Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
Taxi Driver Martin Scorsese — The Exhibition

De vrouwen van Scorsese

In mei opent in EYE een tentoonstelling over Martin Scorsese, chroni­queur van de toxic masculinity. Basje Boer keek nu juist eens naar de vrouwen in vier van zijn films. Hoe verhouden zij zich tot de gekneus­de mannen in Scorseses machistische universum? En lukt het hem om volwaardige personages van al die onpeilbare vrouwen te maken?

Door Basje Boer

In het oeuvre van Martin Scorsese speelt de man een belangrijkere rol dan de vrouw. Mannen hebben simpelweg vaker de hoofdrol. Scorsese vertelt over mannelijke loners die worstelen met het leven. Of hij vertelt juist over een complete kluwen van mannen en over hoe zij — vrienden, vijanden, familie, collegae, bendeleden — zich onderling tot elkaar verhouden. Mannelijkheid, kun je stellen, is een van Scorseses belangrijkste thema's. Het is het soort mannelijkheid dat toxic masculinity wordt genoemd. Met die nogal hippe term wordt het stereotype van de zogenaamde 'echte man' bedoeld: iemand die niet alleen mannelijke geslachtskenmerken heeft maar ook dominant en agressief is, vrouwen onder de duim houdt, bier drinkt, barbecuet en nooit huilt. Hoewel de term vooral in feministische discussies opduikt, is het niet louter de vrouw die onder toxic masculinity lijdt; het is met name de man zelf bij wie dit dwingende verwachtingspatroon tot inwendig conflict leidt.
Scorsese is niet de enige die toxic masculinity tot thema maakte. Om een klassiek voorbeeld aan te halen: in Sam Peckinpahs Straw Dogs (1971) wordt intellectueel Dustin Hoffman net zo lang geprovoceerd door boertige plattelandsmannen dat hij uiteindelijk zijn toevlucht neemt tot geweld. Dergelijke verhalen over toxic masculinity lijken de laatste tijd zelfs nog vaker te worden verteld. Turist (Ruben Östlund, 2014), Nocturnal Animals (Tom Ford, 2016) en Brimstone (Martin Koolhoven, 2016) gaan respectievelijk over een falend gezinshoofd, de wraak van een gevoelige schrijver en de slachtoffers van het vrouwonvriendelijke Wilde Westen. Oscarwinnaar Moonlight (Barry Jenkins, 2016) vertelt over de jonge zwarte jongens in achterstandswijken die onder druk staan om op te groeien tot bikkelharde mannen, misschien niet per se crimineel, maar in ieder geval hetero.
Gangstermilieus, de professionele bokssport, Wall Street: ook Scorsese vertelt over wat het betekent om een man te zijn in een machistische omgeving. Denk ook aan de beroemde clip die hij voor Michael Jackson maakte, waarin een straatbende een voormalig buurtgenoot onder druk zet om bad te zijn. Maar welke rol speelt de vrouw dan in Scorseses universum? Hoe verhouden vrouwen zich tot al deze gekneusde mannen? In vrijwel al zijn films (de uitzondering is Alice Doesn't Live Here Anymore uit 1974, over de emancipatie van een alleenstaande moeder) ontlenen de vrouwelijke personages hun bestaansrecht aan het feit dat ze een relatie aangaan met de mannelijke hoofdpersoon. Ze zijn buit of lustobject. Ze moeten beschermd worden, of verleid. De kijker beziet ze via de blik van de mannelijke hoofdpersoon. Maar betekent dat dat Scorsese's vrouwen slechts pionnen zijn? Of lukt het hem om volwaardige personages van ze te maken?

Raging Bull


Maagdelijk
Travis Bickle is een gevoelige ziel in een verharde samenleving. In Taxi Driver (1976) is New York smerig en meedogenloos; een plek waar geen liefde is, louter zonde. Een plek waar Travis machteloos is. Wanneer hij Betsy ontmoet, een verschijning van pure onschuld afgetekend tegen de vieze stad, weet hij wat zijn doel is: haar veroveren, haar beschermen. Zij kan hem weer controle geven. Maar hoewel ze zich tot hem aangetrokken voelt, realiseert Betsy zich dat hun werelden (hoogopgeleid vs. blue collar) te ver uit elkaar liggen. Haar afwijzing stort Travis definitief in een psychose. In zijn dagboek schrijft hij: 'She's just like the others, cold and distant.' Hij richt zijn aandacht op een ander: de twaalfjarige prostituee Iris, tegenover wie hij zich opwerpt als grote broer, of vader. Ook op haar projecteert hij het beeld van een engel: rein, maagdelijk, kwetsbaar. Als hij haar redt, redt hij ook zichzelf.
Natuurlijk is de zelfverzekerde en intelligente Betsy (Cybill Shepherd) allesbehalve fragiel; ze heeft Travis' sterke mannenarmen niet nodig. En ook scrappy Iris (gespeeld door de twaalfjarige Jodie Foster) is geen eenduidig slachtoffer. Ze is een mens, één die fouten maakt, die zowel goede als slechte kanten herbergt. De kijker krijgt er slechts een glimp van te zien, want hij ziet de wereld via Travis' beperkte blik. Samen met Travis luistert hij naar stoere verhalen van collega's over gewillige, en dus verwerpelijke vrouwen. Samen met Travis ziet hij de hoeren op Times Square, bezoekt hij er de pornobioscopen. In een sleutelscène hoort de kijker samen met Travis een naamloos personage (gespeeld door Scorsese zelf) verklaren dat hij van plan is om zijn overspelige vrouw te vermoorden. Travis Bickles wereld is zwart-wit: als een vrouw geen madonna is, dan is ze hoer.

Cape Fear


Roodkapje
Ook in Cape Fear (1991) zijn de vrouwen in kwestie first and foremost seksuele wezens. De film gaat over de strijd tussen twee mannen, en de seksualiteit van vrouwen is daarbij de inzet. De plot ontrolt zich als een neerwaartse spiraal. Sam Bowden, advocaat, echtgenoot en vader, wordt gestalkt door een voormalig cliënt, de bijna bovenmenselijke crimineel Max Cady. Sam is hier de zwakke man die, net als in Straw Dogs en Nocturnal Animals, wordt uitgedaagd door een sterkere man, en het welzijn van zijn gezin staat op het spel. Als hij faalt, als hij zijn gezin niet weet te beschermen, faalt hij als man. Sleutelpersonage is Sams vijftienjarige dochter Dani (gespeeld door de zeventienjarige Juliette Lewis), een kind dat op het punt staat haar seksualiteit te ontdekken, en vrouw te worden. Zij is Roodkapje; Max Cady is de wolf die haar nieuwsgierigheid weet te wekken. In een iconische, in rood gedompelde scène, wordt Dani door Max gemanipuleerd en verleid. Van de verwarring die Dani moet voelen, opwinding en schuldgevoel, krijgen we niets mee.
Ook de oorzaak van dit alles, het misdrijf waarvoor Max ooit in de gevangenis belandde, draaide om de lage seksuele moraal van een vrouw. Max stond terecht voor verkrachting. Van het slachtoffer werd gezegd dat ze promiscue was. Het scharnierpunt van de rechtszaak was de kwestie: had ze er niet zelf om gevraagd? Scorsese weet wel enige nuance te brengen in zijn verhaal over vrouwelijke slachtoffers en de mannen die falen om hen te beschermen. Waar Cape Fear uiteindelijk om draait, is de gerede twijfel die in ieder van ons klinkt. Max Cady, een personage van mythische proporties, is ons eigen knauwende geweten. 'Where will you spend eternity?' ziet Sam op een bord langs de weg staan. Wij weten inmiddels dat hij niet onschuldig is. Hij heeft gesjoemeld om Max veroordeeld te krijgen. Hij liegt tegen zijn vrouw en had een affaire. Sam is niet alleen bang voor Max, hij vreest net zo goed zijn eigen oordeel. De vraag of hij naar de hemel of naar de hel gaat, is een vraag die hij zichzelf stelt.

Enigma
Travis Bickle en Max Cady worden vertolkt door Robert De Niro, lange tijd Scorseses go-to acteur. En ook de enige hoofdrol die De Niro een Oscar opleverde, speelde hij in een film van Scorsese. In biopic Raging Bull (1980) geeft De Niro op indrukwekkende wijze gestalte aan bokser Jake LaMotta — maar zijn onervaren tegenspeelster is minstens zo goed. Cathy Moriarty was nog geen twintig toen ze haar acteerdebuut maakte als Jake LaMotta's teenage bride Vickie, en prompt voor een Oscar werd genomineerd. Waar De Niro ijzersterk spel levert, maar overduidelijk aan het acteren is, daar is Moriarty juist onwaarschijnlijk naturel. Ze ís Vickie: hoogblond en een en al lijf, mooi en ongenaakbaar, eigengereid en sceptisch, kind en vrouw tegelijkertijd. Haar blik, haar houding, de manier waarop ze beweegt: Moriarty intrigeert niet per se door wat ze zegt, maar juist doordat ze zwijgt.
Ook Vickies seksuele moraal staat ter discussie: Jake beschuldigt haar van overspel. De kijker staat weliswaar aan haar kant — we weten inmiddels dat Jake paranoïde en bezitterig is, agressief en dominant — maar twijfelt of ze nu wel of niet vreemdgaat. Dat Scorsese dat in het midden laat, is een makkelijk te verklaren keuze. De waarheid doet er niet toe; Jake zou haar hoe dan ook verdenken. Maar het zorgt er wel voor dat terwijl we meeleven met Jake's wanhoop en onmacht, Vickie tot het einde toe een enigma blijft. Net als Iris uit Taxi Driver en Dani uit Cape Fear laat ze zich niet typeren als slachtoffer. Ze is sterk, interessant, complex. Ze intrigeert, maar we leren haar niet kennen.

Toverbal
Ook in After Hours (1985) leren we Marcy nooit echt kennen — maar hier is dat juist de punchline. Scorsese's absurdistische komedie, die nogal uit de toon valt met zijn andere films, is een variatie op Alice in Wonderland. Als Paul Alice is, dan is Marcy het witte konijn dat hem in een nachtmerrie stort. Wonderland is de New Yorkse wijk SoHo, in de jaren tachtig nog het terrein van kunstenaars en excentriekelingen, verpauperd en onveilig. Nette jongen Paul ontmoet Marcy op een doodgewone avond. Haar uitnodiging om naar de andere kant van Manhattan te komen is het startsein voor een nacht vol bizarre ontmoetingen. Marcy, een rol van Rosanna Arquette, is als een toverbal die telkens van kleur verandert. Net als in de hierboven besproken films bekijken we dit vrouwelijke personage door de ogen van de man: Marcy verandert van persoonlijkheid omdat Paul haar in een steeds ander licht ziet.
Bij hun ontmoeting is Marcy de stereotiepe manic pixie dreamgirl, het cliché van een quirky meisje dat het leven van de ingedutte mannelijke hoofdpersoon op zijn kop komt zetten. Al gauw blijkt Marcy's grillige gedrag echter toch niet zo aandoenlijk. Ze is gewillig, en dan weer afwijzend. Ze is meelijwekkend, en vervolgens angstaanjagend. Net als in Taxi Driver speelt ook hier het verschil in achtergrond een belangrijke rol: Paul werkt bij een kantoor op Madison Avenue, Marcy is een free spirit uit Lower Manhattan, een plek die Paul vervult met ongemak en afkeer. Op de muur van een openbaar toilet ontdekt hij een tekening van een man wiens penis is omklemd door de tanden van een haai. In SoHo wordt Paul niet alleen levend opgevreten, hij wordt gecastreerd. Ontmand. Marcy's onpeilbare persoonlijkheid is hierbij de sleutel, en een verfrissende variatie op de manic pixie dreamgirl bovendien. Scorsese weet — keer op keer — genuanceerde vrouwelijke personages neer te zetten, alleen al door slimme casting en sterke acteursregie. Maar ze blijven — keer op keer — op afstand. Je kunt je afvragen: in hoeverre is Scorsese werkelijk geïnteresseerd in zijn vrouwelijke personages? Zijn fascinatie ligt toch bij de mannen.

After Hours


Martin Scorsese — The Exhibition vindt plaats van 25 mei t/m 3 september in EYE Filmmuseum, Amsterdam, en toont een groot aantal film­fragmenten en ruim 400 objecten en documen­ten uit de privécollecties van Martin Scorsese en Robert De Niro. Scorsese kiest zijn favoriete klassiekers uit de collecties van EYE en The Film Foundation, de door Scorsese opgerichte organisatie die zich wereldwijd sterk maakt voor het beheer en de restauratie van het film­erfgoed. Daarnaast zijn alle speel­films en de belangrijkste documentaires van Scorsese in de filmzalen te zien, waaronder restauraties van The Age of Innocence, Taxi Driver (4K), Good­fellas (4K) en Raging Bull (2K). De laatste drie zijn vanaf 6 juli niet alleen in EYE, maar ook in de landelijke bioscopen te zien.


top
Artikelen
Pioneers of African American Cinema Filmgeschiedenis buiten het witte oog
Sociale media voor het internet Roddelen bij de dorpspomp
Martin Scorsese — The Exhibition De vrouwen van Scorsese
A Filmkrant Twin Peaks Fanzine Wonderful and Strange
Cannes 70ste editie (deel 1)
Cannes 70ste editie (slotdeel)

Interviews
Martti Helde over In the Crosswind Alsof je door een beeldentuin loopt
Ira Sachs over Little Men 'Soms stroken je daden niet met je idealen'
Asli Özge over Auf einmal Generatie die niet heeft hoeven vechten
Peter Brosens en Jessica Woodworth over King of the Belgians 'Triestig is gemakkelijk maar grappig is moeilijk'
Étienne Comar over Django 'Django was de eerste gitaarlegende'
Virgil Widrich over Night of a 1000 Hours Het begon met de dag des oordeels
L.A. Rebellion filmicoon Haile Gerima 'Zwarte Amerikanen mochten alleen lantaarnpaal of meubelstuk spelen'
Raoul Peck over I Am Not Your Negro 'Wat heb je eraan om pessimist te zijn'

Rubrieken
Andy at the movies
Actie!
Op ooghoogte: Jonathan Demme
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Holografisch populisme
Kort
Filmsterren
Filmslot: Verliefd op VHS
Boeken: Women in the Silent Cinema 'Deze vrouwen bepaalden zelf hoe ze in beeld kwamen'
The Thinking Machine 7 Het heilige gezin


Recensies
#uploading_holocaust Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
Ascent Vuur en ijs
Auf einmal Hamlet in Altena
Austerlitz Kom vanavond met verhalen over hoe we herdenken
The Circle (James Ponsoldt) We kiezen er in alle vrijheid voor om onze vrijheid op te geven
El ciudadano ilustre Een gordeldier cadeau
Django (Étienne Comar) Django Reinhardt en de nare nazi's
Dubbelspel Een revolutie op Curaçao
Hier ben ik Wat doe ik ermee
I Am Not Your Negro Baldwins spiegel
In the Crosswind Overleven in een Siberisch strafkamp
King of the Belgians Niet vergeten te lachen
Little Men Vriendschap op het eerste gezicht
Night of 1000 Hours Familiegeheimen in de kelder
Sami Blood Een Zweedse minderheid als kermisattractie
The Sense of an Ending Verstoord verleden
Song to Song De sexcapade van Terrence Malick
The Teacher Charme en machts­vertoon