The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Illustratie Peter Pontiac Niet te filmen

Afscheid van Anne

Het zou Ben Verbongs terugkeer in de Nederlandse cinema zijn geweest: een film over Anne Frank, op basis van herinneringen van haar jeugdvriendin. De regisseur had een gedurfde insteek bedacht, en nam ook een flinke zak geld mee. Toch zou De afscheidsbrief nooit gemaakt worden.

Door Mark van den Tempel

Ben Verbong is even over uit München. De regisseur die in Nederland naam maakte met films als Het meisje met het rode haar (1981) en De schorpioen (1984) woont en werkt alweer sinds 1996 fulltime in Duitsland. Daar scoorde hij flinke hits met vooral familiefilms en komedies. Misschien niet altijd de gedroomde ambitieuze projecten, maar wel veel prijzen en, belangrijker nog, continu brood op de plank. "Het grote verschil met Duitsland is dat je daar naarmate je ouder wordt meer gewaardeerd wordt. Hier is het precies andersom. Hier hopen ze dat de oude garde maar niet meer naar het Filmfonds komt, want we hebben al zo weinig geld en zoveel jonge mensen. En dat is natuurlijk ook zo."
De film waarvoor we hebben afgesproken droeg als werktitel De afscheidsbrief. Uitgangspunt waren de herinneringen van Anne Franks jeugdvriendin Jacqueline van Maarsen: Ik heet Anne, zei ze, Anne Frank. Jacqueline is twaalf als in oktober 1941 Anne bij haar in de klas op het Joods Lyceum komt. Deze middelbare school aan de Voormalige Stadstimmertuin is de verplichte onderwijsinstelling voor Joodse scholieren in bezet Amsterdam. "Een klein sprietig meisje met een spits gezichtje en glanzend zwart haar", zo beschrijft Van Maarsen in haar boek de eerste indruk van Anne. De twee sluiten vrijwel direct vriendschap. Waarom Anne haar precies leuk vindt, weet Jacqueline niet. "Zij praat honderduit en ik zeg niet veel." Later zou Anne haar toevertrouwen dat ze zo goed bij elkaar pasten, juist omdat ze zo verschillend waren. Een indicatie van het voor haar leeftijd opmerkelijk ontwikkelde menselijk inzicht.
Van Maarsen herinnert zich de alledaagse dingen die de twee Joodse meisjes bezighouden: huiswerk maken, Monopoly spelen, in elkaars poëziealbum schrijven. Jacqueline is erbij als Anne voor haar verjaardag het fameuze rode dagboek ontvangt. Het meisje belooft dat ze erin ook over 'Jopie' zal schrijven. Maar ze zegt ook dat niemand haar dagboek mag lezen. Het is alleen voor haar zelf bedoeld. In juni 1942 duiken de Franks onder op de Prinsengracht.

Uitgesproken mening
Via een vriendin ontving Verbong een Duitse vertaling van Van Maarsens boek, en was direct verkocht. "Een beroemd iemand laten zien door de ogen van iemand anders is altijd spannender, omdat je dan vrijer bent en kritischer kunt zijn. Maar het belangrijkste element was voor mij dat je jonge mensen kunt laten zien en voelen wat discriminatie betekent." Hij schreef een treatment, waarmee er steun kwam van het Filmfonds. Terwijl Ben zich op het script wierp, kwam producent Dennis Wigman aan boord. En Verbong ontmoette Jacqueline van Maarsen. Overheersende indruk: "Iemand met een opmerkelijk uitgesproken mening voor haar leeftijd."
Ben Verbong: "Voor mij moest de film over twee vriendinnen gaan, waarbij de een de ander verliest. Eén overleeft de oorlog omdat haar moeder naar de Gestapo gaat en zegt dat haar man ten onrechte haar kinderen als Joods heeft laten registreren. De moeder van Jacqueline was katholiek, en ze heeft tegen de Duitsers verklaard dat het tegen haar wil was gebeurd. Een leugen, maar zo heeft ze wel haar kinderen voor transport kunnen behoeden. Daardoor werd Jacqueline gered terwijl Anne haar leven verloor. Die tragiek vond ik interessant, want geen van beiden kon er iets aan doen dat ze wel of niet Joods waren. Het was gewoon volstrekte willekeur. Hoe belangrijk die discriminatie op dat moment was en wat het betekende voor die vriendinnen, daar moest die film voor mij over gaan."
Emotioneel hoogtepunt zou het moment worden waarop Otto Frank zich na de bevrijding aandiende bij de Van Maarsens, dagboek in de hand. Verbong: "Otto wilde Jacqueline de afscheidsbrief laten lezen die Anne voor haar jeugdvriendin had opgesteld. Dat hadden de meisjes zo afgesproken. Als een van hen moest onderduiken of vertrekken, zou ze voor de ander een afscheidsbrief achterlaten. Otto Frank had het aanvankelijk verboden. Hij zei: 'Dat gaat niet, dan verraden we onszelf. We zijn zogenaamd het land uit gevlucht.' Wel heeft hij Anne toegestaan de brief op het onderduikadres te schrijven, en die is dan ook opgenomen in Het Achterhuis. Jacqueline van Maarsen wilde uit respect voor Anne het dagboek en de brief niet lezen. Maar Otto drong aan: het was immers voor haar bestemd. Als je die afscheidsbrief leest hou je het niet droog. Dat is echt hartverscheurend."

Inschattingsfout
Ondertussen had Ben Verbong via zijn Duitse connecties een flink gedeelte van het beoogde budget bij elkaar gekregen. Duitse fondsen, film en televisie, samen goed voor vijf miljoen euro. De reden voor de Duitse interesse: Verbong had een verrassende insteek. "Ik heb tegen de Duitsers gezegd: ik breng jullie Anne Frank terug. Het is best raar dat in Nederland gedacht wordt dat Anne Nederlands was. Dat heeft er alles mee te maken dat in de jaren dertig de uit Duitsland gevluchte Joden niet Nederlands konden worden. Ze werden er daar uitgetrapt en hun nationaliteit werd hen ontnomen, maar ook hier werden ze niet geaccepteerd. Na de oorlog is dat natuurlijk snel gecorrigeerd, was het plotseling 'onze' Anne Frank. Ja, dikke toeter. De Joden werden maar mondjesmaat het land in gelaten."
Een flinke zak Duits geld voor een Nederlandstalige film, een script: De afscheidsbrief lag op koers. Alleen had Verbong een inschattingsfout gemaakt. "Omdat het Jacquelines levensverhaal was, zei ik haar: 'Je krijgt alles te lezen.' Dat moet je natuurlijk nooit doen. Dat kun je van geen enkel auteur verwachten, en zeker niet van iemand die haar eigen levensverhaal heeft opgeschreven. Ik dacht dat ik het moest doen omdat het haar leven en haar werkelijkheid was. Zij zei nog: 'Je mag er alles mee doen.' En dat zal ze ook best gemeend hebben, maar mensen kunnen nooit overzien wat dat betekent."
Van Maarsen las verschillende versies, maar was nooit tevreden. Verbong: "Als ik zei: 'Dan verplaatsen we dit daar naartoe', dan zei ze: 'Dat kan niet, want daar zijn we nooit geweest.' Toen begonnen voor mij de problemen. Iedere goede dramatische scène werd zo'n beet­je afgeserveerd, omdat het in werkelijkheid niet precies zo was gegaan."
De doodsteek voor het project kwam echter uit onverwachte hoek. Het Filmfonds zegde geen financiering toe. De reden: het project bevatte geen nieuwe feiten over Anne Frank. Ben Verbong: "Je komt inderdaad niets nieuws over Anne te weten, maar je leert haar wel kennen zoals ze volgens mij geweest is. Ik vroeg wat ze dan wilden zien: dat ze het overleefd heeft? Toen een van de commissieleden begon over Anne als 'een Nederlands meisje' had ik het helemaal gehad. Zelfs dat wisten ze niet eens! En dan maar oreren dat er niets nieuws te melden viel."

Westerbuur
En dus bleef Ben Verbong in Duitsland werken, en zal de opvolger van De onfatsoenlijke vrouw (1991) nog wel even op zich laten wachten. Spijtig vindt hij het wel, en vreemd. "Ik heb nooit kunnen begrijpen waarom je een project afwijst terwijl iemand al vijf miljoen euro uit het buitenland heeft opgehaald — voor een Nederlandstalige film! Al doe je het maar uit economische motieven. Maar afgezien daarvan zei Jacqueline toen het Fonds het afwees: 'Ik ben blij dat die film niet gemaakt wordt, want ik vind niet dat het weer over Anne Frank moet gaan, maar over mijn familie.' Waarop ik haar antwoordde: 'Dan heb ik hier drie jaar met een verkeerd begrip gezeten.' Daarna is Maria Peters er mee aan de slag gegaan. En dat is ook stukgelopen op hetzelfde probleem."
Tot slot wil Ben Verbong nog wel wat kwijt over zijn landgenoten die hij na al zoveel jaren als westerbuur heeft. "Je moet niet zozeer een verhaal over Joden vertellen, maar over Nederlanders. Ik wilde aan het begin van mijn loopbaan drie films maken, en dan stoppen. Over de oorlog, over Indië en over het koningshuis. De eerste twee (Het meisje met het rode haar en De schorpioen, MvdT) zijn gelukt, de derde niet. Die heette De prins. Het verhaal van de tragische prins-gemaal Hendrik van Mecklenburg, de man van Wilhelmina. Maar bij alle drie de onderwerpen was steeds mijn focus: waarom waren die Nederlanders zo? Of liever gezegd: waarom zijn Nederlanders zoals ze zijn? Die vraag wordt hier helaas te weinig gesteld. Maar het is wel precies deze vraag die mij blijft fascineren."

top
Artikelen
Niet te filmen Afscheid van Anne

Interviews
Jeremy Saulnier over Blue Ruin 'Geweld voedt zichzelf'
Billy Pols over Zombie American Dream in Rotterdam-Zuid
Claudia Sainte-Luce over The Amazing Catfish 'We filmden alsof we een ui pelden'
Diego Gutierrez over Parts of a Family 'Ik film wat dicht bij me staat'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Een tijd voor film
Het nieuwe kijken Overrompelend filmfeestje
Evenementen


Recensies
The Amazing Catfish Claudia trekt even in bij een nieuw gezin
Anni felici Jongensfantasie
La bande à Picasso Tam en kleurloos
Casse-tête chinois Altijd onderweg naar punt B
Moebius Een zoon met de penis van zijn vader
Napoléon Briljant strateeg in spektakelstuk
Parts of a Family Scherven van een huwelijk
Sacro GRA (Gianfranco Rosi over) Ruimteschip op de rondweg om Rome
Shirley — Visions of Reality Wachtkamer voor het hiernamaals
Starred Up Geen woorden maar vuisten
The Weight of Elephants Opgeblazen teddyberen
The Wind Rises Hayao Miyazaki: Een wereld met vliegtuigen
Zombie: The Resurrection of Tim Zom Skaten tegen de klippen op