Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
GREENBERG Post Berlijn

Schoonheid in de duisternis

Terwijl Scorsese's shutter island en Polanski's the ghost writer op het Filmfestival Berlijn alle aandacht opeisten, werden er in de luwte opvallend veel films rond hetzelfde onderwerp vertoond: nervous breakdowns en bajesklanten.

Niet dat ze allemaal zo geslaagd waren, maar de combinatie 'gezin, zenuwinzinking, gevangenis', bij voorkeur in causaal verband, kwam in allerlei varianten voorbij op het afgelopen Filmfestival van Berlijn. Dat een slechte jeugd verregaande gevolgen heeft, mag tegenwoordig niet meer als belangrijkste excuus worden opgevoerd voor wangedrag, maar veel filmmakers zien nog wel degelijk een groot verband tussen slechte opvoeding en criminaliteit.
Hoezeer een mens kan wennen aan zijn eigen ellende, wordt het duidelijkst verbeeld in de intrigerende competitiefilm submarino, het snoeiharde maar ook meelevende drama van de Deen Thomas Vinterberg, over twee broers die op het slechte pad belanden maar toch een zo normaal mogelijk leven willen blijven leiden. De eerste scène hakt er gelijk in: als hun alcoholistische moeder komt binnenwaggelen en in de keuken valt, maken de twee jonge broers haar wakker door haar via haar op de grond gelopen urine te elektrocuteren. De baby die de jongens noodgedwongen moeten verzorgen, wacht een verschrikkelijker lot. Steeds dieper zakken ze weg in ellende, maar een freakshow of slum tourism wordt submarino nooit. De waardigheid van de broers, waarvan er één inmiddels junk en vader is geworden, blijft altijd overeind. De ene broer wil zo goed en zo kwaad als het kan zijn zoon een normaal leven geven, maar de geschiedenis lijkt zich te herhalen. Ellende went, zeker bij het altijd zo flexibele kind — abnormale omstandigheden worden normaal.
Zo ook bij de Duitse filmmaakster Gamma Bak, die een documentaire maakte over haar psychose, schnupfen im kopf (Forumprogramma). Terwijl ze daar steeds dieper in wegzakt, past ook haar omgeving zich langzaam aan haar steeds bizardere gedrag aan. Aanpassing zit in onze natuur en is dus begrijpelijk, maar iemand moet soms aan de bel trekken om uit een steeds benauwdere en hopeloze situatie te ontsnappen.

Pantser
In de Amerikaanse film winter's bone (Forum) is dat de dochter, die de taken van haar geesteszieke moeder heeft overgenomen. Veel te vroeg volwassen geworden probeert de dochter te redden wat er te redden valt aan het gezin, dat op het punt staat om door instanties uit elkaar te worden getrokken. De potige dochter — iets te overdreven eenzijdig in haar daadkracht — heeft zich een pantser aangemeten die haar moet helpen te overleven.
Het wisselvallige Roemeense drama if i want to whistle, i whistle (competitie) wijst ook de beschuldigende vinger naar de moeder. De hoofdpersoon, die in de jeugdgevangenis is beland, heeft een pijnlijk eerlijk gesprek met zijn moeder, die hem totaal heeft verwaarloosd. Daardoor liep hij vanaf zijn dertiende doelloos rond, en daardoor zit hij met al zijn opgekropte agressie tussen jongens met identiek hoog adrenalinegehalte.
Zo wordt driftig aan de poten gezaagd van de klassieke moederrol, terwijl in andere films op de Berlinale de falende vader juist een nieuwe kans krijgt. Alsof het aloude beeld van de afwezige vader, met al zijn zwaktes, ondertussen als vaststaand gegeven wordt aangenomen, en het dus tijd wordt voor films met gebrekkige maar desalniettemin zorgzame vaders die toch hun uiterste best doen, zoals in submarino. In de erg grappige Noorse tragikomedie a somewhat gentle man (competitie) zoekt een bedaarde ex-gevangene (Stellan Skarsgård) na jaren zijn zoon op, die hem heeft doodverklaard maar zijn vader nu een tweede kans wil geven. De onderkoelde humor redt deze man, die op kleine schaal iets van zijn stumperige leven probeert te maken.
Ook de ex-crimineel in de poëtische Italiaanse documentaire la bocca del lupo (Forum) zag licht aan het eind van de tunnel toen hij in de nor zijn geliefde ontmoette, een welbespraakte travestiet die dierbare herinneringen ophaalt aan hun tijd tussen de tralies. Doorsneden met de groezelige stadsbeelden van Genua, zoekt deze tegendraads vormgegeven documentaire naar een sprankje schoonheid in de duisternis.

Midlife crisis
Er zijn Duitse filmmakers met een veel rechtlijniger beeld van criminelen, zoals Neue Berliner Schule-makers Benjamin Heisenberg en Thomas Arslan laten zien met de overigens matige der räuber (competitie) en im schatten (Forum). Geen verzachtende omstandigheden, geen verklarende jeugdtrauma's bij deze overvallers, alleen een onbedwingbare drang om het slechte pad te bewandelen.
Je kunt ook een zenuwinzinking krijgen als je juist alle kansen voor het oprapen hebt. Het overkomt Roger Greenberg (Ben Stiller) in Noah Baumbachs fijne tragikomedie greenberg (competitie). Met veel subtiele humor schetst Baumbach (margot at the wedding) een al te treffend beeld van de midlife crisis van deze veertiger, die vergeten is zijn kansen te verzilveren. Hij moet leren om net als zijn oude vrienden het leven dat hij niet gepland heeft, toch te omarmen.
Zo zoeken al deze filmmakers heel barmhartig naar iets goeds in slechte mensen en juist naar de zwakke punten in mensen die alle kansen hebben, maar niet in staat zijn om het geluk voor hun neus op te rapen.

Mariska Graveland

top
Artikelen
Post Berlijn Schoonheid in de duisternis
Post Rotterdam De beste editie sinds jaren

Interviews
Samuel Maoz over LEBANON Brandend vlees
Frederick Wiseman over LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS Proberen niet te liegen
Elbert van Strien over ZWART WATER Empathie voor de donkere kant van onze ziel
Jessica Hausner over LOURDES Een wonderlijke openbaring
John Hillcoat over THE ROAD Het einde der tijden
Yorgos Lanthimos over DOGTOOTH Ze weten niet beter

Rubrieken
Actie!
Boeken Tim Burton
Filmweb
Filmfocus
Filmkort
Mening
Filmpers
Filmsterren
Filmthuis
Webfilm
World Wide Angle (NL)


Recensies
THE BAD LIEUTENANT: PORT OF CALL — NEW ORLEANS Fantastische persiflage
CHLOE Hoer in huis
LA DANSE — LE BALLET DE L'OPÉRA DE PARIS De knappe bewegingen van Frederick Wiseman
DEMAIN DES L'AUBE Duelleren bij zonsopgang
DOGTOOTH De grote boze binnenwereld
EYES WIDE OPEN Gij zult niet liefhebben
GAINSBOURG, VIE HÉROÏQUE Heldenverhaal over geilbak
GREAT KILLS ROAD De weg kwijt
INVICTUS Kitcherige b-film met aura van klasse
LEBANON Tunnelvisie
LOURDES Het verzonnen wonder
THE ROAD Een vader, een zoon, een weg
ROTVOS Close-up van Nederland
SHUTTER ISLAND Horroreiland
VIDEOCRAZY Eindeloze loop van mediageilheid
ZWART WATER Psychodrama met horrortrekjes