES SQUARE THIEF
DIARY OF THE DEAD
DICK
The Dictator
DID YOU HEAR ABOUT THE MORGANS
DIE ANOTHER DAY
DIE HARD 4.0
DIE HARD WITH A VENGEANCE
Die laatste zomer
DIEF!
Diego Star
DIEP
DIFFERENT CINEMA VOLUME 3
DIFFERENT FOR GIRLS
Difret (Zeresenay Mehari over)
Dikkertje Dap
THE DILEMMA
UN DIMANCHE A KIGALI
Het diner
DINNER FOR SCHMUCKS
DINOSAUR
Dior and I
Diplomatie (Volker Schlöndorff over)
DIRTY DANCING 2
DIRTY DIARIES
Dirty Grandpa
DIRTY MIND
DIRTY PRETTY THINGS
DIS-MOI QUE JE RÊVE
THE DISAPPEARANCE OF ALICE CREED
The Disappearance of Eleanor Rigby
Disappearing Landscape
DISASTER MOVIE
DISCLOSURE
DISCO PIGS
THE DISCOVERY OF HEAVEN
LES DISEURS DE VÉRITÉ
DISGRACE
DISNEY'S TARZAN
DISTANCE
La distancia
THE DISTINGUISHED GENTLEMAN
THE DISTRICT
DISTRICT 9
DISTURBIA
DIVA DOLOROSA
Divergent
The Divergent Series: Allegiant
Divergent Series: Insurgent
The Divide
DIVINE INTERVENTION
DIVINE SECRETS OF THE YA-YA SISTERHOOD
DIVINE TRASH
THE DIVING BELL AND THE BUTTERFLY
Il DIVO
DIVORCING JACK
Django
Django
Django Unchained
DO NOT DISTURB
Do Not Disturb
The Do-Deca-Pentathlon
DOBERMANN
Doctor Strange
DODGEBALL
DOG SOLDIERS
A Dog's Purpose
DOGMA
DOGTOOTH
DOGTOWN AND Z-BOYS
DOGVILLE
DOGVILLE CONFESSIONS
Dokter Pulder zaait papavers
DOKTOR MABUSE, DER SPIELER
IL DOLCE E L'AMARO
Dolfje Weerwolfje
De dolle tweeling
De dolle tweeling 2
De dolle tweeling 3
DOLLS
DOLORES CLAIBORNE
Dom/The House
DOMESTIC DISTURBANCE
DE DOMINEE
DOMINO
The Domino Effect
DOMWEG GELUKKIG
DON
DON
Don Jon
DON'S PLUM
Don't Be Afraid of the Dark
Don't Breathe
DON'T COME KNOCKING
DON'T LOOK BACK
DON'T LOOK NOW
DON'T SAY A WORD
DON'T STOP THE SHOW
DONDERBROEK
DONKEY PUNCH
DONNIE BRASCO
DONNIE DARKO
IL DONO
DOOD EIND
DOOD IN VENETIË
Doodslag
DOOM
THE DOOM GENERATION
DOOMSDAY
DOOR DE WIND GEJAAGD (EL VIENTO SE LLEVO LO QUE)
DOOR IN THE FLOOR
THE DOORS: WHEN YOU'RE STRANGE
Dope
DOPO MEZZANOTTE
LA DOPPIA ORA
Dorsvloer vol confetti
DOS CRIMINES
Dos disparos
DOSSIER K.
The Double
The Double
DOUBLE JEOPARDY
Double Play (Ernest Dickerson over)
DOUBLE TAKE
DOUBLE TEAM
DOUBLE WHAMMY
DOUBLE YOU STREET
DOUBT
DOUCHES FROIDES
DOUG'S 1E FILM
DOWN
DOWN PERISCOPE
DOWN TO EARTH
DOWN TO YOU
DOWN WITH LOVE
DR. AKAGI
DR. DOLITTLE
DR. DOLITTLE 2
Dr. Seuss' The Lorax
DR. T AND THE WOMAN
DRACULA (1931)
DRACULA 2000
Dracula Untold
DRAG ME TO HELL
DRAGON: THE BRUCE LEE STORY
DRAGONBALL: EVOLUTION
DRAGONFLY
DRAGONHEART
DRAKENHEUVEL
DRAKENJAGERS
DRAMA/MEX
Dream House
DREAMCATCHER
DREAMER: MIJN DROOMPAARD
THE DREAMERS
DREAMING BY NUMBERS
A DREAMSCAPE, GAMBLING IN AMERICA
Dredd 3D
DREI
DE DRIE BESTE DINGEN IN HET LEVEN
Drie dvd's met films van Maya Deren
DE DRIE MUSKETIERS
DE DRIE ROVERS
DRIFT
Drift
DRIFTING CLOUDS
DRIJFZAND
DRILLBIT TAYLOR
Drinking Buddies
Drive
DRIVE ANGRY 3D
DRIVEN
DRÔLE DE FÉLIX
Droom & daad
DE DROOM VAN DE BEER
DROOMLAND DDR
The Drop
DROP DEAD GORGEOUS
DROP ZONE
DROPOUTS
DROWNING MONA
Drug War
Dubbelspel
THE DUCHESS
DUDE, WHERE IS MY CAR?
DUE AMICI
DUE DATE
THE DUEL PROJECT
DUIMELIJNTJE
The Duke of Burgundy (Maria Rohm over)
THE DUKES OF HAZZARD
Dukhtar
DUMB AND DUMBER
Dumb and Dumber To
DUMB AND DUMBERER: WHEN HARRY MET LLOYD
DUMBLAND
Dummie de Mummie
Dummie de Mummie en de Sfinx van Shakaba
Dummy Jim
DUMPLINGS
Dunderklumpen
DUNGEONS & DRAGONS
DE DUNNING BROERS
DUNSTON CHECKS IN
DUNYA & DESIE IN MAROKKO
DUPLEX
DUPLICITY
Durak (The Fool)
DUSKA
Dying of the Light
DYING TO GO HOME