Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Als twee druppels water Boeken: Images of occupation in Dutch film

Van oorlogsheroïek naar ontnuchtering

De studie Images of Occupation in Dutch Film onderzoekt wat tussen 1962 en 1986 gemaakte Nederlandse oorlogsfilms vertellen over onze omgang met De Oorlog. Steken we er wat van op?

Door Jos van der Burg

Dat films op een verhullende manier over collectieve angsten, neurosen, trauma's en andere pijnpunten in een samenleving gaan, is de theoretische basis van de studie Images of Occupation in Dutch Film — Memory, Myth, and the Cultural Legacy of War van de Engelse cultuurwetenschapper Wendy Burke. De aan het legendarische Londense King's College (een van de oudste Britse universiteiten) verbonden onderzoeker ziet films als 'culturele teksten', waarin onder de oppervlakte verborgen betekenissen liggen. Met geduldig graaf- en spitwerk kunnen ze worden blootgelegd. Burke doet dat aan de hand van een analyse van zeven oorlogsfilms uit de periode tussen 1962 en 1986. Die films zijn De overval, Als twee druppels water, Soldaat van Oranje, Pastorale 1943, Het meisje met het rode haar, In de schaduw van de overwinning en De aanslag. Burke onderzoekt het beeld van de vijand, de Nederlandse identiteit, het leven onder Duitse bezetting en collaboratie en verzet in deze films.
De studie begint met De overval (1962), waarbij Burke instemmend David Barnouw citeert, die het op een scenario van Loe de Jong gebaseerde drama 'de laatste echte verzetsfilm' noemde. Hij was de laatste die een ongecompliceerd beeld gaf van Nederland in de oorlog, In het drama staat het hele volk eendrachtig achter de helden die in verzet kwamen tegen de 'moffen'. Burke noemt het 'de mythologisering van het verzet'. Dat was nodig om de vernedering van de bezetting, de omvangrijke collaboratie, de hulp aan en het wegkijken bij de Jodenvervolging en de geringe omvang van het verzet te verhullen. De mythe van 'één voor allen, allen voor één' verzachtte het trauma van de oorlog.
De films na De overval tastten in toenemende mate het simpele beeld aan van één volk dat gezamenlijk tegen de vijand opstond. Dat gebeurt op allerlei niveaus. Bestaat de vijand in De overval uitsluitend uit sadisten die met genoegen verzetsstrijders martelen, in Paul Verhoevens Soldaat van Oranje (1977) zitten Duitse soldaten gezellig flirtend tussen Nederlandse vrouwen op het strand. Dat het verzet niet alleen uit briljante geesten bestond, is te zien in Wim Verstappens Pastorale 1943 (1978), waarin een knullige lokale verzetsgroep een NSB'er liquideert, die zij ten onrechte verdenken van het verraden van een onderduikadres. Dat verzetsstrijders niet alleen knullig, maar ook verraderlijk konden zijn, is te zien in Verhoevens Zwartboek. De film valt buiten Burke's selectie, maar ze verwijst er kort naar, omdat een verzetsstrijder er een perverse dubbelrol in speelt.
De gruwel van de Jodenvervolging was lang te pijnlijk om in films onder ogen te zien. Pas in Soldaat van Oranje, en een jaar later in Pastorale 1943, waren voor het eerst Joodse personages te zien in Nederlandse oorlogsfilms. Het duurde nog weer bijna tien jaar voordat met In de schaduw van de overwinning (1986) de Jodenvervolging expliciet werd verbeeld. Burke beschouwt De aanslag (1986) van Fons Rademakers als een eindpunt in de ontmythologisering van het oorlogsverleden.
Images of Occupation in Dutch Film geeft buitenlandse lezers een interessant overzicht, maar is voor Nederlandse lezers nogal teleurstellend. Dat het beeld van de bezettingstijd in Nederlandse oorlogsfilms evolueerde van simplistische heroïek naar een gecompliceerde, veelkantige werkelijkheid  is bepaald geen nieuw inzicht. Filmhistoricus Egbert Barten stelde dat ruim twintig jaar geleden al vast in zijn bijdrage aan de bundel Overal sporen: De verwerking van de Tweede Wereldoorlog in literatuur en kunst (redactie D.H. Schram en C. Geljon). Ook is er een theoretisch probleem: weerspiegelen Nederlandse oorlogsfilms collectieve opvattingen of de visie van de makers? Zeggen de romanverfilmingen Als twee druppels water en Pastorale 1943 iets over Nederland in de oorlog of vooral iets over de opvattingen van W.F. Hermans en Simon Vestdijk? Veelzeggend is Burke's worsteling met Als twee druppels water: met het beeld van de oorlog als een verwarrende chaotische tijd liep de film in 1963 enorm uit de pas met de toen nog dominante oorlogsheroïek, zodat hij totaal niet in de door haar geschetste ontwikkeling past.

Images of Occupation in Dutch Film  Memory, myth, and the cultural legacy of war | Wendy Burke | 2017, EYE Filmmuseum/Amsterdam University Press | 270 pagina's | €89,00


Boeken kort

Sofia Coppola, A Cinema of Girlhood | Fiona Handyside | 2017 | I.B. Tauris Press | €24,95
Van stelende tieners in Hollywood (The Bling Ring) tot de melancholieke zusjes in een gegoede Amerikaanse middenklassebuurt (The Virgin Suicides), en van de veertienjarige prinses die naar Versailles verhuist om te trouwen met de Franse koning (Marie Antoinette) tot de schoolmeisjes op een meisjesinternaat (The Beguiled) — een centraal thema in het gelauwerde oeuvre van Sofia Coppola is de ervaringswereld van het meisje dat op het punt staat om een vrouw te worden. De belangrijkste overeenkomst tussen deze jonge vrouwen is dat ze in een soort gouden kooien lijken te zijn geplaatst waarin de verwachtingen en bekrompenheid van hun omgeving hen kopje onder lijken te duwen. Fiona Handyside beschrijft op toegankelijke wijze hoe Coppola's films gezien kunnen worden als visuele vertalingen van het post-feministische discours. Handyside schenkt daarbij speciale aandacht aan de manier waarop Coppola locaties, decor, kostuums en belichting inzet om haar ideeën over te brengen. Het maakt Sofia Coppola, A Cinema of Girlhood tot een waardevol boek voor lezers die geïnteresseerd zijn in de connotaties die bij het filmen en afbeelden van jonge vrouwen kunnen ontstaan.

African Filmmaking, Five Formations | Kenneth W. Harrow | 2017 | Michigan State University Press | €34,95
In haar populaire TED talk Het gevaar van een enkel verhaal sprak de Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie over de uiterst beperkte visie die sommige Europeanen en Amerikanen op het Afrikaanse continent hebben. Alsof er naast de kommer en kwel niet ook vele landen en gebieden met bloeiende intellectuele en culturele tradities zijn. Zo zal de vraag om enkele favoriete films van Afrikaanse makelij te noemen, bij de gemiddelde Nederlandse filmliefhebber waarschijnlijk vooral tot gestamel leiden. Het boek van Kenneth W. Harrow vult deze lacune met essays van vijf verschillende schrijvers, die vijf verschillende Afrikaanse filmtradities te behandelen; die van de Magreb, Egypte, Franstalig Afrika, Engelstalig West-Afrika en Zuid-Afrika. De essays bestrijken daarbij de jaren waarin de eerste filmcamera's hun intrede deden, tot de films die in het afgelopen decennium werden gemaakt. Een goede kans om het werk van bekende/onbekende filmmakers zoals Kwaw Ansah, Merzak Allouache en Jamie Uys te leren kennen.

Samenstelling Jorik Galama | International Theatre & Film Books | Amsterdam | theatreandfilmbooks.com.


top
laatste nummer

Artikelen

november 2017
74ste Filmfestival van Venetië Onze tijd?
Filmfestival Toronto De nieuwe biopic
Alexander Kluge's 'Pluriversum' Memoryspel van de twintigste eeuw
Correctie

Interviews

november 2017
Paula van der Oest over Kleine IJstijd 'Mijn generatie is een beetje een slappe generatie'
Hany Abu-Assad over The Mountain Between Us 'Liefde is een vorm van overleven'
Claire Denis over Un beau soleil intérieur 'Ik heb nooit een affaire met een bankier gehad'
Ruben Östlund over The Square 'Ja, maar ik sta aan de goeie kant'
Sergei Loznitsa over A Gentle Creature 'Elke dag moeten ze een nieuwe vijand hebben'
Michaël R. Roskam over Le fidèle 'Dialect is niet alleen wat je zegt'

Rubrieken

november 2017
Actie!
Humans of Film Amsterdam
Thuiskijken
Boeken: Images of occupation in Dutch film Van oorlogsheroïek naar ontnuchtering
Kort
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken De nep-Oscars
Op ooghoogte Rommelige films
Filmsterren
The Thinking Machine 12 Strangulation Blues



laatste nummer

Recensies

november 2017
Un beau soleil intérieur Liefde luistert niet
Blade Runner 2049 Dromen over dertig jaar oude herinneringen
Brad's Status (Mike White over) Acute aanval van statusangst
Le fidèle Met chemie alleen kom je er niet
A Gentle Creature Slaapdronken naar de hel
The Glass Castle Zwemmen of verzuipen
Jan Sierhuis zelfportret De kunstenaar in eigen woorden
Jupiter's Moon (Kornél Mundruckzó over)
Loving Vincent Gemankeerd zelfportret Vincent van Gogh
The Mountain Between Us Sterren in de sneeuw
No Place for a Rebel Opono kan de boom in
Oude liefde Oude liefde en roestende families
The Square De wetten van de kunstjungle
Unwanted (T'padashtun) Verzwegen oorlogsgeweld tegen vrouwen
We Margiela In de geest van het modehuis
White Sun (Deepak Rauniyar over) 'Ze vonden de pop te veel op een lijk lijken'
Your Name Wat als je wakker wordt als iemand anders?