Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
Portret Marcel Hartmann Thierry Frémaux over Lumière! L'aventure commence

'Ik wil de Lumières hun plek in de filmgeschiedenis teruggeven'

Cannes-directeur Thierry Frémaux compi­leerde 108 gerestaureerde filmpjes van film­pioniers Auguste en Louis Lumière: "Men zegt altijd: 'De Lumières vonden de documen­taire uit; Géorges Méliès maakte de eerste fictie­films.' Maar je kunt beter zeggen: 'Méliès was Fellini en Lumière Rosselini.'"

Door Dana Linssen

Toen Thierry Frémaux in 1999 werd gevraagd om artistiek directeur te worden van het Filmfestival Cannes had hij maar één voorwaarde: dat hij mocht aanblijven als directeur van het Institut Lumière in Lyon waar hij enige jaren eerder was aangetreden.

Is het goed om het niet over Cannes te hebben? Misschien dat we er vanzelf op komen om het werk van de Lumières te vergelijken met de stand van zaken in de film nu, maar ik ben eigenlijk benieuwd naar uw tweede baan, en uw eerste liefde. Misschien is het een voor de hand liggende vraag: maar waarom de Lumières en niet Méliès? "Het is simpel. De Lumières kwamen uit Lyon, en ik ook. En ik ben een cinefiel. Door deze film te maken kon ik het over cinema hebben, en niet over filmarcheologische zaken. Het gaat niet om de vraag of de Lumières film hebben uitgevonden; al vind ik van wel. Maar de films die zij hebben gemaakt zijn uitzonderlijk. Zij begrepen als geen ander wat film was, wat de mogelijkheden van film waren."

Waarom niet die filmarcheologische zaken? Het begin van de cinema, en het werk van de Lumières is nog steeds door veel mythes omgeven. "Natuurlijk moeten we ons tot die mythes verhouden. Maar mijn eerste doel was om het werk van de Lumières terug te brengen in de bioscoop. Ik wilde dat op een hedendaagse manier doen, niet door een vertoning uit 1895 te recreëren. Dus ik heb een 'filmisch object' gemaakt van anderhalf uur lang. Daar heb ik muziek en mijn commentaar aan toegevoegd — als mensen de dvd kopen kunnen ze mijn voice-over uitzetten. Het is geen documentaire, geen fictiefilm, het is ook niet mijn film, maar een film van de Lumières."

Uw film is zowel historisch als thematisch geordend, kunt u iets zeggen over de selectie en de structuur? "De film is voortgekomen uit een aantal live optredens die ik met het materiaal heb gedaan. De thema's (werk, vrije tijd, fictiefilms, de wereld buiten Frankrijk) zijn daar organisch uit voortgekomen. Het laatste hoofdstuk 'Déjà cinéma' was bijvoorbeeld belangrijk om te laten zien dat wat zij deden al echt cinema was, niet een soort korte newsreels of documentaires, zoals het meestal wordt gezien. De films van Lumière keken naar de wereld. Naar de intieme wereld van vrienden en familie, maar ook naar de buitenwereld van arbeiders en andere landen."

U noemt een aantal van hun grootste verdiensten als het om de kunstvorm gaat: hun feilloze oog voor compositie en scherptediepte, de schilderachtige kwaliteiten, de uitvinding van tracking shot en close-up, tot het werken met meerdere kaders in een shot aan toe. Hoe komt het dan toch dat we hen alleen maar kennen van die beroemde filmpjes La Sortie de l'usine Lumière à Lyon en L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat? "Dat is een van de grootste misverstanden rondom hun werk. Louis Lumière heeft meer dan 1400 films gemaakt, of naar zijn instructies laten maken, en er zijn er maar heel weinig verloren gegaan. Het is een van de meest complete verzamelingen van vroege cinema. Een ander misverstand is dat de Lumières de documentaire uitvonden en Géorges Méliès de fictiefilm. Je kunt beter zeggen: Méliès was Fellini en Lumière Rosselini. Lumière neemt de werkelijkheid en geeft hem terug aan het doek; Méliès, en Fellini, en Hollywood nemen de wereld en vinden hem opnieuw uit. Ze dromen de wereld. Het is niet de een tegen de ander. Het zijn verschillende tradities. Lumière is Bresson, Renoir, Cassavetes, Kiarostami, Kechiche, Pialat..."

Een van de grootste eyeopeners vond ik dat de Lumières ook fictie maakten en niet dat alleen. Ze maakten ook remakes van hun eigen werk. Betekent dat dat ze ook verschillende takes deden, en de beste uitkozen? "Daar bestaat geen documentatie van; dus filmhistorisch gezien is dat een onontgonnen gebied. Hetzelfde geldt voor de vergelijkingen die ik met schilderkunst maakt; bijvoorbeeld het schilderij van Cézanne. Mijn hypothese is dat dat op twee manieren interessant is. Als ze het schilderij kenden, dan is het bijzonder dat ze een film maakten die gebaseerd was op een schilderij. Als ze het schilderij niet kenden is het zo mogelijk nog buitengewoner. Dan wil het zeggen dat Lumière hetzelfde idee had als Cézanne. Iets anders was me ook fascineert is hoe het motief van hun filmpjes van kinderen op het strand even later terugkomt in een Engelse schilderschool. Ik wil niet zeggen dat die schilders hun idee van de Lumières hebben gekregen, maar wel dat er een uitzonderlijke serendipiteit is. Dat geldt ook voor de filmmakers na hen. Er lopen directe lijnen vanuit hun werk naar het werk van anderen, naar Jean Renoir, Yasujiro Ozu, James Cameron. Ze stelden zich dezelfde vragen als deze filmmakers. Dat betekent dat ze wisten wat ze deden. Het is een bepaald soort mindset. Louis wist wat hij deed. Ik trek ook vergelijkingen met het werk van tijdgenoten als Marcel Proust en Emile Zola, omdat ik ook wil aantonen dat ze volkomen kinderen van hun tijd waren en de tijdsgeest perfect aanvoelden. Maar Louis moet ook enorm veel plezier hebben gehad in wat hij deed. Hij wilde de kleurenfilm ontdekken, wat hij later ook deed. Hij had de geest van een uitvinder."

U legt veel nadruk op de continuïteit in de geschiedenis van de cinema. Tegelijkertijd zegt u ook: voor de uitvinding van de cinematograaf werden er veel vreemde apparaten uitgevonden, maar daarna niet meer. Is er met cinema als zevende kunst een einde gekomen aan de ontwikkeling van de kunsten of kan er uit de cinema een achtste kunstvorm ontstaan, net zoals cinema uit de eerdere kunstvormen is ontsproten? "Ik weet het niet. Misschien virtual reality. Vorig jaar vertoonden we Carne y arena van Alejandro González Iñárritu op het festival. Dat was een buitengewoon kunstwerk, maar geen cinema. Misschien is het cinematisch, maar dan is het ook theatraal. Al is het belangrijkste dat Iñárritu als kunstenaar een dichter is, en daarom in staat om zoiets te maken. Het grootste probleem met de ontwikkeling van een kunstvorm, en de ontdekking van nieuwe vormen is dat mensen aan het einde van de negentiende eeuw niets verwachten, en daarom volkomen verrast konden zijn door het nieuwe. Nu verwachten we voortdurende dat er iets zal gebeuren waarvan we niet weten dat het zal gebeuren. We zijn ons veel meer bewust van onze onwetendheid. Carne y arena is misschien vergelijkbaar met het effect wat cinema in die begindagen had. Alejandro vertelde me dat in Cannes mensen heel fysiek op Carne y arena reageerden. Sommigen probeerden de vluchtelingen te beschermen, anderen doken weg voor de politie. Is dat niet vergelijkbaar met de schrik die is beschreven toen mensen voor het eerst die aanstormende trein op een doek zagen. Ook nu kun je zeggen dat mensen wisten wat ze te wachten stond. Virtual reality is niet door hem uitgevonden. Maar de reactie van die mensen was wel echt en oprecht."


top
Artikelen
Berlinale 2018 Op zoek naar een plek om je lichaam neer te leggen
Hoe #MeToo onze blik op film verandert Wie om censuur roept heeft er niets van begrepen
EYE Art & Film Prize Het grijze gebied tussen white cube en black box
Mei '68: De spektakelmaatschappij Spelen, struikelen, verdwalen

Interviews
Fatih Akin over Aus dem Nichts 'De dreiging van neonazi's is groter dan jullie denken'
Warwick Thornton over Sweet Country De mythe van het lege land
Naomi Kawase over Radiance Sensaties van leven
Thierry Frémaux over Lumière! L'aventure commence 'Ik wil de Lumières hun plek in de filmgeschiedenis teruggeven'
Saskia Diesing over Dorst 'Je hebt dagen van melodrama en komedie'
Kristof Hoornaert over Resurrection 'Niemand wordt slecht geboren'
Bert Scholiers over Charlie en Hannah gaan uit 'Cinema is een fantastisch medium dat alles toelaat'

Rubrieken
Actie!
Thuiskijken
Kort
Boeken: The Story of Looking Kijk!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Europa Cinemas
Op ooghoogte: Angelopoulos
Filmsterren
The Thinking Machine 16 UP!


Recensies
Amori fragili De liefde is niet over, want dat wil ik niet
Aus dem Nichts Wanhoopswraak
Bankier van het verzet Echte helden
Centaur Verhalen kunnen niet op tegen harde valuta
Charlie en Hannah gaan uit Ex, seks en schuld in het nachtleven
Dorst Wezenloze mix van net-niet tragedie en niet-niet komedie
Les gardiennes Vrouwen op de voorgrond — eventjes
God's Own Country Een lichaam ploegen als het land
Katie Says Goodbye Een engel in de woestijn
LBJ Texaans werkpaard
Lucky Stantons zwanenzang
Lumière! L'aventure commence Ome Thierry vertelt
Morisot — Moed, storm en liefde Regisseur op feministische missie
Radiance De ondergaande zon achterna rennen
Resurrection Broedermoord in de bossen van Wallonië
Sweet Country Wetteloos Australië
Tom of Finland Braaf homomonument