Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Paul Verhoeven Homo Opportunis

Paul Verhoeven en de Tweede Wereldoorlog

Met Zwartboek keert Paul Verhoeven terug naar bekend terrein: het landschap van de Tweede Wereldoorlog dat door opportunisme en verraad kapot werd geschoten. Maar toont hij ook iets wat we nog niet eerder van hem zagen?

In 1967 was het maken van een documentaire over NSB-voorman Mussert een hachelijke zaak. NSB-ers waren schoften en wie zich afvroeg waarom ze hadden geheuld met de vijand was zelf een halve antisemiet. Rijkshistoricus Lou de Jong maakte in 15.974 pagina's duidelijk waar de grenzen lagen tussen goed en slecht, en legde dat op tv nog even haarfijn uit, met aanwijsstok in de hand. Op een film over de gehate Anton Mussert zat niemand te wachten. Een prima onderwerp dus voor Paul Verhoeven: aankomend filmregisseur, zwartkijker, oorlogs-obsessieveling en toekomstig shockeur der natie.

Moraalmeter
"Met het televisieportret had ik de bedoeling om kanttekeningen te maken bij het bestaande beeld van Mussert en de NSB", vertelde Paul Verhoeven in de biografie van Rob van Scheers. "Noem het maar ontmythologisering: Mussert en de NSB waren niet zozeer een geraffineerde club wolven, maar eerder een verzameling bezorgde, kleine burgermannetjes." Maar zelfs de progressieve VPRO durfde de film aanvankelijk niet uit te zenden. De angsthazigheid bleek ingegeven door een advies van de nationale moraalmeter, de alom tegenwoordige De Jong. Pas nadat hij twee jaar op de plank stof had liggen vangen werd de film alsnog uitgezonden.
Pas eind jaren zestig, begin jaren zeventig werden de eerste schilvers van het solide zwart-wit beeld van de oorlog gehakt. Het stilzwijgend wederopbouwen was voldaan, de kinderen van de nieuwe welvaart begonnen hun ouders 'kritiese' vragen te stellen. Mama, waarom was oom Gerard 'fout'? Papa, waarom werd in Nederland het hoogste percentage Joden van West-Europa vernietigd?
Pas begin jaren tachtig vergruisde ook de officiële geschiedschrijving, toen professor Hans Blom de termen goed en fout bij het grofvuil zette en een nieuw begrip bedacht: accommodatie. Aanpassen, een beetje met de bezetter meegeven, om later weer wat weerstand te bieden, zo probeerden alle lagen van de bevolking zich te redden: van burger tot bestuur. Soms gebeurde dat meewerken uit goede bedoelingen, met vaak tragische gevolgen, zoals blijkt uit een onderzoek naar burgemeesters in oorlogstijd. Maar veel vaker simpelweg uit lijfsbehoud, pragmatisme en opportunisme.

Hypocrisie
Voor Paul Verhoeven kwam dat inzicht dat de mens niet door een hogere moraal wordt geregeerd veel eerder. De hypocrisie van de burgermoraal kende hij al van jongs af aan: hij was namelijk bevriend met het zoontje van NSB-ouders die door de hele buurt werd genegeerd, en zijn eerste kus kreeg hij van de dochter van een WA commandant. De jonge Paul snapte niet waarom deze kinderen op het gedrag van hun ouders werden aangekeken, en kon er zich behoorlijk over opwinden — een karaktereigenschap waar we veel moois aan hebben te danken.
Want morele hypocrisie en opportunisme zouden de hoofdlijnen van zijn oeuvre worden. De mens is een egoïstisch monster dat als het uitkomt alles en iedereen laat vallen voor zijn eigen welbevinden. Van Keetje Tippel tot Basic instinct, van Spetters tot Hollow man: Verhoeven maakt zich geen illusies over de alles verpletterende lawine van het eigenbelang.
Tien jaar na zijn Mussert-film, maakte Verhoeven de oorlogsfilm Soldaat van Oranje, gebaseerd op de memories van verzetsheld Erik Hazelhoff Roelfzema. Onder begeleiding van een heroïsch deuntje rolt Erik van de ene spionageactie in de andere, bombardeert lachend Duitsers burgers, verliest al zijn vrienden en verleidt en passent hun vriendinnen om uiteindelijk als held aan de rechterzijde van Koningin Wilhelmina in een bevrijd Nederland te landen.
Maar Erik is geen verzetsheld, zegt Verhoeven: hij is gewoon een avonturier. Zijn motto: 'beetje oorlog, best spannend!' Dat diens studievriend Alex aan de verkeerde kant van de geschiedenis belandt — bij de SS — is eerder aan het toeval te wijten dan aan een slechte inborst. Het had net zo goed andersom kunnen zijn, zo suggereert Verhoeven in de prachtige tango tussen Erik en Alex. Ook de overige rollen van de vriendenclub worden subtiel verschoven — de Joodse Hans is de meest gedrevene en agressieve van het stel, in weerwil van het beeld van de makke Joden; en het enige echt toegewijde lid van de ondergrondse wordt uiteindelijk de verrader, nadat de moffen hebben gedreigd zijn Joodse vriendin op transport te stellen.

Grijs boek
Tegenwoordig is het gemeengoed dat ons verleden grijs is. Volgens de een wat lichter, volgens de ander wat grauwer, maar evengoed grijs. De boekenplanken waar vroeger De Jongs Het Koninkrijk der Nederlanden stonden, worden nu bezet door romans waarin uitgebreid het foute verleden van al die literaire vaders wordt beschreven. We zagen Hitler al in kleur, keken massaal naar het mens achter het monster — in een Duitse film nota bene. In welke nieuwe kleuren kan Verhoeven ons verleden nu nog schilderen? Wat kan hij met Zwartboek nog toevoegen?
Niet veel, helaas. Alles voelt bekend, ook al is de toon cynischer, ratelen de machinegeweren harder, zijn de bloedvlekken levensechter, is de aankleding grootser, echter en gedetailleerder. Maar het verzet blijft een jongensachtige rebellenclub — ook al doen er nu vrouwen in mee — waar na een mislukte overval de jenever vrolijk rondgaat ('môge'! klinkt de proost vertrouwd). Er zijn klassieke smerige moffen en ook goede, vriendelijke Duitsers — maar het troebele gebied daartussenin krijgen we niet te zien. De ambiguïteit van Soldaat van Oranje — vechten voor God en vaderland, maar alleen als het een kick geeft — ontbreekt.
Het kleine heulen met de vijand door marcherende soldaten bloemen aan te bieden, het terloopse antisemitisme van de man in de straat: het was ook al in Soldaat te zien.
Gelukkig valt er tussen al het voortrazende plotgeweld nog wel te genieten van een paar subversieve Verhoeven pareltjes: de Joodse Rachel die op haar onderduikadres pas mag mee-eten als ze een zin uit de bijbel heeft geciteerd. Of Rachel die voor de nazi's moet zingen, en tot haar walging ontdekt dat de pianist dezelfde man is die haar familie uitmoordde. En de verrader die voor verzetsheld wordt aangezien en zich cynisch laat toejuichen door het uitbundig feestvierende volk.
Het meest overtuigend element van Zwartboek is de roodharige slet Ronnie (Halina Reijn), een rasopportunist die zich in de armen werpt van elke man die haar champagne en sieraden geeft. Na de bevrijding verruilt ze haar nazi even makkelijk voor een lekkere Canadees. Dat zij de enige is die de oorlog ongeschonden doorkomt mogen we vintage Verhoeven noemen: een eerbetoon aan de Homo Opportunis.

Rik Herder


top
Artikelen
Filmmythes Ondertiteling
Godard en Greenaway Geflipte dromen
Homo Opportunis Paul Verhoeven en de Tweede Wereldoorlog

Interviews
Alex van Warmerdam Een beetje gefukt en gefokt
Géla Babluani Koud gesteld
Jasmila Zbanic Achter Bosnische deuren
Take 5: Diederik van Rooijen over fouten

Rubrieken
Action!
Het geheim van Hollywood
Spotlicht Ariane Schluter
Amsterdam Box Office Periode 29 juni t/m 23 augustus 2006
Boeken Dirty Harvey
Cinedix
Evenementen
Festivals
De geruchtenmachine
Mening
Mijn Mening
De Pers Over
Thuiskijken
Verwacht


Recensies
13 (TZAMETI) Puntje van je stoel
BRICK Genres in de mixer
BUDDHA'S LOST CHILDREN Wat van ver komt is lekker
C.R.A.Z.Y. Terug in de gratie
CHINA BLUE Moderne slaven
FATELESS De hel was er niet
FIGNER, THE END OF A SILENT CENTURY Geluiden van de Russische schildpad
GRBAVICA Kom vanavond met verhalen
DE GROTE TOVENAAR Gefragmenteerd bombardement
LADY IN THE WATER Een bloedserieus sprookje
ON A CLEAR DAY Met de ogen gesloten
OORLOGSRUST Opstand in een bejaardentehuis
PAUZE Hollandse pauzes
SHORTBUS Ik kom klaar, dus ik besta
VA, VIS ET DEVIENS Ik heb geen naam
WORLD TRADE CENTER Rookgordijn
Zwartboek Is dit alles?