Burning
Tesnota
First Man
Transit (Christian Petzold over)
Living the Light — Robby Müller (Claire Pijman over)
Portret Vanessa Maas Fatih Akin over Aus dem Nichts

'De dreiging van neonazi's is groter dan jullie denken'

We waarschuwen vast: het is onmogelijk met Fatih Akin over het wraakdrama Aus dem Nichts te praten en het niet over het einde te hebben. Nadat de maker van Gegen die Wand en Auf der anderen Seite ontdekte dat zijn naam op een neonaziwebsite stond, besloot hij een film te maken over de reële dreiging van het ultranationalisme in Duitsland.

Door Ronald Rovers

Tussen 2000 en 2007 pleegde de neonazistische NSU in Duitsland tien moorden. Negen immigranten — acht Turken, één Koerd — en een Duitse agent. Omdat het bijna allemaal Turken waren, dachten zowel de Duitse staat als de Duitse bevolking dat de daders gezocht moesten worden in kringen van de Turkse maffia.
In 2011 werd min of meer toevallig ontdekt dat de echte daders terroristen met een extreemrechtse achtergrond waren. De Duitse regisseur Fatih Akin (1973) realiseerde zich toen dat hij net zo goed een doelwit had kunnen zijn, vertelde hij afgelopen mei in Cannes aan verzamelde journalisten.
Akin vertelde vervolgens dat hij zich ergerde aan het racisme dat schuilging achter de onverschilligheid van de samenleving. De gedachte dat wanneer er hoofdzakelijk immigranten zijn vermoord, de daders dan vast ook een etnische, en meer nog, een criminele achtergrond hebben.
Aus dem Nichts werd een drama over politieke moorden in een onverschillige samenleving maar het is ook een persoonlijk drama over verlies en rouw en de weigering om onrecht weg te slikken.

Hoe ging u om met de angst dat u een mogelijk doelwit was voor neonazi's? Het besef dat u niet echt beschermd wordt door politie en justitie? "Ik voel me wel beschermd door politie en justitie. Die bescherming kent alleen grenzen. Als mensen het serieus op je voorzien hebben dan kunnen politie en justitie je niet beschermen. Ik ken het gevaar en ik probeer ermee om te gaan. Een paar jaar terug stond ik echt op een lijst. Niet van de NSU maar op de neonaziwebsite Nuremburg 2.0, waar ze namen van politici en kunstenaars met een etnische achtergrond verzamelden. Dat was de directe aanleiding om het scenario te schrijven. Ik wilde iets terug­doen. Maar de eerste versies stonden met niet aan. Te veel wraak, te weinig karakter."

U was niet geshockeerd toen u ontdekte dat u op die lijst stond? "Het voelde meer als een compliment, om eerlijk te zijn. Als mensen woest op je zijn, doe je blijkbaar iets goed."

Beseffen wij buiten Duitsland voldoende hoezeer het nationalisme in uw land groeiende is? "Ik denk het niet. Toen we nog met de montage bezig waren en ik een ruwe versie aan mensen liet zien, zeiden veel mensen dat ze niet wisten dat de dreiging al zo groot is. We weten niet eens hoeveel moorden in Duitsland aan neonazi's moeten worden toegeschreven. Het aantal dat we wel hebben vastgesteld, ligt al behoorlijk hoog. Maar vaak wordt niet goed onderzoek gedaan naar de toedracht van geweld. Dan wordt bij mishandeling gewoon Körperverletzung genoteerd. Lichamelijk letsel."

In het begin van de film maken we kennis met een verliefd stel, Katja (Diane Kruger) en Nuri (Numan Acar) en hun zoon. U laat een mooi beeld van integratie zien. Het einde is, laten we zeggen, veel minder optimistisch. Hoe ziet u de toekomst? "Ik weet dat dit een woeste film is. Toch ben ik optimistisch. We leven in een tijd van globalisering. Ik ben een kind van de globalisering. Mijn vrouw is half Mexicaans, half Duits. Dat fenomeen zie je steeds meer in grote steden, over de hele wereld. Ooit zal dit normaal zijn. Ooit zal het vredig en kalm zijn. Maar voor het zover is, moeten we waarschijnlijk door een pijnlijk proces."

Hoe kan Aus dem Nichts bijdragen aan het debat? "Bijdragen? Het moet een debat creëren. Er wordt veel te weinig over gesproken. Ik laat slechts een fractie zien van de ellende die in Duitsland plaatsvindt. Ik noem bijvoorbeeld niet de betrokkenheid van een van onze geheime diensten. Of zoek online naar combat18 — de 1 staat voor de A in het alfabet, de 8 voor de H; Adolf Hitler. Dan zul je ontdekken dat er een uitgebreid neonazinetwerk bestaat in Europa. Het is veel groter dan wat ik in de film laat zien. Daar moet over gesproken worden."

We moeten het toch even over dat einde hebben. "Met dat einde zul je moeten leren leven."

Dus u weet al dat er veel discussie over is? "Een ander einde zou een 'pussy ending' zijn. Ik kan niet al die radicale kwesties opwerpen en dan aan het eind niet de ballen hebben om door te zetten. Ik kan me er niet druk over maken dat mensen zich geschoffeerd voelen. Ik moet doen wat goed voelt."

Dus u ben het eens met wat Katja doet? "Het is aan de kijker om ervan te houden of het te haten. Ik heb de film aan mensen laten zien. Gewone, politiek correcte mensen. Die hadden er geen probleem mee. Er waren wel geldschieters die niet wilden investeren vanwege dit einde.
"Meestal zijn het Amerikaanse en Koreaanse films die over wraak gaan en ik geniet van die films. Maar daar krijg je nauwelijks achtergrond en mensen vinden het prima. Ze hoeven geen motieven, ze willen alleen de wraak zien. Het genoegen van de wraak. Mijn film analyseert dat hele proces. Want ik wil het begrijpen. De teleurstelling in de gerechtigheid die de staat levert tegenover het persoonlijke gevoel van gerechtigheid. Of het om een echte emotie gaat. En als die echt is, wat een individu dan nodig heeft om tot actie over te gaan. Wat zijn de lagen in die emotie? Wat is de ontwikkeling van het personage? Voor mij is het meer een karakterstudie dan een wraakfilm. Hier heb je een moeder, iemand voor wie de hele wereld draaide om het moederschap. Alles heeft ze opgegeven. En plotseling wordt haar dat ontnomen. Wat zegt haar instinct dan?"

Hoe zit dat bij u? Het gevecht tussen verstand en onderbuik? "Je moet een balans zien te vinden en dat komt met ervaring. Wat dat betreft vind ik mijn meest recente film altijd de beste, omdat die reflecteert waar ik me op dit moment bevind."

Dus nu bent u radicaler en meer politiek betrokken dan eerder? "Ik weet het niet. Mijn films waren altijd al... Ik hou niet van de term 'politieke film', dat schrikt mensen af. Ik hou politieke motieven liever op de achtergrond. Ook al begon dit hele project met de wil om iets te schrijven over neonazi's in Duitsland, de film is steeds meer een verhaal over die vrouw, over een moeder geworden.
"Over terroristen komen we na een aanslag meestal veel te weten. De vader komt uit de coulissen want het was toch zo'n goeie jongen en wie had dit ooit gedacht enzovoort. Maar de slachtoffers worden gereduceerd tot getallen. Over hun achtergrond horen we nauwelijks. Laat staan over de mensen daaromheen, de mensen die achterblijven. Misschien maakt het niet eens uit wat precies de achtergrond van de daders en de slachtoffers is in deze film. In zekere zin zijn ze inwisselbaar en is het een film over wat rouw met je doet."


top
Artikelen
Berlinale 2018 Op zoek naar een plek om je lichaam neer te leggen
Hoe #MeToo onze blik op film verandert Wie om censuur roept heeft er niets van begrepen
EYE Art & Film Prize Het grijze gebied tussen white cube en black box
Mei '68: De spektakelmaatschappij Spelen, struikelen, verdwalen

Interviews
Fatih Akin over Aus dem Nichts 'De dreiging van neonazi's is groter dan jullie denken'
Warwick Thornton over Sweet Country De mythe van het lege land
Naomi Kawase over Radiance Sensaties van leven
Thierry Frémaux over Lumière! L'aventure commence 'Ik wil de Lumières hun plek in de filmgeschiedenis teruggeven'
Saskia Diesing over Dorst 'Je hebt dagen van melodrama en komedie'
Kristof Hoornaert over Resurrection 'Niemand wordt slecht geboren'
Bert Scholiers over Charlie en Hannah gaan uit 'Cinema is een fantastisch medium dat alles toelaat'

Rubrieken
Actie!
Thuiskijken
Kort
Boeken: The Story of Looking Kijk!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Europa Cinemas
Op ooghoogte: Angelopoulos
Filmsterren
The Thinking Machine 16 UP!


Recensies
Amori fragili De liefde is niet over, want dat wil ik niet
Aus dem Nichts Wanhoopswraak
Bankier van het verzet Echte helden
Centaur Verhalen kunnen niet op tegen harde valuta
Charlie en Hannah gaan uit Ex, seks en schuld in het nachtleven
Dorst Wezenloze mix van net-niet tragedie en niet-niet komedie
Les gardiennes Vrouwen op de voorgrond — eventjes
God's Own Country Een lichaam ploegen als het land
Katie Says Goodbye Een engel in de woestijn
LBJ Texaans werkpaard
Lucky Stantons zwanenzang
Lumière! L'aventure commence Ome Thierry vertelt
Morisot — Moed, storm en liefde Regisseur op feministische missie
Radiance De ondergaande zon achterna rennen
Resurrection Broedermoord in de bossen van Wallonië
Sweet Country Wetteloos Australië
Tom of Finland Braaf homomonument