Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
The Ambassador Nederlanders en IDFA

Te goed voor bouwfraude

Ook dit jaar bevat IDFA weer volop indringende internationale documentaires die de actuele werkelijkheid te lijf gaan. Nederlandse makers zoeken het liever in klein drama en serene onderwerpen.

Hoe leg je een werkelijkheid bloot die autoriteiten verborgen willen houden? De Deense filmmaker en journalist Mads Brügger gaat in The Ambassador undercover. Gekleed in een strak gesneden pak presenteert hij zich in de Centraal-Afrikaanse Republiek met een vervalst diplomatiek paspoort als ambassadeur en zakenman, die zegt de locale bevolking te willen laten profiteren van zijn succes. Hij begint een lucifersfabriekje, maar gebruikt dat als dekmantel voor schimmige handel in diamanten. Het doel is het blootleggen van corruptie en machtsmisbruik, waarin westerse handelaren een grote rol spelen. De film toont een corrupte werkelijkheid, maar roept ook discussie op over de methode: mogen filmmakers undercover gaan? Moeten zij niet open kaart spelen? Het is niet voor het eerst dat Brügger zich vermomt, want in The Red Chapel, dat de juryprijs op het Sundance Festival won, reisde hij als theaterdirecteur met twee vaudeville-artiesten naar Noord-Korea. Het zogenaamde doel was culturele uitwisseling, maar het ging Brügger om inzicht in de stalinistische Noord-Koreaanse werkelijkheid. Brügger is niet de enige Deen die documentaires op het scherp van de snede maakt. Vorig jaar maakte Janus Metz met Armadillo een verpletterende indruk. De maker trok maanden op met een Deens bataljon in Afghanistan. Hij was er bij toen de kogels in het rond vlogen en mensen aan flarden werden geschoten. De film leidde in het Deense parlement tot vragen over mogelijke oorlogsmisdaden van de militairen die in de film Talibanstrijders doodschieten. Drie jaar geleden maakte de Deen Anders Ostergaard ook een zeer spraakmakende film: zijn Burma VJ — reporting from a closed country, dat uit Birma gesmokkelde, met mobieltjes gefilmde beelden van onderdrukking bevat, won op IDFA de prijs voor beste lange documentaire op het festival.

Oude transseksuelen
Gebruiken de Denen de camera als een bijl om een wak in verborgen werkelijkheden te hakken, Nederlandse documentairemakers hanteren de camera als penseel. Illustratief voor het verschil is Ramon Gielings About Canto, één van de twee Nederlandse films die meestrijden in de belangrijkste IDFA-competitie, die voor lange documentaire. De film voert mensen op, van wie het leven ingrijpend is beïnvloed door Simeon ten Holts beroemde pianocompositie Canto Ostinato. Hun verhalen zullen ongetwijfeld ontroeren, maar hoe belangwekkend is de film voor ons begrip van de wereld waarin we nu leven? Ook in de competitie voor Nederlandse films treffen we veel films aan die tien jaar geleden ook gemaakt hadden kunnen worden. Jiska Rickels' The Sound of the Bandoneón zal gezien het talent van de maakster ongetwijfeld een prachtige film zijn, maar toch kijk ik meer uit naar de Amerikaanse competitiefilm Unraveled, die een portret schetst van een Wall Street-oplichter. En hoe verbazingwekkend de verhalen over bijna-doodervaringen in Return Ticket to Heaven (Maasja Ooms, Ingrid Wender) misschien ook zijn, ik kies toch voor Page one: Inside the New York Times, dat van binnenuit een beeld schetst van Amerika's beroemdste krant in roerige tijden. En is het raar dat ik Michiel van Erps I'm a woman now, over oude transseksuelen, minder belangrijk vind dan de competitiefilm Inside a Closed Iran van de Franse filmmaakster Manon Loizeau?

Bouwfraude
We moeten geen karikatuur maken van de Nederlandse documentairemaker, want sommigen trekken wel degelijk de wijde wereld in. Ilse en Femke van Velzen volgen in Justice for Sale in Congo een mensenrechtenactiviste, die haar leven in de waagschaal stelt. In Stories from Lakka Beach portretteert Daan Veldhuizen een dorpsgemeenschap in Sierra Leone. In Simone de Vries' Beer is Cheaper than Therapy praten jonge Amerikaanse soldaten over door hen gepleegde oorlogsmisdaden en hun terugkeer in de maatschappij. In Hinterland — A Child Soldier's Road Back to South Sudan portretteert Albert Elings een Soedanese vluchteling in Nederland, die twijfelt tussen blijven of teruggaan. Deze films vertellen belangrijke verhalen over de werkelijkheid achter snelle beeldoneliners op tv. Ook Frans Weisz' Leven? Of Theater?, is relevant omdat de film nieuw licht werpt op de in 1943 door de nazi's vermoorde schilderes Charlotte Salomon.
Voor alle duidelijkheid: ik hou hier geen pleidooi voor alleen nog sociaal en politiek relevante documentaires. Het mooie van het documentaire genre is juist zijn diversiteit. Bovendien: films die vandaag relevant lijken kunnen morgen stuivertje wisselen met films die nu onbelangrijk ogen. Het gaat om de balans en die is in Nederland doorgeslagen naar mooie menselijke onderwerpen. Dat is geen nieuwe ontwikkeling, maar lijkt een erfelijke kwestie. Hoeveel Nederlandse documentaires zijn er over Indonesië gemaakt? Was het toeval dat de Brit Leslie Woodward, en niet een Nederlander, een documentaire (A Cry from the Grave) over het Srebrenica-drama maakte? Waarom is er nog steeds geen film over de Pim Fortuyn-periode? En zijn Nederlandse documentairemakers te goed voor zoiets ordinairs als bouwfraude?
Kom op makers, zet die bandoneon even opzij!

Jos van der Burg

Het International Documentary Filmfestival Amsterdam heeft plaats van 16 t/m 27 november. Voor meer informatie idfa.nl


Vijf Nederlandse festivaltips

Justice for Sale
Ilse en Femke van Velzen
Stories from Lakka Beach
Daan Veldhuizen
Cheaper than Therapy
Simone de Vries
Hinterland — A Child Soldier's Road Back to South Sudan
Albert Elings
Leven? Of theater?
Frans Weisz

top
Artikelen
Nederlanders en IDFA Te goed voor bouwfraude
Chaos Cinema: plankgas!
Verdwaald in de Vinex
Volg de Filmkrantroute Noordelijk Film Festival
Filmroute Leids Film Festival Visioenen, dromen, nachtmerries
Reykjavik Film Festival Dansen rond de vulkaan

Interviews
Michel Hazanavicius over The Artist 'Ik was bang om de dorpsgek te worden'
Bruno Dumont over Hors Satan 'Het verhaal is simpel'
Antonio Banderas over La piel que habito 'Meer Almodóvar dan Almodóvar zelf'
J.C. Chandor over Margin Call 'De crisis was een treinramp'

Rubrieken
Redactioneel
FilmKort
FilmSterren
FilmThuis
FilmGedicht
Actie!
Spotlight Ryan Gosling
FilmBoeken Tranen? Geen documentaire!
FilmPers
Ebele Wybenga (Upload Cinema) Bon ton porno
World Wide Angle (NL)
Evenementen (Focus)


Recensies
The Adventures of Tintin Verbluffende animatie van onaantastbare stripheld
The Artist Eindelijk!!! Een parodie op de stille film!!!
Drive Een verpletterende rit
De Heineken ontvoering Psychopaat versus narcist
Les hommes libres Onbekende rol van moslims in WOII
Hors Satan Engeltje van het kwaad
Impardonnables Soapserie in twee uur
In Time Justin Timberlake overvalt de tijdbank
Margin Call Faust op Wall Street
Medianeras Waar is Wally?
Michael (Markus Schleinzer) Een kind in de kelder
Onder ons Het broeit in de buitenwijk
La piel que habito Wraakthriller vol symboliek
The Strange Case of Angelica Verliefd op een geest
The Whistleblower Beestachtig seksschandaal bij VN