Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Al Pacino in The Godfather Boeken: Showing and Telling

De filmgeschiedenis versmalt

'De introductie op het retrospectief van de populaire Amerikaanse acteur Al Pacino zegt weinig over de acteur — een gebrek aan precisie dat karakteristiek is voor portretten van acteurs en wat ze precies doen. Waaruit Pacino's talent bestaat wordt niet gedefinieerd.'
Deze dodelijke evaluatie van de begeleidende tekst van het British Film Institute bij hun Pacino-retro­spec­tief in februari 2014 komt uit de gereviseerde en bewerkte versie van Showing and Telling, het proefschrift van Nico de Klerk. Hij promoveerde in 2015 aan de Universiteit Utrecht en en is inmiddels als postdoc researcher verbonden aan diezelfde universiteit. De Klerk werkte tussen 1992 en 2012 bij het Nederlands Filmmuseum/Eye als researcher en curator. Een deel van de onderzoeksprojecten die hij daar initieerde, duikt op in zijn proefschrift als case study.
De handelseditie van zijn proefschrift gaat over de manier waarop filmarchieven publiekelijk verantwoording afleggen over hun programmering, waarvan ook de ondertitel getuigt: Film Heritage Institutes and Their Performance of Public Accountability. De Klerk onderzocht systematisch hoe 24 filmarchieven in februari 2014 hun programma's toelichtten. Daarbij viel zijn voormalig werkgever Eye helaas af, omdat het niet mogelijk was via hun website teksten over filmvertoningen of al afgelopen programma's terug te lezen — iets wat inmiddels veranderd is.
Bij het analyseren van de toelichtende teksten keek De Klerk naar permanente en tijdelijke tentoonstellingen, 'one-off'-screenings, uitbreng, retrospectieven, series en evenementen. Het resultaat stemt niet vrolijk. De filmarchieven lichten nauwelijks toe welke kopie zij draaien, welk beeldformaat deze heeft of waarom zij dat in een bepaald format doen — tegenwoordig meestal als DCP. Daardoor krijgt de toeschouwer geen informatie over de restauratie- of vertoningsgeschiedenis van die kopie. Daarnaast valt op dat de teksten over de vertoonde films grosso modo vrij nietszeggend zijn, met een minieme plotbeschrijving, obligate informatie over acteurs of opvallende stijlkenmerken en meestal voorzien van uit andere media overgenomen overdreven aanprijzingen.
Ook zijn de filminstituten traditioneel, in de zin dat zij film voornamelijk als kunstvorm zien. De Klerk concludeert dan ook: 'Het is duidelijk dat state-of-the-art onderzoek en kennis, ofwel binnenshuis gedaan, dan wel afkomstig van autoritaire bronnen opvallend afwezig zijn.' Het gaat De Klerk vooral om de versmalling die er ontstaat. Filmarchieven draaien veel films die ook in gewone filmtheaters rouleren, programmeren de geijkte meesterwerken uit de canon, onderscheiden zich niet in de tekstuele toelichtingen — terwijl de instituten wél de kennis in huis (horen te) hebben — en van de films die vertoond worden, is slechts een heel klein percentage afkomstig uit het stille-filmtijdperk. Waarbij De Klerk fijntjes opmerkt dat dit waarschijnlijk komt omdat hun lengte afwijkt: ze passen niet in het vertoningsschema. En het samenstellen van een programma met korte stille films kost moeite. Er is met andere woorden ook gemakzucht en luiheid in het spel.
Het belangrijkste punt dat De Klerk maakt, betreft de consequenties van die zowel inhoudelijke als programmatische versmalling. De in de loop der jaren opgedane kennis die de filminstituten dankzij onderzoek opdoen, sijpelt niet meer door naar een breder publiek. Daardoor krijgt dit publiek een beperkt idee van de filmgeschiedenis en wat cinema is. Terwijl er zoveel moois in die archieven verborgen ligt, dat je vrij eenvoudig kunt voorzien van filmhistorische context en met een beetje moeite publiekelijk kunt presenteren.
De Klerks vijf case studies laten zien hoe het wel kan, waarbij (film)historisch onderzoek gepaard gaat met esthetische evaluatie. De Klerk hamert voortdurend op het belang van context. Context die nu meestal schittert door afwezigheid, en dat terwijl deze instellingen de schatbewaarders zijn van ons filmisch erfgoed. Erfgoed dat er momenteel nogal bekaaid afkomt en/of armzalig geduid wordt. Wat wil je ook, als er veel bezoekers moeten komen omdat anders de 'targets' niet worden gehaald, waardoor de huur van de dure panden niet meer kan worden betaald.

André Waardenburg

Showing and Telling: Film Heritage Institutes and Their Performance of Public Accountability | Nico de Klerk | Vernon Press, 2017 | 322 pagina's, €45


Boeken kort

Beyond The Witness — Holocaust Representation And The Testimony Of Images | Rebecca Katz Thor | Art And Theory Publishing, € 25,30 | Terwijl nog maandelijks films verschijnen waarin de Tweede Wereldoorlog een rol speelt, betreden we langzaam aan een tijd waarin er geen getuigen van de Holocaust meer in leven zijn. Beyond The Witness — Holocaust Representation And The Testimony Of Images, stelt de complexe vraag hoe deze geschiedenis via beeldmateriaal toch blijvend herinnerd en herdacht kan worden. Rebecca Katz Thor onderzoekt hierbij hoe de herinterpretatie van visueel archiefmateriaal, waarbij gekeken wordt naar de context waarin de beelden zijn ontstaan en de manier waarop zij iets representeren, beelden opnieuw tot ons laten spreken. Ze doet dit aan de hand van drie praktijkgevallen, de films: Respite (2007) van Harun Farocki, A Film Unfinished (2010) van Yael Hersonski en The Specialist: Portrait of a modern criminal (1999) van Eyal Sivan. Vooral de film Respite is voor de Nederlandse context van groot belang, zij bestaat namelijk uit een onderzoek naar de film die kampcommandant Rudolph Breslauer in 1944 van Kamp Westerbork liet maken. Door de fragmenten van deze 'kampfilm' te tonen, waaronder het scenario en het ontwerp van tussentitels, toont Farocki in Respite de gelijkenissen met de hedendaagse bedrijfsfilm. Een bedrijfsfilm die moest tonen hoe effectief het er in Westerbork aan toeging.

Isle of Dogs, the Screenplay | Wes Anderson | Faber and Faber, €19,99
Mening hart is het afgelopen jaar veroverd door de film Isle of Dogs van Wes Anderson. Het scenario vormt daarbij een niet te missen onderdeel van de beginnende of vergevorderde Anderson-collectie. Niet alleen kunt u de droge humor van Chief en Boss nog eens teruglezen, vooral de regieaanwijzingen en inleidingen geven een interessant kijkje in de manier waarop Anderson zijn gestileerde films in elkaar zet. Achterin het scenario wordt daarnaast een overzicht gegeven van de mooiste storyboards die tijdens de filmproductie zijn gemaakt — waarbij de invloed van de Japanse prentkunst sterk naar voren komt.

Samenstelling Jorik Amit Galama | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26, Amsterdam | t 020 6226489 | theatreandfilmbooks.com


top
laatste nummer

Artikelen

oktober 2018
Hollandse Nieuwe
Bobo's en beeldbepalers De 18de Filmbonzen Top 20
Brandbaar materiaal Burning Down the House
Previously Unreleased Maar toch, David Safarian
Venetië 75 Je onderdompelen in Venetië
VR-competitie Venetië Je eigen scheppingsverhaal vertellen
Nieuwe Russen 'Wat Hollywood doet, doen wij voor een fractie van de kosten'

Interviews

oktober 2018
Kantemir Balagov over Tesnota Een omhelzing die pijn doet
Philip Huff over Niemand in de stad 'Ongehoord hoe weinig jongeren van literatuur weten'
Rohena Gera over Sir 'Het systeem is verrot, maar we kunnen eraan werken'
Babis Makridis over Pity 'Ik ben het liefst een soort poppenspeler'

Rubrieken

oktober 2018
Thuiskijken
Boeken: Showing and Telling De filmgeschiedenis versmalt
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: De merkfilm
Kort
Filmsterren
The Thinking Machine 22 De kleermaker en de kok



laatste nummer

Recensies

oktober 2018
The Ancient Woods Vlooiende ooievaars
Los Bando Rockers in een schots en scheve wagen
Burning
Catacombe Hier en daar tergend goed
The Children Act De last van een God zijn
Fahrenheit 11-9 Bezorgde en woedende showman
First Man Astronaut in sardineblikje
I Am Not a Witch De weg naar bevrijding
Leaning into the Wind Regen is ook kunst
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over) 'hij had nul ego'
Niemand in de stad Achter al die mooie poses schuilt de eenzaamheid
Pity Zwelgen in de slachtofferrol
La Prière Afkicken in de Alpen
Rafaël Gevalletje ware liefde
Sir Dromen in een glazen kooi
The Sisters Brothers Geen zwijgzame cowboys maar ongelooflijke kletskoppen
Sobibor Russisch eerherstel
Sprekend Nederland (John Appel over) 'Ons land bestaat uit clubjes die elkaar nooit bereiken'
A Star Is Born Wervelwind-romance die nergens heen gaat
Studio 54 De zakenman en de starfucker
Todos lo saben Farhadi's overbodige Spaanstalige thriller
Transit (Christian Petzold over) 'Films geven ons een transitvisum voor de ziel'
Vechtmeisje Kickboksen als zelfontplooiing
What Will People Say Meedogenloze sociale controle