Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Diane Kruger en Joshua Jackson bij de première van Amour in Cannes (foto Reuters/Vincent Kessler) Cannes 2012

Holy moley!

Als Cannes 2012 een ding duidelijk maakte dan was het wel dat er een einde is gekomen aan de dwang van het realisme in de film. Vorm en stijl zijn terug. En hoe. De beste films waren wild en vreemd. En op z'n minst een beetje mysterieus.

Beter dan Carlos Reygadas zelf kun je het niet zeggen. De nieuwste film van het Mexicaanse enfant terrible (Batalla en el cielo, Stellet licht) werd bij zijn première op het 65ste Filmfestival Cannes met evenveel boegeroep als applaus ontvangen. De kosmische homemovie Post tenebras lux ('na de duisternis licht') wist niet alleen de horden te verdelen omdat-ie, oh gaap, misschien wat vreemd was en hermetisch en z'n eigen plan trok als het ging om narratieve regels, maar hij viel vooral op omdat hij stilistische keuzes maakte die je weer opnieuw naar de wereld deden kijken.
En wil je niet dat film dat doet, uiteindelijk? Niet in slaap sussen, maar juist de ogen openen? Op een manier die mysterieus, activerend en vervoerend tegelijk is?
Gevraagd naar zijn keuze om alle buitenopnames met een zogenaamde tilt shift lens te filmen, zei Reygadas in een interview met de New York Times dat esthetica uiteindelijk een herinterpretatie van de wereld is. Hèhè. Het mag weer gezegd worden. Ook de filmkunst is een kunst van zintuigelijke ervaringen die door vorm en stijl een blik op de wereld geven. Door met die tilt shift lens te werken maakt Reygadas je daar al tijdens het kijken heel erg van bewust. Dit is geen evocerende esthetica meer, maar provocerende.
Het beeld ziet er verstoord uit. Een beetje alsof je een oogaandoening hebt die het midden houdt tussen tunnelvisus (waarbij de rand van het beeld wegvalt) en scheelzien (met dubbelzien tot gevolg). De tilt shift lens maakt de randen van het frame namelijk onscherp en heeft een verdubbelend effect op mensen en dieren die in en uit het shot bewegen.
Je vraagt je steeds af door wiens ogen je kijkt. Vooral omdat Reygadas in Post tenebras lux diverse perspectieven opvoert. Er is een klein meisje dat door haar nachtmerries dwaalt, er zijn volwassenen die allemaal hun plek in de Mexicaanse klassenmaatschappij hebben, er is een echtpaar, dat soms gelukkig is en soms gevangen in hun eigen codes, en er is een vuurrode geanimeerde duivel met een gereedschapskist, die iets in dat filmuniversum komt repareren, mogelijkerwijs met desastreuze gevolgen.
Dat Reygadas voor zijn vierde film in Cannes de, overigens ook niet binnen de jury geheel onomstreden, Regieprijs in ontvangst mocht nemen, was niet meer dan terecht. De afgelopen tien jaar was observerende cinema de grootste drijvende kracht in de artfilm, als tegenwicht tegen de spektakelshow van Hollywood. Maar het is tijd dat ook de filmauteurs het recht op het beeld weer op andere manieren terugclaimen.

Het ongewone koesteren
Er zijn natuurlijk duizenden redenen waarom films op filmfestivals draaien. En het romantische idee dat zo'n programmering draait om de persoonlijke visie van programmeurs, maakt daar maar een heel klein deel van uit. Cannes 2012 vertoonde gewoon wat af was, met een focus op Europese meesters en Amerikaanse semi-independents met hun eigen kijk op genre en de benodigde sterren om zich over de door Mediterrane buien geteisterde rode loper te haasten.
Er waren geen films van vrouwen. Daar is al veel over gezegd. Maar interessant was het wel om te lezen dat festivalpresident Gilles Jacob directeur Thierry Frémaux indirect op het matje riep door na afloop van het festival op te merken dat je je ook moet blijven afvragen of het niet vinden van vrouwen niet ook iets te maken heeft met niet goed zoeken. En dat geldt op zoveel door witte mannen gedomineerde Europese filmfestivals natuurlijk voor alle films die niet voldoen aan het dominante model.
Voor de professional die zo'n filmfestival bezoekt, en in het geval van de filmjournalist geldt als vooruitgeschoven post voor wat er later in de filmtheaters gaat draaien, zijn nu juist die films die aan dat model beantwoorden niet de meest interessante ontdekkingen. Natuurlijk zijn de respectievelijk met de Grand Prix en de Juryprijs bekroonde Reality van Matteo Garrone en The Angel's Share van Ken Loach goede films. In de week dat ze hun lokale première gaan beleven zijn ze waarschijnlijk de must see film van die week. Maar op zo'n filmfestival ben je op zoek naar iets uitzonderlijks. Want dat is de plek, of dat zou het in ieder geval moeten zijn, waar het ongewone gekoesterd en gestimuleerd kan worden.

Visuele tijdmachine
Reygadas zei wel meer interessante dingen in dat interview met de New York Times. Zoals dat je je af moet vragen waarom een film als Student van Darezhan Omirbayev (nu in Un Certain Régard) niet in competitie draaide. Omdat je films van filmmakers nodig hebt die films maken die ook over cinema gaan. Die niet alleen een verhaal vertellen dus, maar ook hebben nagedacht over de manier (en de reden of de noodzaak) om dat te doen.
Wat dat betreft had natuurlijk ook NO van Pablo Larraín in de competitie thuisgehoord (nu een prijswinnaar in de niet-competitieve, maar wel door onafhankelijke jury's bekroonde Quinzaine). NO ging niet alleen over het referendum dat in 1988 een einde maakte aan de dictatuur van Pinochet in Chili, maar Larraín koos ervoor om hem te draaien op U-matic-videomateriaal uit die periode en zo de beelden naadloos te laten overvloeien in de gebruikte propagandafilmpjes uit die tijd. Een simpele keuze. Maar wel een die stijlvast en essentieel je blik een visuele tijdmachine inzoog. Dat zijn film ondertussen keihard allerlei vragen weerkaatste over de manier waarop (niet in alleen in Chili toen, maar ook in Europa nu) politiek een speelbal is geworden van copywriters maakt dat door die consequente stijl alleen maar duidelijker.

Holy moley
De meest opwindende film van Cannes was ongetwijfeld Holy Motors, dat de terugkeer van het Franse weerbarstige talent Leos Carax (Les enfants du Pont-Neuf, Pola X) markeerde. Holy Motors is brutaal, extravagant en zelfbewust als het om de verleiding van filmvormen gaat. Alleen al de magistrale openingsbeelden. Ze weerspiegelden op een onopzettelijke manier het openingsshot van Michael Haneke's Gouden Palm-winnaar Amour waarin we vanaf een concertpodium de zaal inkijken.
Ook Carax kijkt de zaal in. Een donkere bioscoopzaal, vol onherkenbare gezichten. Van daaruit treedt hij een droom binnen, die misschien ook de film is die daar net vertoond wordt. Het is een droom van de filmmaker zelf, althans van een man die door de filmmaker zelf gespeeld wordt en die in zijn eigen filmdroom ontwaakt en de sleutel blijkt te hebben om door een geheime gang weer in die bioscoopzaal terecht te komen. En dan moet het allemaal nog beginnen. Die hele film waarin Denis Lavant in een limousine door Parijs rijdt en in talloze vermommingen als een soort geheimzinnige wraakengel de orde in de wereld komt herstellen/verstoren. Holy moley wat een film!

Holy Motors

Parallelle universa
Cannes 2012 had op de genoemde films na weinig knallers, outsiders en onverwachte ontdekkingen. Er was het verrukkelijk losjes gedraaide, maar qua vertelling minutieus uit elkaar geplozen In Another Country van Hong Sangsoo, een Groundhog-day in Korea met Isabelle Huppert die moeiteloos van het ene parallelle universum in het andere lijkt te stappen. En Abbas Kiarostami's Like Someone in Love hield als een Copie conforme in Japan een spiegel voor waarin je wel heel goed moest kijken om hem te appreciëren. En ook deze twee filmmakers zochten ondanks hun ogenschijnlijk alledaagse beelden naar manieren om aan de dictatuur van het realistische en begrijpelijke te ontsnappen.
Zelfs Michael Haneke, die toch een hele film lang dicht op de gezichten en de eenvoudige handelingen van zijn oudere hoofdpersonen in hun Parijse appartement (ook een stilistisch bewuste keuze!) bleef zitten, liet een klein surrealistisch, of misschien zelfs wel metafysisch moment toe aan het einde van zijn film.
Als grote gemene deler zou je kunnen zeggen dat al deze filmmakers niet alleen vorm, stijl, kleur, ellips, deconstructie, reconstructie, het groteske, het poëtische, het bedrieglijke ieder op hun eigen manier weer omhelzen om verhalen vleugels te geven. Ze zeggen ermee ook iets wezenlijks over de ervaring van wat het betekent om anno nu een mens te zijn. Niet vervallen tot realisme, maar in staat tot transcendentie. Levend in meervoudige werelden. Even onscherp als concreet. Vol onverwachte verdubbelingen en transformaties.

Dana Linssen

Lees op filmkrant.nl ook de Cartes postales de Cannes van Dana Linssen en Ronald Rovers die tijdens het festival geschreven zijn en over nog meer films berichten.

top
Artikelen
Cannes 2012 Holy moley!
Cannes 2012 (2) Trippen en spacen

Interviews
David Cronenberg over Cosmopolis 'Ik wil geen profeet zijn'
Walter Salles over On the Road 'Elke reis is een verlies'
Matthias Schoenaerts over zijn rol in De rouille et d'os Romantisch met weerhaken
Jacques Audiard over De rouille et d'os De crisis van de naakte lijven
Timo Veltkamp over De Nobelprijswinnaar Komt een man

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Bizarre kadreringen
Sanne Vogel
Spotlight: Robert Pattinson
Zwarte gaten: Bram Schouw zag eindelijk 2001: A Space Odyssey 'Ingewikkelde som met uitkomst nul'
Teddy Cherim
Boeken Carl Dreyer: Hondenweer in Jutland
Ebele Wybenga (Upload Cinema) De evolutie van virals
FilmSlot: VOD VOD is hot
FilmSlot: Cruijfcourts Cruijfcourts voor de artfilm
Evenementen (Focus)


Recensies
21 Jump Street Niet nieuw, wel lekker
38 témoins Iedereen ziet het, niemand doet iets
The Battle of Algiers Wedstrijd in wreedheid
Brammetje Baas 'Rotmeester!'
Cosmopolis Het spook van het kapitalisme
De rouille et d'os Niet kwaad en niet goed
La délicatesse Lauwe prak zul je bedoelen
Gozaran — Time Passing Het wezen van muziek
Happy Happy Ja gezellig, Hints met de buren
Historiás que só existem quando lembradas Het dorp waar de tijd stilstaat
Louise Wimmer Louise in vrije val
Moonrise Kingdom Dysfunctioneel symfonieorkest
De Nobelprijswinnaar Toevallig toch een Dostojevski
On the Road In vrije vlucht naar de horizon
Prometheus Oh was dat de oorsprong van de mensheid?
The Source Schot voor open doel
De Van Waveren Tapes Lekker afluisteren