Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Jezelf als je grootste vijand

The Double (Richard Ayoade)

Groot-Brittannië, 2013 | Richard Ayoade
Deze maand komen er met Enemy en The Double twee films over dubbelgangers in de bioscopen. En je weet het: waar die dubbel­ganger ook vandaan komt, uit je ziel, de spiegel, of de film, hij heeft zelden iets goeds in de zin. Het eerste deel van een tweeluik.

Door Dana Linssen

Natuurlijk is het toeval. Maar toepasselijk is het wel, dat er deze maand twee films in Nederland uitkomen die over dubbelgangers gaan, die op een bepaalde manier ook weer elkaars spiegelbeeld zijn. Voor Enemy baseerde Canadees Denis Villeneuve zich op De man in duplo (2003), van de Portugese schrijver José Saramago. Voor The Double greep Richard Ayoade terug op Fjodor Dostojevski's novelle De dubbelganger (1846), een van de moderne oerversies van het genre. De details verschillen, maar in dubbelgangerverhalen draait alles in de plot natuurlijk om de ontmoeting met die ander, die ook hetzelfde is. Vaak is de dubbelganger een metafoor voor een getroebleerde geest. Maar van een ontmoeting met zijn spiegelbeeld zou ook een gewoon mens al goed gek worden.
De grootste troef van deze beide nieuwe films: Hollywoodsterren die de hoofdrol spelen. In Enemy neemt Jake Gyllenhaal het tegen z'n alter ego op, in The Double ontmoet Jesse Eisenberg (The Social Network) zíjn schaduw. In het interview dat de Filmkrant met The Double-regisseur Richard Ayoade maakte spreekt hij over het kunstmatige karakter van film, onder andere omdat er altijd acteurs in meespelen die men nog uit andere films kent. Maar in het geval van Enemy en The Double lijkt het wel cruciaal dat Gyllenhaal eerder in films speelde over schizofrenie (Donnie Darko) en tijdreizen (Source Code), want beide motieven kunnen als verklaring dienen voor wat zijn personage mee- en doormaakt. En het feit dat Eisenbergs Simon James zijn dubbelganger ontmoet op het moment dat hij zijn identiteitskaart is kwijtgeraakt is niet alleen een vorm van hogere ironie gezien Eisenbergs eerdere rol als Facebook-privacyslurper Mark Zuckerberg, maar geeft ook hier een richting waarin we de film kunnen interpreteren.
Niet helemaal onbelangrijk in dit licht: Gyllenhaals Adam ontdekt zijn dubbelganger Anthony op een videoband van een film. Niet alleen de acteur wordt hier dus verdubbeld, maar ook de toeschouwer met zijn wens om via de film, net zoals de acteur én het personage te kunnen zijn.

Schaduw van doem en dood
Hoewel het dubbelgangermotief meestal met de romantiek (denk Oscar Wilde's The Picture of Dorian Gray en Robert Louis Stevensons The Strange Case of Dr. Jekyll en Mr. Hyde) wordt geassocieerd, is het zo oud als het Gilgamesj-epos en de mythe van Narcissus. Het is door de eeuwen heen eigenlijk een beetje een verzamelbegrip geworden waar alles onder valt dat met spiegel- en evenbeelden, alter ego's, dualiteiten en tegenbeelden te maken heeft, en waar het tweelingmotief met z'n bijbehorende rivaliteit voor het gemak ook nog even aan wordt gehangen. En er hangt altijd een schaduw van doem en dood over heen. Waar die dubbelganger ook vandaan komt, uit de spiegel, je ziel of een film, hij heeft zelden iets goeds in de zin.
Ongetwijfeld geïnspireerd door de romantische literatuur koppelde Sigmund Freud in zijn beroemde essay over het 'unheimliche' zijn begrip van het verontrustend onbekende bekende dan ook aan dat van de dubbelganger. Hij beschreef ter illustratie een 'ontmoeting' met zijn spiegelbeeld in een trein. En het onaangename gevoel wat hij daaraan overhield. In zijn film Double Take (2009) over dubbelgangermotieven bij Hitchcock citeert filmmaker Johan Grimonprez de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges die gezegd zou hebben dat je, wanneer je je dubbelganger ontmoet, je hem moet vermoorden voordat hij jou vermoordt. Het doet ook denken aan wat de Franse filosoof René Girard over tweelingen en dubbelgangers schreef. Voor hem is nabootsing een belangrijke fase in de menselijke ontwikkeling, zowel individueel als maatschappelijk. Maar doordat mensen zich aan elkaar spiegelen, begeren ze ook wat de ander heeft: een bron van chaos en geweld. Hoe meer mensen op elkaar gaan lijken, hoe groter de drang om de ander (die immers steeds sterker in de weg staat dat jij kunt zijn zoals die ander) onschadelijk te maken.

Dystopische bureaucratie
Toch doen Enemy en The Double wel iets meer dan alleen dat negentiende-eeuwse gevoel van vervreemding, of dat twintigste-eeuwse gevoel van mimetische begeerte zoals dat bij Girard heette, in een nieuw jasje steken. Enemy speelt zich in een hedendaags, maar futuristisch aandoend Toronto af, The Double is zelfs helemaal een futuristische dystopie geworden. Hoewel beide films nog steeds bijzonder in de psychologie van hun hoofdpersonen geïnteresseerd zijn, lijken ze ook iets te willen zeggen over de anonieme steden en de bureaucratische samenlevingen waarin ze wonen. Alsof Adam/Anthony en Simon/James door de manier waarop de maatschappij een nummer van ze heeft gemaakt ook steeds meer inwisselbaar zijn geworden. Als pathologische uitwassen van het gelijkheidsdenken.
Plottechnisch heeft het dubbelgangermotief misschien niet zo heel erg veel nieuws meer voor ons in petto — behalve dat er in beide films met de suggestie van tijdreizen en parallelliteit wordt gespeeld. Maar zowel Villeneuve als Ayoade gebruiken het om vragen rondom authenticiteit en identiteit in een moderne context te plaatsen. Wie hun films ziet heeft het gevoel dat de hedendaagse mens meer versnipperd, verscheurd en versplinterd is dan ooit. Rest nog de vraag wat je met twee min of meer dezelfde films in een maand moet. Kiezen is overbodig. Gewoon allebei gaan zien. Dat heet in goed filmjargon immers een double bill. En van verdubbeling krijg je nooit genoeg. Dat heeft ook iets subversiefs.


top
The Double (Richard Ayoade)

Juni 2014 #366



Productie
Amina Dasmal
Robin C. Fox
Regie
Richard Ayoade
Scenario
Richard Ayoade
Avi Korine, naar de gelijknamige novelle van Fjodor Dostojevski
Camera
Erik Wilson
Montage
Nick Fenton
Art direction
David Crank
Muziek
Andrew Hewitt
Met
Jesse Eisenberg
Mia Wasikowska

Kleur, 93 minuten

Distributie
Imagine
Te zien
vanaf 29 juni

Titelindex


ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ1&


D

D'Ardennen
D.O.A.P. (DEATH OF A PRESIDENT)
DA MO FANG
THE DA VINCI CODE
DAAR IN DAT LAND (V TOJ STRANJE)
DADDY AND PAPA
DADDY DAY CARE
Daddy's Home
Daddy's Home 2
DAENS
Een dag in 't jaar (Margot Schaap over)
DE DAG VAN DE WANHOOP
DAGEN ZONDER LIEF
Daglicht
THE DAILY NATION
DAINIPPONJIN
DAKOTA
DAL DER ZUCHTEN
DALECARLIANS
DAM STREET
DAMAGE
DAMIAAN
THE DAMNED
Damsels in Distress
DAN IN REAL LIFE
Dance Academy: de film
DANCE FLICK
DANCE ME TO MY SONG
DANCE OF DUST (RAKHS-E-KHAK)
DANCE OF THE VAMPIRES
DANCE OF THE WIND
DANCE WITH ME
Dancer
DANCER IN THE DARK
THE DANCER UPSTAIRS
Dancing Arabs
DANCING DREAMS
DANGER: DIABOLIK
THE DANGEROUS LIVES OF ALTAR BOYS
A Dangerous Method
DANGEROUS MINDS
The Danish Girl
Danny Collins
Dans la maison
DANS LA VIE
DANS VOOR HET LEVEN
DANS, GROZNY DANS (THE DAMNED AND THE SACRED)
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS
Dansen op de vulkaan
La danseuse (Stéphanie Di Giusto en Soko over)
DANTE'S PEAK
Daphne (Peter Mackie Burns over)
DARATT
DAREDEVIL
THE DARJEELING LIMITED
THE DARK
DARK BLUE
DARK CITY
DARK HORSE
The Dark Horse (James Napier Robertson over)
DARK IS RISING
THE DARK KNIGHT
The Dark Knight Rises
Dark Places
Dark Skies
The Dark Tower
DARK WATER (Hideo Nakata)
DARK WATER (Walter Salles)
DARKDRIVE
The Darkest Hour
DARKNESS
DARKNESS IN TALLINN
DARWIN'S NIGHTMARE
DARWINS VERSTEKELING. BEAGLE, IN HET KIELZOG VAN DARWIN
DATE MOVIE
DATE NIGHT
The Daughter
Daughters of Malakeh
Daughters of the Dust
DAVE
DAWN OF THE DEAD (George A. Romero)
DAWN OF THE DEAD (Zack Snyder)
Dawn of the Planet of the Apes
THE DAY AFTER TOMORROW
THE DAY I BECAME A WOMAN
THE DAY I WILL NEVER FORGET
DAY NIGHT DAY NIGHT
DAY OF THE DEAD
THE DAY THE EARTH STOOD STILL
THE DAY THE SUN TURNED COLD
The Day Will Come
DAYBREAK
DAYBREAKERS
DAYLIGHT
THE DAYS
THE DAYTRIPPERS
Dazed and Confused
DE BATTRE MON COEUR S'EST ARRÊTÉ
DE FORCE AVEC D'AUTRES
De rouille et d'os
DE-LOVELY
Dead Body Welcome
THE DEAD GIRL
DEAD LEAVES
DEAD MAN
THE DEAD MAN 2: RETURN OF THE DEAD MAN
Dead Man Down
DEAD MAN WALKING
DEAD MAN'S SHOES
DEAD PRESIDENTS
Deadfall
Deadly Virtues: Love.Honor.Obey
Deadpool
The Deal
Deal
DEALING AND WHEELING IN SMALL ARMS
DEAR FRANKIE
DEAR JOHN
DEAR WENDY
Dear White People
DEAR ZACHARY: A LETTER TO A SON ABOUT HIS FATHER
DEATH AND THE MAIDEN
DEATH AT A FUNERAL
DEATH BECOMES HER
Death Note
DEATH RACE
DEATH SENTENCE
DEATH TO SMOOCHY
Débarquement immédiat
The Debt
THE DEBT COLLECTOR
IL DECAMERON
DECEPTION
DECK THE HALLS
DECONSTRUCTING HARRY
DEEP BLUE
DEEP BLUE SEA
The Deep Blue Sea
THE DEEP END
Deep End (Terugzien)
DEEP IMPACT
DEEP IN THE WOODS
DEEP RISING
Deepwater Horizon
DEFIANCE
DEFINITELY, MAYBE
The Deflowering of Eva van End (Slow Crtiticism: De ontmaagding van Eva van End)
Dégradé
DEINING
DÉJÀ VU
Dekalog
DEKALOOG
DELBARAN
La délicatesse
DÉLITS FLAGRANTS
DELIVER US FROM EVIL (Amy Berg)
DELIVER US FROM EVIL (Ole Bornedal)
Deliver Us From Evil (Scott Derrickson)
THE DELIVERY
The Delivery Guy (Raznoschik)
Delivery Man
DELLAMORTE DELLAMORE
DELTA
DEMAIN DES L'AUBE
Demain tout commence
DEMOLITIAN MAN
Demolition (Jean-Marc Vallée over)
DEMON KNIGHT
Denial
DENISE CALLS UP
DENKEND AAN HOLLAND
DENNIS HOPPER: THE DECISIVE MOMENTS
DENNIS P.
DENNIS THE MENACE
THE DEPARTED
DEPARTMENT 36
DEPARTURES
DERECHO DE FAMILIA aka FAMILY LAW
Le dernier coup de marteau
DES HOMMES ET DES DIEUX
The Descendants
THE DESCENT
Desde allá
DESERT FLOWER
IL DESERTO ROSSO
DESI
El Desierto
DESMOND EN HET MOERASMONSTER
Despair
DESPERADO
DESPERATE MEASURES
DESPERATE REMEDIES
DESPERAUX: DE DAPPERE MUIS
DESPICABLE ME
Despicable me 2
Despicable Me 3/Verschrikkelijke Ikke 3
Después de Lucía
LES DESTINÉES SENTIMENTALES
DESTINY TURNS ON THE RADIO
DESTRICTED
Detachment
Detroit
DETROIT ROCK CITY
DEUCE BIGALOW MALE GIGOLO
DEUCE BIGALOW: AMERICAN GIGOLO
Deux jours, une nuit
DEVIL
The Devil Inside
THE DEVIL WEARS PRADA
DEVIL'S ADVOCATE
The Devil's Double
Devil's Knot
THE DEVIL'S MINER
THE DEVIL'S OWN
THE DEVIL'S REJECTS
DEVILS ON THE DOORSTEP
Dheepan (Jacques Audiard over)
EL DIA DE LA BESTIA
DIABOLIQUE
LA DIABOLIQUES
DIALOGUE AVEC MON JARDINIER
DIALOOGOEFENING NO.1: STAD
DIAMONDS OF THE NIGHT
Diana
Diana Vreeland: The Eye Has to Travel
Diary of a Teenage Girl
DIARY OF A TIMES SQUARE THIEF
DIARY OF THE DEAD
DICK
The Dictator
DID YOU HEAR ABOUT THE MORGANS
DIE ANOTHER DAY
DIE HARD 4.0
DIE HARD WITH A VENGEANCE
Die laatste zomer
DIEF!
Diego Star
DIEP
DIFFERENT CINEMA VOLUME 3
DIFFERENT FOR GIRLS
Difret (Zeresenay Mehari over)
Dikkertje Dap
THE DILEMMA
UN DIMANCHE A KIGALI
Het diner
DINNER FOR SCHMUCKS
DINOSAUR
Dior and I
Diplomatie (Volker Schlöndorff over)
DIRTY DANCING 2
DIRTY DIARIES
Dirty Grandpa
DIRTY MIND
DIRTY PRETTY THINGS
DIS-MOI QUE JE RÊVE
THE DISAPPEARANCE OF ALICE CREED
The Disappearance of Eleanor Rigby
Disappearing Landscape
DISASTER MOVIE
DISCLOSURE
DISCO PIGS
THE DISCOVERY OF HEAVEN
LES DISEURS DE VÉRITÉ
DISGRACE
DISNEY'S TARZAN
DISTANCE
La distancia
THE DISTINGUISHED GENTLEMAN
THE DISTRICT
DISTRICT 9
DISTURBIA
DIVA DOLOROSA
Divergent
The Divergent Series: Allegiant
Divergent Series: Insurgent
The Divide
DIVINE INTERVENTION
DIVINE SECRETS OF THE YA-YA SISTERHOOD
DIVINE TRASH
THE DIVING BELL AND THE BUTTERFLY
Il DIVO
DIVORCING JACK
Django (Étienne Comar)
Django (Sergio Corbucci)
Django Unchained
DO NOT DISTURB (Dick Maas)
Do Not Disturb (Yvan Attal)
The Do-Deca-Pentathlon
DOBERMANN
Doctor Strange
DODGEBALL
DOG SOLDIERS
A Dog's Purpose
DOGMA
DOGTOOTH
DOGTOWN AND Z-BOYS
DOGVILLE
DOGVILLE CONFESSIONS
Dokter Pulder zaait papavers
DOKTOR MABUSE, DER SPIELER
IL DOLCE E L'AMARO
Dolfje Weerwolfje
De dolle tweeling
De dolle tweeling 2
De dolle tweeling 3
DOLLS
DOLORES CLAIBORNE
Dom/The House
DOMESTIC DISTURBANCE
DE DOMINEE
DOMINO
The Domino Effect
DOMWEG GELUKKIG
DON (Arend Steenbergen)
DON (Farhan Akhtar)
Don Jon
DON'S PLUM
Don't Be Afraid of the Dark
Don't Breathe
DON'T COME KNOCKING
DON'T LOOK BACK
DON'T LOOK NOW
DON'T SAY A WORD
DON'T STOP THE SHOW
DONDERBROEK
DONKEY PUNCH
Donkeyote
DONNIE BRASCO
DONNIE DARKO
IL DONO
DOOD EIND
DOOD IN VENETIË
Doodslag
DOOM
THE DOOM GENERATION
DOOMSDAY
DOOR DE WIND GEJAAGD (EL VIENTO SE LLEVO LO QUE)
DOOR IN THE FLOOR
THE DOORS: WHEN YOU'RE STRANGE
Dope
DOPO MEZZANOTTE
LA DOPPIA ORA
Dorsvloer vol confetti
DOS CRIMINES
Dos disparos
DOSSIER K.
The Double (Michael Brandt)
The Double (Richard Ayoade)
DOUBLE JEOPARDY
Double Play (Ernest Dickerson over)
DOUBLE TAKE
DOUBLE TEAM
DOUBLE WHAMMY
DOUBLE YOU STREET
DOUBT
DOUCHES FROIDES
DOUG'S 1E FILM
DOWN
DOWN PERISCOPE
DOWN TO EARTH
DOWN TO YOU
DOWN WITH LOVE
DR. AKAGI
DR. DOLITTLE
DR. DOLITTLE 2
Dr. Seuss' The Lorax
DR. T AND THE WOMAN
DRACULA
DRACULA 2000
Dracula Untold
DRAG ME TO HELL
DRAGON: THE BRUCE LEE STORY
DRAGONBALL: EVOLUTION
DRAGONFLY
DRAGONHEART
Draken & Deuntjes
DRAKENHEUVEL
DRAKENJAGERS
DRAMA/MEX
Dream House
DREAMCATCHER
DREAMER: MIJN DROOMPAARD
THE DREAMERS
DREAMING BY NUMBERS
A DREAMSCAPE, GAMBLING IN AMERICA
Dredd 3D
DREI
DE DRIE BESTE DINGEN IN HET LEVEN
Drie dvd's met films van Maya Deren
DE DRIE MUSKETIERS
DE DRIE ROVERS
Dries
Drift (Benny Vandendriessche)
DRIFT (Michiel van Jaarsveld)
DRIFTING CLOUDS
DRIJFZAND
DRILLBIT TAYLOR
Drinking Buddies
Drive
DRIVE ANGRY 3D
DRIVEN
DRÔLE DE FÉLIX
Droom & daad
DE DROOM VAN DE BEER
DROOMLAND DDR
The Drop
DROP DEAD GORGEOUS
DROP ZONE
DROPOUTS
DROWNING MONA
Drug War
Du forsvinder
Dubbelspel
THE DUCHESS
DUDE, WHERE IS MY CAR?
DUE AMICI
DUE DATE
THE DUEL PROJECT
DUIMELIJNTJE
The Duke of Burgundy (Maria Rohm over)
THE DUKES OF HAZZARD
Dukhtar
DUMB AND DUMBER
Dumb and Dumber To
DUMB AND DUMBERER: WHEN HARRY MET LLOYD
DUMBLAND
Dummie de Mummie
Dummie de Mummie en de Sfinx van Shakaba
Dummie de Mummie en de tombe van Achnetoet
Dummy Jim
DUMPLINGS
Dunderklumpen
DUNGEONS & DRAGONS
Dunkirk
DE DUNNING BROERS
DUNSTON CHECKS IN
DUNYA & DESIE IN MAROKKO
DUPLEX
DUPLICITY
Durak (The Fool)
DUSKA
Dying of the Light
DYING TO GO HOME