Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
Beeld uit Loving Zwarte films, witte blik

Loving, Hidden Figures en A United Kingdom

Kan de hashtag #OscarsSoWhite de prullenbak in? Met de vele nominaties voor Moonlight waren de Oscars dit jaar zwarter dan ooit. En deze maand tonen Hidden Figures, Loving en A United Kingdom elk hun eigen stukje uit de geschiedenis van de zwarte strijd om gelijkheid. Maar wie schrijft die geschiedenis eigenlijk?

Door Joost Broeren-Huitenga

Wat een verschil kan een jaar maken. Rond de Oscaruitreiking van februari 2016 beheerste de controverse rond #OscarsSoWhite het gesprek. Voor het tweede jaar op rij waren alle twintig genomineerden in de vier acteurscategorieën wit, en ook in andere prominente categorieën ontbraken zwarte gezichten.
Nog geen jaar later verklaarde de African American Film Critics Association afgelopen december dat 2016 "met voorsprong het beste jaar ooit" was geweest voor de zwarte film, getuige "de grote hoeveelheid en hoge kwaliteit van films, documentaires en tv-programma's over de zwarte ervaring". Al stelde het persbericht ook meteen de vraag hoe blijvend dat succes zou zijn. Het zou te kort door de bocht zijn om te zeggen dat deze films het resultaat zijn van de #OscarsSoWhite-lobby: de meeste ervan waren al lang en breed in de maak toen die losbarstte. Maar de opleving is onmiskenbaar, en staat volop in de aandacht.
Bij de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, de organisatie die de jaarlijkse Oscaruitreiking organiseert, lijkt in ieder geval iets te zijn ontwaakt. De hashtag #OscarsSoWhite zal dit jaar niet trending zijn: er zijn dit jaar meer zwarte genomineerden dan ooit, met Moonlight van Barry Jenkins als een van de grootste kanshebbers (al is bij het ter perse gaan van deze krant nog niet duidelijk wie er met de prijzen vandoor gaan). Wie weet is het een eerste resultaat van de beleidswijzigingen die de organisatie na de controverse van vorig jaar doorvoerde om het ledenbestand diverser te maken.

Tut-tut-tut
Naast films als Moonlight en Denzel Washingtons Fences, over het dagelijks leven van een zwarte vuilnisman, komen daarbij ook andere verhalen bovendrijven. De verhalen waar de Oscar-stemmer traditioneel zo van houdt: de Grote Geschiedenis en de Heldhaftige Individuen die iets hebben veranderd. Verhalen zoals Hidden Figures, genomineerd in de categorieën beste verfilmde scenario (naast Fences en Moonlight), beste vrouwelijke bijrol (voor Octavia Spencer) en beste film (waar hij geen schijn van kans maakt).
Hidden Figures draait om drie vrouwelijke zwarte wiskundigen die in de late jaren vijftig bij de NASA werken en om erkenning strijden, in de aanloop naar de eerste bemande ruimtevlucht. Het zijn de jaren waarin de toiletten nog gescheiden zijn, en waarin 'computer' een beroep is dat je als mens kunt uitvoeren. Katherine Johnson (Taraji P. Henson), Dorothy Vaughan (Spencer) en Mary Jackson (Janelle Monáe) zijn drie van deze menselijke computers, die de complexe berekeningen maken die nodig zijn voor een ruimtereis. Dankzij hun grote talent overwinnen zij vooroordelen en racisme binnen de organisatie. Het zijn levensverhalen die het verdienen verteld te worden, maar de film perst ze al te zeer in de mal van de hoopgevende biopic. Regisseur Theodore Melfi (St. Vincent) houdt het vriendelijk en gemoedelijk, en bekijkt de tegenwerking die deze dames ten deel valt als iets van vroeger, met de veilige 'tut-tut-tut'-verontwaardiging van de terugblik. De film verwart de symbolen van het racisme met de achterliggende ideologie, wanneer het opheffen van de gescheiden toiletten wordt gepresenteerd als een grootse overwinning — een overwinning die overigens door Johnsons blanke baas Al Harrison (Kevin Costner) wordt binnengesleept.

Rassenvermenging
Tegelijk met deze strijd voor gelijkheid bij de NASA in Langley, Virginia vond verderop in dezelfde staat een vergelijkbaar gevecht plaats. Jeff Nichols (Mud, Midnight Special) vertelt in Loving het verhaal van een kersvers echtpaar dat wordt opgepakt vanwege hun gemengde huwelijk. De blanke Richard Loving (Joel Edgerton) trouwt met zijn zwarte geliefde Mildred Jeter (Ruth Negga), maar kort nadat ze buiten de staat in de echt zijn verbonden, worden ze van hun bed gelicht omdat Virginia rassenvermenging verbiedt. Hun strijd tegen de arrestatie en daaropvolgende verbanning uit hun thuisstaat, voert ze — tegen wil en dank — tot aan het Amerikaanse Hooggerechtshof, waar hun zaak er uiteindelijk voor zorgt dat anti-rassenvermengingswetten ongeldig worden verklaard.
Waar Hidden Figures hoog van de toren blaast, spreekt Loving bijna fluisterend over het onrecht dat de twee wordt aangedaan. De Lovings hebben weinig boodschap aan de strijd voor gelijke rechten: het enige wat zij willen is ongestoord samenleven. Nichols houdt het verhaal bewonderenswaardig klein en bescheiden, een verademing in dit vaak zo schreeuwerige genre.
Toch is het niet verwonderlijk dat de film uiteindelijk slechts één Oscarnominatie binnenhaalde: Ruth Negga werd terecht genomineerd voor haar rol als Mildred Loving. Maar ook Loving slaat in zijn perspectief een paar keer de plank mis. Wanneer Richard de ochtend na hun eerste arrestatie direct wordt vrijgelaten, maar Mildred in de gevangenis achterblijft, gaat de film met hem mee naar huis. En wanneer het echtpaar Loving vriendelijk bedankt om aanwezig te mogen zijn bij de historische uitspraak in hun zaak bij het Hooggerechtshof, voelt Nichols de noodzaak die alsnog in beeld te brengen — een onnodige keuze voor het Grote Verhaal waarvan de film verder overtuigend wegblijft.

Wereldtoneel
Waar Hidden Figures en Loving zich beide richten op de underdog die vecht tegen de bierkaai, toont de Britse regisseur Amma Assante in haar derde speelfilm A United Kingdom een andere invalshoek. Haar film gaat letterlijk over een prins: Seretse Khama (David Oyelowo), de troonopvolger van een koninklijke familie in Buchuanaland — het huidige Botswana, destijds onder Brits bewind — die in de late jaren veertig zijn positie op het spel zet door te trouwen met de blanke arbeidersdochter Ruth Williams (Rosamund Pike).
Hoewel haar sporadisch gebruik van montages van krantenkoppen wat al te ouderwets aanvoelt, weet Assante beter dan haar Amerikaanse collega's de twee lijnen van de grote geschiedenis en het persoonlijke verhaal te verweven. Daarbij scheelt het dat haar hoofdpersoon een speler op dat wereldtoneel is. Khama vecht persoonlijk tegen de Britse bureaucraten die hem uit zijn thuisland verbannen, bang als ze zijn om de goede verhouding met Zuid-Afrika (dat op het punt staat de Apartheid in te voeren) te verliezen, en tegen de vooroordelen in zijn eigen stam, waar men niet zit te wachten op nóg een blanke overheerser.
Opvallend genoeg zijn zowel in Hidden Figures als in A United Kingdom de meest kwaadaardige blanke figuren, in tegenstelling tot de zwarte helden om hen heen, géén echt bestaande personen. De Britse bureaucraat Alistair Canning (Jack Davenport) werd verzonnen, net als NASA-ingenieur Paul Stafford (Jim Parsons). Zo krijgt geïnstitutionaliseerd racisme een gezicht, en wordt het dus al te simplistisch gereduceerd tot een slechterik die overwonnen kan worden. Wat dat betreft weet Loving veel sterker de murwheid over te brengen die het stel voelt als het niet een persoon is die zich tegen je  richt, maar het hele systeem. Precies daarom vallen de triomfantelijke scènes bij het Hooggerechtshof zo uit de toon: hun overwinning is geen triomf, maar een kleine eerste stap in een proces dat nog lang niet is voltooid.


top
Artikelen
Jeffrey Babcock on alternative film culture Reviving Amsterdam's Cinematic Counterculture
Jeffrey Babcock over alternatieve filmcultuur De geest van de jaren zeventig
Berlinale 2017 Modern Love
Movies That Matter Film Festival Humor als wapen
Zwarte films, witte blik Loving, Hidden Figures en A United Kingdom

Interviews
Fien Troch over Home 'Tiener zijn is de extremen opzoeken'
Jim Jarmusch over Gimme Danger 'Ik luister ook naar Justin Bieber en Selena Gomez'
Boudewijn Koole over Verdwijnen 'Ik wil ruimtes openen om in te verdwalen'
Tomasz Wasilewski over United States of Love 'Ik wil het de kijker niet makkelijk maken'

Rubrieken
Actie!
Kort
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Werkelijkheid haalt fictie in
Op ooghoogte: Parijs
Filmsterren
Thuiskijken
The Thinking Machine 5 Een helse rit


Recensies
After the Storm Verdwaald op 'memory lane'
Alberta Hiken met een Albert Heijntasje
American Honey Nieuwe nomaden
The Day Will Come Gemangelde weeskinderen
Gimme Danger — Long Live The Stooges Muzikale revolutie in 25 woorden
Harmonium (Kôji Fukada over) 'Ik kan ermee leven dat we allemaal alleen zijn'
Hidden Figures Tut-tut-tut
Home Een wapen en een monster
Life, Animated Amerikaans sprookje
Loving Fluisteren over het onrecht
Magallanes Dwaas afpersingsplan
Noces (Stephan Streker over) 'Gezichtsverlies is een obsessie'
Toen mijn vader een struik werd (setbezoek) 'Zo trap je geen deur in'
Train to Busan Natte droom van het flitskapitaal
A United Kingdom De prins op het zwarte paard
United States of Love Hunkering in Oostblok-grijs
Verdwijnen Moeders en dochters en eindeloze ijsvlaktes
Your Name. (HAFF) Geen Miyazaki, wel nummer één
Zaatari Djinn Dromerig vluchtelingenkamp
Zero Days (Alex Gibney over) Enen en nullen van de Apocalyps