The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Exotica Boeken: Atom Egoyan

Het verdriet van Armenië

Ze doen denken aan Cronenbergs Videodrome, de arme zielen in de films van Atom Egoyan die hun gevoel van verlies proberen op te vullen met gemediatiseerde herinneringen. In deze inzichtelijke studie beschrijft Marie-Aude Baro­­nian hoe hun 'prothetische beelden' naad­loos aansluiten op Egoyans eigen onderzoek naar de maakbaarheid van herinneringen.

Door Hugo Emmerzael

Als je in Armenië bent, kun je het voelen, ook al kun je het nog niet helemaal duiden. Want hoe omschrijf je het knagende gevoel van verlies? Van een permanente leegte? Hoe vind je woorden voor wat er nooit echt is geweest? Het Armeense verlies is groot en complex: er is de genocide van 1915 die nog steeds niet door buurland Turkije wordt erkend; er is de diaspora die het land in de Transkaukasië het merendeel van haar inwoners heeft gekost; er is het cynische gevoel van een nieuwe generatie die zich niet beschermd, begrepen en vertegenwoordigd voelt door de zittende machthebbers. Boven alles is er een gebrek aan taal, met name visuele taal, waarmee dat gemis beschreven kan worden. Zelfs hét topografische symbool van Armenië, de triomfantelijke berg Ararat met de sneeuwwitte top, bevindt zich net over de grens in Turkije.
Een geschiedenisles over de Armeense genocide en de nasleep daarvan geeft Marie-Aude Baronian (Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam) niet in haar studie Screening Memory: The Prosthetic Images of Atom Egoyan. Ze beschrijft wel hoe bepalend die is geweest voor de manier waarop de Canadees-Armeense regisseur zijn films schrijft, filmt, monteert en presenteert. Verlies en trauma liggen ten grondslag aan alle films die Egoyan heeft gemaakt, zelfs als die zich niet in Armenië maar in Canada afspelen, waar Egoyan al jaren woont. Baronian stelt dat Egoyans personages verlies op hun eigen manier via visuele media als fotografie, video en film proberen te verwerken. Zodoende construeren ze hun eigen visuele herinneringen van iets wat eigenlijk nooit exact zo heeft plaatsgevonden.
Van de fotograaf in Calendar (1993) die een buitenlands — of buitenaards — Armenië probeert vast te leggen voor commerciële doeleinden, tot de filmmakers in Ararat (2002) die op hun eigen manier hun 'Armeensheid' proberen te verbeelden: alle films van Egoyan gaan over een constructie van iets wat er niet is.

Trauma
Baronian leent voor haar beschrijving van deze geconstrueerde herinneringen een begrip uit de geneeskunde. Haar 'prothetische beelden' verwijzen naar ontbrekende persoonlijke of collectieve herinneringen die worden vervangen door een gemediatiseerde variant. Haar omschrijving van de beelden als protheses voor lichamen en geesten die incompleet voelen, heeft een soort Cronenbergiaanse connotatie. Als je dat eenmaal beseft, lijkt de teleconferentie-seksscène in Speaking Parts (1989) plotseling op een post-Videodrome fenomeen. Technologie, media, herinnering en beleving zijn in Egoyans films onlosmakelijk met elkaar verbonden.
Op overtuigende wijze weet Baronian deze specifieke invalshoek te gebruiken om alle Egoyan films te duiden, ook recenter werk als Chloe (2009), The Captive, (2014) en Remember (2015). De thematiek van herinnering en trauma in relatie tot geconstrueerde beelden keert voortdurend terug in zijn werk. Wat Screening Memory: The Prosthetic Images of Atom Egoyan vooral goed maakt, is dat Baronian ook de regisseur zelf zo weet te duiden. Zijn biografische achtergrond (een Canadees op zoek naar wat hem ook Armeens maakt) kent veel gelijkenissen met de personages die hij schrijft en filmt. Dus als de mensen in Family Viewing, Speaking Parts, Ararat en andere films prothetische beelden maken, is Egoyan dat dan niet zelf ook aan het doen? In Screening Memory reflecteert Baronian op de beelden van een regisseur die reflecteren op de beelden van personages die reflecteren op wat het betekent om die beelden te maken. Zodoende sluit Baronian met haar zoektocht naadloos aan op Egoyans mozaïekvertellingen.

Screening Memory: The prosthetic images of Atom Egoyan | Marie-Aude Baronian | 2017 | Royal Academy Belgium Press | 144 pagina's | €12


top
Artikelen
The Beguiled Haan in een kippenhok
Immersieve cinema Middenin de actie
Filmmakers en de vluchtelingencrisis Filmen aan het front

Interviews
Jaap van Heusden over In Blue 'Boekarest was mooi maar taai'
Sebastián Lelio over Una mujer fantástica 'Je hoeft geen buitenaardse wezens te kennen om E.T. te kunnen maken'
Tarik Saleh over The Nile Hilton Incident 'Alsof Trump vervolgd wordt voor de moord op Kardasian'

Rubrieken
Actie!
Andy at the movies
Boeken: Atom Egoyan Het verdriet van Armenië
Thuiskijken
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken
Kort
Filmsterren
The Thinking Machine 10 Resonanties: City of Pirates en Time Regained


Recensies
Aquarius De kunst van het bewaren
Dries De mode-­industrie graaft zijn eigen graf. Dries houdt hem in leven
Elvis & Nixon Wonderlijke ontmoeting
Félicité Een hel in Kinshasa
Die göttliche Ordnung Toxic masculinity en andere emancipatiezaken
La helada negra (Previously Unreleased) Gevallen engel
Indivisibli Twee zussen, een lichaam
Kedi (Ceyda Torun over) 'Katten zijn mijn A-list acteurs'
Knife in the Clear Water (Wang Xuebo over) 'Ik wilde de boeren afbeelden zoals in de schilderkunst'
Lily Lane (Previously Unreleased) Gaat dit niet veel te ver?
Maudie Levenslange liefde
Una mujer fantástica Transvrouw met tegenwind
The Net (Geumul) Provocerende politieke satire uit Zuid-Korea
Safari (Ulrich Seidl) (Previously Unreleased) Prijsschieten op grootwildjagers
Wind River Wit redt rood, man redt vrouw