The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Cinema Erotica

Uitdagend naakt

EYE Filmmuseum duikt in het sensuele, het seksuele en het controversiële met Cinema Erotica, een uitgebreid film- en performanceprogramma over de erotische film vanaf de begin-jaren tot nu. Het programma biedt ook ruimte aan een nieuwe generatie regisseurs van films die niet alleen opwinden, maar ook uitdagen.

Door Hugo Emmerzael

In I Love Dick, de nieuwe webserie van Jill Soloway over kunstenaars en academici in een kleurrijke Texaanse gemeenschap, specialiseert kunsthistoricus Toby zich in de esthetiek van pornografie, een veld waarin nog veel werk te verrichten is. Op de universiteit constateerde ze al dat vrouwelijke kunstenaars vijfhonderd keer minder voorkwamen in haar studieboeken dan vrouwelijk naakt. Elk bezoek aan een museum met klassieke kunst bekrachtigt haar punt: het vrouwelijke naakt is niet weg te denken uit de schilderkunst.
In de bioscoop ligt dat net anders. Naakt in film ligt gevoeliger en is zeldzamer, en is dikwijls gemarginaliseerd in de officiële filmgeschiedschrijving. In het programma Cinema Erotica laat EYE de sensualiteit, seksualiteit en controverse juist zien door vanuit verschillende invalshoeken naar de gespannen relatie tussen kunst, film en pornografie te kijken.

Dak eraf
Ophef was er al meteen in 1896, een jaar na de geboorte van de cinema, toen Thomas Edison The Kiss opnam. Het is een guitig fragment van achttien seconden waarin een man en vrouw elkaar kussen. De eerste twee kussen zijn slechts op de hoek van de lippen, daarna plant een besnorde man er als klapstuk één op de mond. Voor de Katholieke Kerk in Rome reden genoeg voor een oproep tot censuur. Politieagenten stonden paraat bij opeenvolgende vertoningen. Edison wist op zijn beurt in te spelen op deze rel. In de Edison-catalogus stond over de film geschreven: 'Ze maken zich klaar om te zoenen, beginnen met zoenen, en zoenen en zoenen en zoenen totdat geheid het dak eraf gaat.'
Cinema Erotica vertoont meer films uit de vroege filmgeschiedenis waarvoor de tent is afgebroken. De Deense actrice Asta Nielsen was in 1910 te zien in Afgrunden, waarin ze haar romantische wederhelft overhaalt om de kerk op zondag over te slaan en naar het circus te gaan. Geïnspireerd door de circusdansers doet ze zelf een sensuele gauchodans. Deze film en in het bijzonder die dans maakten Nielsen wereldberoemd. De eerste superster van de cinema was geboren. Studio's leerden hun les: sensualiteit en seksualiteit trekken publiek dat verlangt naar nieuwe prikkels in de filmzaal.

Tunnel
Terwijl Hollywoodfilms in de 'roaring twenties' diva-actrices introduceerden om posters en filmprenten met hun uitzonderlijke schoonheid te kunnen sieren, voltrok zich buiten het zicht een andere ontwikkeling. Expliciet erotische films van hooguit één filmrol lang (12 minuten) werden in mannenclubjes vertoond. Deze zogenaamde 'stag films' circuleerden ook via 8mm-netwerken waarin mensen een spoel met de post opgestuurd kregen en er zelf een door moesten sturen.
Vroeger of later zou seks in de gewone bioscoopzaal terechtkomen. Zo vertoont EYE Ekstase (1933), de eerste mainstreamfilm waarin een vrouwelijk orgasme te zien is, verbeeld via een close-up van het gezicht van Hedy Lamarr. Het was rond deze tijd dat in Hollywood de Production Code ging gelden, waarin duidelijke voorschriften stonden over de manier waarop seksualiteit in beeld kon worden gebracht. Het was nu aan de regisseur om begeerte, verlangen en seksuele uitingen in subtekst en metaforen weer te geven. Denk aan Alfred Hitchcock die in North By Northwest (1959) een erotische climax in de relatie tussen Cary Grant en Eva Marie Saint suggereert door een trein te filmen die op hoge snelheid een tunnel penetreert.
Het was pas na de revolutionaire jaren zestig dat die codes werden doorbroken. Een nieuwe golf aan makers, waarbij Jean-Luc Godard, Pier Paolo Pasolini en Rainer Werner Fassbinder aan het front stonden, schuwde het naakte lichaam niet. Direct en indirect maakten zij de weg vrij voor zowel de Nederlandse filmmakers Wim van der Linden, Wim T. Schippers, Fons Rademakers en Paul Verhoeven als voor hardcore pornografen om hun films vertoond te krijgen. Terwijl een nieuwe golf speelfilms buiten het studiosysteem steeds 'naakter' ging, werd de hardcore pornografie steeds 'filmischer'. Titels als Alice in Wonderland (1976), The Devil in Miss Jones (1973) en Behind the Green Door (1972) staan bekend als pornofilms waar de broek nog bij aan kan blijven. Enkele jaren later zou Stephen Sayadian al die films overtreffen met zijn heerlijk subversieve Night Dreams (1981) en Café Flesh (1983).

Gonzo
Café Flesh is een van de laatste films die in de hoogtijdagen van de 35mm-pornografie is gemaakt. Door de opkomst van VHS kon het grote publiek ook thuis aan zijn of haar trekken komen. De vraag naar porno in de bioscoop verdween en daarmee verdween ook een productiemodus van pornografie. Paul Thomas Andersons Boogie Nights (1997) laat zien hoe de pornofilm plaatsmaakte voor VHS gonzo. Dat wil zeggen: expliciete beelden, zonder enig verhaal, met enkel neukende lichamen. In het digitale tijdperk is deze porno alleen maar prominenter geworden. Voor elke kink bestaat nu een online platform vol met korte tot middellange video's, geschoten voor lichamelijke bevrediging.
De erotische film heeft talloze veranderingen ondergaan, maar een constante in de geschiedenis is dat alleen mannelijke makers aan bod zijn gekomen. De meesten van hen schoten ook nog eens films die het vrouwelijk lichaam ten dele (of volledig) als object filmden. Toby's observatie uit I Love Dick over de kunstgeschiedenis is in die zin net zo goed van toepassing op de geschiedenis van erotische film. EYE doet er met Cinema Erotica dan ook goed aan om andere geluiden in de erotische film te laten horen: performancekunstenaars en filmmakers als Marina Abramović, Melanie Bonajo en Jennifer Lyon Bell dagen de mainstream, witte en heteroseksuele conventies van pornografie uit door het lichaam op nieuwe, ongebruikelijke of extreme manieren te verbeelden. Hun films zijn erotisch op een manier die niet alleen opwindt, maar ook uitdaagt, intellectueel bevredigt en aanzet tot reflectie. Zij gaan de lichamelijke bevrediging voorbij in films die op een volwassen manier met naakt kunnen omgaan. Ook dat soort werk hoort thuis in een filmmuseum als EYE.


top
Artikelen
Filmfestival Cannes 2017 Is Cannes nog nodig?
Cinema Erotica Uitdagend naakt
Stephen Sayadian over Café Flesh 'Mijn porno is anti-erotisch'
Holland Festival: Julian Rosefeldt over Manifesto De wenkbrauw van Trump
Holland Festival: Inside Hetzelfde, maar dan anders

Interviews
Bram Schouw over Broers In galop door de bocht
Amat Escalante over La región salvaje 'Er zijn al zovéél films waarin je de genitaliën niet ziet'
Marion Hänsel over En amont du fleuve 'Er komt een moment dat je achterom moet kijken'

Rubrieken
Actie!
Op ooghoogte: Scorsese en Van Gogh
Redactioneel
Het Nieuwe Kijken Cinemagraphs
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Andy at the movies
The Thinking Machine 8 Afvoer


Recensies
Broers Tenen over de afgrond
Câini Duel in Roemenië
La Chana Dansen tegen de klippen op
Daughters of the Dust De magie die Beyoncé inspireerde
Donkeyote Koppig stil blijven staan
The Eagle Huntress Het is een meisje!
En amont du fleuve Een vader die geen vader was
Les fantômes d'Ismaël Obsessies van de grote architect
The Fury of a Patient Man Hoe wraak op te dienen
De keuze van mijn vader (Yan Ting Yuen over) 'Ik heb leren loslaten'
Mountain Zondigen op Bijbelse plek
Mysterious Masterpiece 'Ik ben het niet die schildert'
Pop Aye Liften met een olifant
La región salvaje Lucide dromen
Sage femme (Martin Provost over) 'Ik ken de wereld van de vrouwen'
Setan Jawa (Garin Nugroho over) 'We leven in een melodramatische samenleving'
Souvenir Dromen van een oudere prinses
The Wall Zand tussen knarsende tanden
Wonder Woman Verbaasde amazone