Western
Ubiquity
More Human Than Human
The Third Murder
Holland Festival: The Artist & the Pervert / Hyena
35 Shots of Rum (Claire Denis) Boeken: The Story of Looking

Kijk!

Mark Cousins, columnist voor de Filmkrant, is vooral bekend als maker van de documentaire­serie The Story of Film, zijn blik op de film­geschiedenis. Het ruim vierhonderd pagina's tellende The Story of Looking is er een soort vervolg op, en gaat over de geschiedenis van het kijken.

Door André Waardenburg

In The Story of Looking biedt Mark Cousins een synthese van inzichten over kijken, zien en observeren uit wetenschap, geschiedenis, filosofie en kunst. Elk hoofdstuk telt veel boeiende illustraties, bedoeld om zijn betoog kracht bij te zetten. Veel hiervan komen uit films, de expertise van Cousins, maar ook uit fotografie, de beeldende kunst en literatuur. Hij ontvouwt zijn geschiedenis van het kijken zowel op individueel als collectief niveau, van de mensheid van 3000 v.Chr. tot het heden. Hij begint met een baby die voor het eerst de wereld in soft focus ziet en daarna mensen, dingen en beweging leert onderscheiden en eindigt met het slechter wordende zicht van deze denkbeeldige persoon en zijn sterven na een leven vol kijken.
Het belangrijkste inzicht waarop Cousins zijn betoog bouwt, is de gedachte dat de output van onze visuele cortex tien keer zo groot is als de input via onze ogen. Kijken activeert het brein: beelden worden geïnterpreteerd, in een context geplaatst en beoordeeld. Dat kan evolutionair bepaald zijn — inschatten of iets gevaarlijk is — maar ook esthetisch of ideologisch. In zijn conclusie plaatst Cousins kijken in een soort continuüm. Met aan de ene kant beelden die sociaal of psychologisch schadelijk kunnen zijn, en aan de andere kant beelden die de verbeelding stimuleren, leuk en verrijkend zijn. Helemaal links plaatst hij Maarten Luther, Augustinus en de Taliban, diegenen die afbeeldingen (van God) immoreel vinden. Helemaal rechts plaatst hij kleur, landschap en gezichten maar ook visual comedy en de films van Claire Denis. Ertussenin zitten de koloniale blik, de 'male gaze', reclame en surveillance. Een opzettelijk subjectief lijstje waarmee je het van Cousins best oneens mag zijn.

Troostend
Kijken gaat ook over gezichtspunt: wie kijkt en vanuit welke positie? Net als in zijn serie The Story of Film maakt Cousins zijn eigen subjectieve positie expliciet. Hij bekritiseert de mannelijke en koloniale blik, corrigeert eurocentrisme en belicht de slachtoffers van westers imperialisme — bijvoorbeeld de native Americans die het onderspit delfden.
Kijken helpt ons denken, is een van de stellingen van Cousins, die allerlei soorten kijken onderscheidt: empathisch, alert, verlangend, agressief, abstract, episch, metafysisch, troostend, angstig, excessief (Narcissus), gefragmenteerd, atomisch, et cetera. Het zelf observeren van de werkelijkheid wordt naarmate de eeuwen verstrijken uitgebreid met allerlei hulpmiddelen en surrogaten voor kijken. Camera obscura, telescoop, microscoop, röntgenstralen, infrarood en schilderijen, fotografie, film, televisie, virtual reality en augmented reality.
De 21ste eeuw is de eeuw van de 'visuele stortvloed', maar Cousins is niet negatief over bijvoorbeeld smartphones, internet of sociale media. Evolutionair gezien kunnen we simpelweg meer visuele stimuli aan, al citeert Cousins onderzoek dat concludeert dat het brein van jongeren die opgroeiden in het internet- en mobiele-telefoontijdperk anders is dan gebruikelijk. Cousins waarschuwt hier niet te veel in te lezen: 'Het is te vroeg om er iets over te zeggen.'
Zijn conclusie luidt: 'Ik ben gepassioneerd over kijken, maar niet blind voor de tekortkomingen. Het heeft onze levens substantieel verrijkt.' Een van zijn laatste woorden is dan ook: 'Kijk'. Die oproep (beter) te kijken werkt aanstekelijk, evenals zijn analyse van foto's, films, literatuur en beeldende kunst.
The Story of Looking is erudiet maar ook wat braafjes. Cousins' boek mist prikkelende inzichten die beeldcultuurklassiekers als Ways of Seeing (John Berger), Susan Sontags On Photography of het meer academische The Techniques of the Observer van Jonathan Crary wel boden. Cousins is weliswaar goed in kijken en beelden analyseren maar doet er uiteindelijk vrij weinig mee.

The Story of Looking  | Mark Cousins | 2017, Canongate | 426 pagina's | €29,95 | Dit is een bewerkte en ingekorte versie van een stuk dat eerder verscheen in NRC Handelsblad


Boeken kort

Backwards & In Heels The Past, Present and Future of Women Working in Film | Alicia Malone | 2017, Mango Publishing | €17,99
In het jaar waarin Hollywoodactrices met hun openbaringen over het seksuele wangedrag van producent Harvey Weinstein de wereldwijde #MeToo-campagne ontketenden, publiceert filmcritica Alicia Malone een toegankelijk boek dat de geschiedenis van vrouwen in de Amerikaanse film zichtbaar maakt. Want dat Hollywood door evenveel vrouwenhanden als mannenhanden is opgebouwd moge duidelijk zijn. Het eerste deel van het boek behandelt in zes hoofdstukken op essayistische wijze de biografieën van vrouwen die tussen 1890 tot 2010 een belangrijke bijdrage leverden aan de ontwikkeling van de Amerikaanse film. Relatief onbekende namen, zoals van de eerste vrouwelijke filmeditor Margaret Booth, passeren de revue naast die van sterren als Dorothy Dandridge — de eerste Afro-Amerikaanse actrice die een Oscarnominatie ontving voor haar rol in Porgy and Bess (Otto Preminger, 1959). In het tweede deel bespreekt Malone vrouwen die in het hedendaagse filmlandschap een bijzondere rol innemen, doordat ze bijvoorbeeld achter de schermen grote invloed hebben of zich uitspreken voor een feminisering van de filmwereld. In het nawoord spreekt Malone de hoop uit dat het masculiene Hollywood, waar in sommige delen van het maakproces (zoals de montage) de vertegenwoordiging van vrouwen slechter is dan honderd jaar geleden, getransformeerd kan worden tot plek die vrouwelijke filmmakers bewust(er) steunt.

Cinemaps An Atlas of 35 Great Movies | Andrew DeGraff en A.D. Jameson | 2017, Quirk Books | €31,95
Elke goede film weet de illusie op te wekken dat er buiten de vier randen van het kader een gehele wereld schuilgaat. In Cinemaps worden de verschillende locaties van 35 wereldberoemde films zoals The Shining, Star Trek, Jaws en Fargo in kaart gebracht. Voor een deconstructivistische benadering, waarbij de echte filmlocaties of 'de achterkant' van het maakproces worden getoond, hoeft u echter niet te vrezen. Of Edward Scissorhands' kasteel werkelijk in een buitenwijk met pastelkleurige huizen staat wordt namelijk niet in twijfel getrokken. De fantasiewerelden worden juist uiterst serieus genomen en verder ingekleurd. Op de prachtige tekeningen van Andrew DeGraff worden de kleinste details nauwkeurig weergegeven, waarbij de routes van de verschillende personages zijn uitgestippeld. Zo kunt u Middle Earth bijvoorbeeld doorkruisen over de paden van het goede en het kwade. De essays van A.D. Jameson geven originele bespiegelingen op de films waarbij de geografie, locaties, landschappen en decors een terugkerend thema vormen.

Samenstelling Jorik Galama | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020 622 6489 |
theatreandfilm-books.com


top
Artikelen
Berlinale 2018 Op zoek naar een plek om je lichaam neer te leggen
Hoe #MeToo onze blik op film verandert Wie om censuur roept heeft er niets van begrepen
EYE Art & Film Prize Het grijze gebied tussen white cube en black box
Mei '68: De spektakelmaatschappij Spelen, struikelen, verdwalen

Interviews
Fatih Akin over Aus dem Nichts 'De dreiging van neonazi's is groter dan jullie denken'
Warwick Thornton over Sweet Country De mythe van het lege land
Naomi Kawase over Radiance Sensaties van leven
Thierry Frémaux over Lumière! L'aventure commence 'Ik wil de Lumières hun plek in de filmgeschiedenis teruggeven'
Saskia Diesing over Dorst 'Je hebt dagen van melodrama en komedie'
Kristof Hoornaert over Resurrection 'Niemand wordt slecht geboren'
Bert Scholiers over Charlie en Hannah gaan uit 'Cinema is een fantastisch medium dat alles toelaat'

Rubrieken
Actie!
Thuiskijken
Kort
Boeken: The Story of Looking Kijk!
Humans of Film Amsterdam
Redactioneel
Het nieuwe kijken: Europa Cinemas
Op ooghoogte: Angelopoulos
Filmsterren
The Thinking Machine 16 UP!


Recensies
Amori fragili De liefde is niet over, want dat wil ik niet
Aus dem Nichts Wanhoopswraak
Bankier van het verzet Echte helden
Centaur Verhalen kunnen niet op tegen harde valuta
Charlie en Hannah gaan uit Ex, seks en schuld in het nachtleven
Dorst Wezenloze mix van net-niet tragedie en niet-niet komedie
Les gardiennes Vrouwen op de voorgrond — eventjes
God's Own Country Een lichaam ploegen als het land
Katie Says Goodbye Een engel in de woestijn
LBJ Texaans werkpaard
Lucky Stantons zwanenzang
Lumière! L'aventure commence Ome Thierry vertelt
Morisot — Moed, storm en liefde Regisseur op feministische missie
Radiance De ondergaande zon achterna rennen
Resurrection Broedermoord in de bossen van Wallonië
Sweet Country Wetteloos Australië
Tom of Finland Braaf homomonument