Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
The cheese and the worms All about me?

Ontsloten kluizen

Japanse en Zwitserse regisseurs filmden zichzelf voor een samenwerkingsproject van de festivals in Yamagata en Nyon. 'Er schuilt een Japanner in ieder van ons.'

Miso is gefermenteerde soja waar, zo wordt beweerd, de Japanners hun gezondheid aan te danken hebben. 'Miso-Stan Brakhage' noemen Japanse filmmakers de vlekkensoep die verschijnt op oude beschimmelde filmrollen. Dat laatste kon in Nyon worden opgetekend uit de mond van Makoto Sato, de documentairemaker die op het Zwitserse festival een toelichting gaf bij zijn film Memories of Agano, over het verdwijnen van een door kwikvergiftiging en de tand des tijds aangetast dorpje. Maar dat was natuurlijk niet het belangrijkste.
Memories of Agano
bleek een mooie, langzame en soms ook tamelijk raadselachtige impressie. Een documentaire die vooral leek te gaan over de lege plekken die mensen achterlaten. De film maakte deel uit van het programma 'All about me?' waarin autobiografisch getinte documentaires van Japanse en Zwitserse regisseurs naast elkaar werden gezet. Een samenwerkingsproject van de documentairefestivals in Yamagata en Nyon.
Is er verschil in benadering tussen Japanse en Zwitserse makers? Hoe zit het met identiteitskwesties? Zou dit filmprogramma een tipje van de sluier kunnen oplichten? Agano lijkt een veelbelovend vertrekpunt. De regisseur noemt het een heel persoonlijk project, want hij had daar ook tien jaar geleden al lange tijd tussen de boeren en vissers gewoond en gefilmd. Sato is er zelfs een beetje verlegen mee dat hij er een Zwitsers publiek mee moet lastigvallen, want zelfs voor de meeste Japanners was het al moeilijk te begrijpen. Met Oost of West blijkt dat weinig te maken te hebben. Agano is gewoon een tamelijk experimenteel no-budget project, waarbij de maker onder andere besloten heeft het (ook voor de doorsnee Japanner) onverstaanbare streekdialect slechts summier te vertalen.

Vrouwenfilms
Verder blijkt al snel dat 'All about me?' (het vraagteken is er niet voor niets) boeiend kijkmateriaal en stof ter overdenking oplevert, maar weinig eenduidige conclusies toelaat. Vooronderstellingen blijken daarbij moeilijk houdbaar. Hoe Japans die Japanse docuportretten in zeker opzicht ook zijn, ze zijn net zo intiem, persoonlijk en openhartig als hun Zwitserse tegenhangers. Wist u trouwens dat Japan een sterke autobiografische traditie heeft?
Het doet een beetje denken aan de discussie rond zogenaamde vrouwenfilms in de jaren zeventig. Filmen vrouwen anders dan mannen? Niemand die zich daar nu nog druk over maakt. Toch schijnen wetenschappers aangetoond te hebben dat Aziaten de wereld een tikkeltje anders bekijken dan westerlingen, zoals bijvoorbeeld door Richard E. Nisbett uit de doeken wordt gedaan in het zeer lezenswaardige The geography of thought. Stel de vraag: "Vertel eens iets over jezelf", en een Japanner zal de nadruk op zijn relaties leggen, terwijl een Amerikaan zijn prestaties noemt. Over Zwitsers heeft Nisbett het helaas niet.
Hoe hebben cineasten van 'All about me?' zichzelf gefilmd? De meesten hebben zichzelf helemaal niet gefilmd. "Dat hoeft ook niet", zal Yael Parish na de vertoning van haar therapeutisch familieportret Bei Parish zeggen. "Ik zit in de keuzen die ik gemaakt heb. Iedere film met passie zegt iets over de maker."
Zo richt Joëlle Bachetta (Zwitserland) in Une fille en grand haar camera op een twaalfjarig meisje in wie ze zichzelf herkent. Marcel Wyss (Zwitserland) wil door het maken van Nach dem Fall zijn verslaafde broer begrijpen. Allemaal films over personen waarmee de maker zich verbonden voelt. Er schuilt een Japanner in ieder van ons.

Afdwalen
Festivaldirecteur Jean Perret had in de catalogus nog wel zo mooi verwezen naar de Japanse psychoanalyticus Takeo Doï en diens theorie over het dubbele Japanse bewustzijn — één kant voor de buitenwereld, de andere voor privé. Helaas werd dit idee opgewekt weggewuifd door een in Frankrijk werkende Japanse literatuurprofessor die bij de forumdiscussie was aangeschoven. 'Iedereen heeft die twee kanten. Daar is niets Japans aan.' Wel zag hij dat de Zwitserse films meer op dialoog steunen. Waar uw verslaggever graag aan toe wil voegen dat de Japanse documentaristen de camera misschien wat vaker laten afdwalen en hun personages vaak prachtig weten te integreren in de omgeving.
Een uitdaging voor duiders is het bizarre, als een horrorachtige animatiefantasie vormgegeven Mother of the mother and also the mother of the mother's mother, and her daughter waarmee Miki Setoguchi de herinnering aan haar overleden moeder verwerkte. Makoto Sato zag de beelden als een krachtige uiting van het vrouwelijk onderbewustzijn. "Mannen, zoals ikzelf, denken meer logisch." Aldus de maker van het uiterst intuïtieve Memories of Agano. Waarop Setoguchi repliceerde dat ze haar film wel degelijk als een logisch zelfonderzoek zag. Volgt u het nog?
Naast de rijke verscheidenheid aan films en evenzoveel persoonlijke stemmen lijkt het eventuele cultuurverschil van ondergeschikt belang. Kijk, voel, stel je open. Het in Yamagata door jury en pers bekroonde The cheese and the worms is zo Japans als het maar kan en zo universeel als je maar wilt. Haruyo Kato hoorde dat haar moeder kanker had en dacht met haar mini-dv een wonderbaarlijke genezing te gaan filmen. Het liep anders. Haar dagboekachtige beeldverslag is simpel en alledaags, wondermooi poëtisch, nuchter en buitengewoon ontroerend. Zou dit niet iets zijn voor Cinema Delicatessen? Dan maken ze die geweldige blinde vlek die ze voor de Aziatische documentaire hebben weer een beetje goed.

Leo Bankersen


top
Artikelen
All about me? Ontsloten kluizen
Cannes 2006 Gevoelige ogen
Carte postale de Cannes
Filmmythes Venster op de wereld
Gebroeders Quay Look of life
Robert De Niro De kameleon
Theater vs film Een tweede leven

Interviews
Tsai Ming-liang Mysterieuze machine
Vijf vragen aan Thom Hoffman

Rubrieken
Action!
Het geheim van Hollywood: Rampscenario's aan de autopsietafel
Spotlicht: Isabelle Huppert
Amsterdam Box Office Periode 29 april t/m 25 mei 2006
Boeken Filmkritiek
Cinedix
Evenementen
Festivals
De geruchtenmachine
Mening
Mijn Mening
De Pers Over
Thuiskijken
Verwacht


Recensies
AMERICAN DREAMZ Bloedeloze satire op Idols-industrie
L' AMI HOLLANDAIS Ontwaken aan het front
IL CAIMANO Kaaimannen en angsthazen
HOW MANY ROADS Aanbidders in de Bob Dylan-kerk
IK WIL NOOIT BEROEMD WORDEN De vinger op de zere plek
L' IVRESSE DU POUVOIR De dronkenschap van de macht
JUNGLE RUDY Narcissus tussen de lianen
MARIE ANTOINETTE Nutteloosheid op het eiland Versailles
ORDINARY MAN Wie valt eerder flauw — de moordenaar of de toeschouwer?
LA PUTA Y LA BALLENA Het Argentinië dat nooit weg was
RABBIT ON THE MOON Kinky tegenover puur
THE ROAD TO GUANTANAMO Heel voorzichtig bijten
VERS LE SUD De zachte huid van Haïtiaanse jongens
THE WAYWARD CLOUD Seks met watermeloenen
X-MEN: THE LAST STAND Visuele bravoure en innerlijke conflicten