Isle of Dogs
The Cleaners
The Death of Stalin
Jeannette
Lean on Pete
Rineke Dijkstra Marianna (The Fairy Doll), 2014 Rineke Dijkstra's broze filmbeelden

Ongemak en toeval

In De Pont in Tilburg geeft een overzichtstentoonstelling ruime aandacht aan de videowerken van de recente Hasselblad Award-winnares Rineke Dijkstra. Hoewel Dijkstra zich ontwikkelde tot een van de belangrijkste kunstenaars op het gebied van de portret-fotografie groeit haar belangstelling voor het bewegend beeld gestaag.

Door Cis Bierinckx

"Film geeft me meer vrijheid en ruimte om te improviseren en te experimenteren op het vlak van montage, geluid en het aantal schermen", vertelde fotograaf Rineke Dijkstra bij de opening van de overzichtstentoonstelling over haar werk in De Pont in Tilburg eerder dit jaar. Niet dat men meteen een film als Fiona Tans Ascent van haar moet verwachten. Ze verkiest eerder verder te bouwen aan haar eigen bescheiden filmoeuvre dan zich te werpen in de leeuwenkuil van filmindustrie en -producenten. De Pont toont vijf video-installaties. Haar minimalistische films kenmerken zich door eenzelfde ogenschijnlijke eenvoud die ook in haar foto's terug te vinden is. Net als bij haar fotoportretten stelt Dijkstra in haar filmwerken de camera altijd op een statief frontaal op zodat de gefilmde er oog in oog mee komt te staan, en met de kijker. Haar video's doen dan ook vaag denken aan bewegende foto's.

Bewegende screenshots
Annemiek (I Wanna Be With You) is haar eerste stap naar het bewegende beeld. Hierin fixeert Dijkstra de camera op het gezicht van een jeugdig meisje dat ietwat onwennig een hit van de Back Street Boys playbackt. Je ziet haar moeite doen om dit zo goed mogelijk te doen, maar af en toe verliest ze haar concentratie en tekst. Is het de camera  die haar onzeker maakt of acteert ze onbewust? Dit zal de kijker nooit te weten komen, maar wel krijg je bij het bekijken het gevoel dat je zelf de reden bent van haar ongemak.
Toeval of een soort van afgedwongen toeval achtervolgt Rineke Dijkstra dikwijls bij het vinden van haar geportretteerden. Terwijl ze in Liverpool was om schoolkinderen in uniform te fotograferen viel haar oog op sexy geklede meiden uit de arbeidersklasse die in de Buzz Club naar een eigen wereld van drank, muziek, seks en drugs zochten. Hen enkel fotograferen stelde haar niet volledig tevreden omdat de atmosfeer die ze waarnam niet helemaal gevat kon worden. Daarom keerde ze terug en timmerde ze in een zijgebouw van de club een kleine studio waarin ze enkele bezoekers filmde. Dit deed ze later ook in de Haarlemse Mystery World en ze combineerde beide in de twee-kanalenvideo The Buzz Club, Liverpool, UK / Mystery World, Zaandam, NL 1996-1997.
Haar filmportretten kunnen geïnterpreteerd worden als screenshots. Ze suggereren een sterk gevoel van oprechtheid en tijd, terwijl montage en de toevoeging van geluid voor een extra spanning zorgen. Alleen of in paartjes zet ze haar hoofdpersonen voor een neutrale achtergrond, terwijl de beats van de muziek uit de verte nog naklinken. Hun in zichzelf gekeerde houding, blikken, poses, vaak schuchtere, soms wildere dansbewegingen en kledij onthullen een groter sociaal-maatschappelijk verhaal, terwijl de pulserende muziek je bij het observeren van de beelden zelf lichtjes aanzet tot bewegen. Beide werken werden wonderwel gerealiseerd in een pre-YouTube-periode en lang voor Franse choreografen als Jérôme Bel en Gisèle Vienne (zie Crowd dit jaar op het Holland Festival) de basisgedachte achter dit werk naar het podium brachten.

Biomechanic excercises
Meest recent zijn de twee videowerken Marianna (The Fairy Doll) en The Gymschool die ze in 2014 tijdens haar verblijf voor Manifesta 10 in Sint Petersburg realiseerde. In Marianna (The Fairy Doll) staan de mierzoete roze dansstudio en een guitig kinddanseresje in tutu in schril contrast met de uitputting die balletoefeningen eisen om tot perfectie te komen. Hoe lang blijft de prille feeërieke ballerina nog dat kind dat je te zien krijgt? Je ziet het meisje eerst diep geconcentreerd en na verloop van tijd vermoeid, licht rebels worden. Door een uitgekiende montage van frontale longshots en close-ups komt het bijna geautomatiseerde danspopje tot leven, en zet Dijkstra vreugde en vrijheid tegenover schrille regels.
Die lichte speelsheid moet in The Gymschool plaatsmaken voor de ijzeren discipline waarmee jeugdige ritmische turnsters zich in ingewikkelde posities wringen. Dit drieluik roept vage referenties op naar Vsevolod Meyerholds biomechanic excercises, ofschoon Dijkstra de fotografische bewegingsstudies van Edward Muybridge als bron aanhaalt. De verwrongen lichamen doen eveneens denken aan abstracte sculpturen of de vormloze lichamen in schilderijen van Francis Bacon. Beide werken stellen in sobere beelden vragen bij droom en dwang, en het streven naar schoonheid en perfectie.

Picasso
In I See A Woman Crying, dat samen met Ruth Drawing Picasso in één ruimte wordt getoond, gebruikt Dijkstra voor het eerst dialoog. Dit ensemble is een sleutelwerk binnen het gezamenlijke videowerk van Dijkstra.
Net als sommige dansers in haar club eenzelvig zijn, zit Ruth, een jong Brits meisje in schooluniform, op de grond volledig geconcentreerd en weg van de wereld Picasso's Huilende vrouw na te tekenen. De stilte om haar heen wordt enkel doorbroken door het krassen van haar potlood op het papier. Actie en tijd brengt Dijkstra in dit minuscule werk op een meditatieve wijze samen. Na zes minuten verspringt het beeld naar een groep jongeren van dezelfde klas die hetzelfde schilderij, dat we in geen van beide werken te zien krijgen, op een persoonlijke wijze becommentariëren en beschrijven. Hun fantasie, de groepsdynamiek, hun vrije interpretatie, de trekken op hun gezicht, hun verveling en onbevangenheid zorgen voor verademing. Het ingenieuze aan dit werk is de vraag: wie kijkt naar wie, wie kijkt naar wat? De groep bestudeert een schilderij dat we als kijker op basis van hun commentaar voor de geest trachten te halen. Als toeschouwer kijk je hen aan als een kunstwerk, terwijl hun reacties je de indruk geven dat zij bij jou naar binnen kijken en je zelf het onderwerp van hun ongebreidelde uitleg bent.

Rineke Dijkstra De Pont Tilburg | Tot en met 22 juli | Voor meer informatie depont.nl


top
laatste nummer

Artikelen

mei 2018
Mei '68: De impact op Hollywood Droomfabriek onder vuur
Rineke Dijkstra's broze filmbeelden Ongemak en toeval
Special Summer Film School

Interviews

mei 2018
Jeroen van Velzen over Tanzania transit Een boef, een barvrouw en een krijger komen een trein binnen
Armando Iannucci over The Death of Stalin Over tirannen met hagelwitte tanden
Hoofdanimator Kim Keukeleire over Isle of Dogs 'Deze film is gedurfder dan Andersons vorige animatie'
Felipe Barbosa over Gabriel e a montanha 'Een mysterie waar alleen de berg van afweet'
Michael Almereyda over Marjorie Prime 'We zien doorlopend geesten'
Bruno Dumont over Jeannette 'Ik kan niet over god praten zonder ironie'
Metahaven over Possessed 'Iedere film levert de noodzaak op om de volgende te maken'
Andrew Haigh over Lean on Pete 'Al mijn films gaan over niet alleen willen zijn'

Rubrieken

mei 2018
Thuiskijken
Op ooghoogte: Grease
Kort
Actie!
The Thinking Machine 18 Zwemmen in Wagner
Boeken: De rijkdom van Visconti
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: verboden voor drones
Filmsterren



laatste nummer

Recensies

mei 2018
The Cakemaker De minnaar en de weduwe
The Cleaners wat niet weet wat niet deert?
The Death of Stalin Lachen om de tiran
Dhogs Is film een spel dat je kunt winnen?
De fietser We gaan dezelfde kant op
Gabriel e a montanha In de voetsporen van een overleden vriend
Garden of Life Geen eisen stellen waar de planten niet aan kunnen voldoen
Hobbyhorse Revolution Meisjes in galop
Isle of Dogs Heel goed én een beetje fout
Jeannette Jeanne d'Arc, moeder des vaderlands, de musical
Lean on Pete Rennen naar een thuis
A Man of Integrity Omkopen kun je leren
Marjorie Prime Een hologram als aandenken
Normandie nue Naakt voor de media
November Pact met de duivel
Oh Lucy! Vreemde blonde pruik
Possessed Bezeten door beeldcultuur
A Prayer Before Dawn Hoeveel geweld kun je verdragen?
Tanzania Transit Widescreen in de trein door de woestijn
Tully Gezocht: handig feeënmeisje annex reddende engel voor in de huishouding
Under the Tree (Hafsteinn Gunnar SigurĂ°sson over) 'IJslanders gaan tot het uiterste om zon in hun tuin te krijgen'
Unsane Springerige energie
Wij De naïviteit van hipsternozems