Jackie
Sieranevada
Moonlight
Personal Shopper
Paterson
Kino-Eye Thuiskijken

Dziga Vertov
Voorwaarts, Sovjet!

Een nieuwe dvd-box maakt duidelijk dat Dziga Vertov meer is dan de man achter het meester­werk Man with a Movie Camera, volgens de recentste Sight and Sound-enquête de beste documentaire ooit gemaakt.

Door André Waardenburg

Jarenlang was het vrijwel onmogelijk om de films van Dziga Vertov überhaupt te zien. Daar is de laatste tien jaar verandering in gekomen, vooral door drie dubbeldvd's uit de fraaie reeks Edition Filmmuseum. Deze zijn nu aangevuld door een recente uitgave in de prestigieuze Masters of Cinema-serie. Het betreft een eerder in Frankrijk uitgegeven dvd-box, met naast Man with a Movie Camera een schijfje met vier andere Vertov-films. Dit alles is aangevuld met duidende extra's en voorzien van een begeleidend boekje met zinnige informatie over Vertov (1896-1954). Filmkrant-columnist Adrian Martin verzorgt een commentaartrack bij Man with a Movie Camera. De uitstekende kopie die op de dvd staat, betreft de recente restauratie van EYE Filmmuseum. EYE beschikt over een kopie die in 1931 door Vertov aan het eind van zijn tournee door Europa aan de Filmliga werd verkocht. Het is de enige kopie die volbeelds is, de meeste overgebleven kopieën betreffen versies uit het geluidstijdperk. Daarbij werd een deel van de linkerkant van de filmstrook benut voor een geluidsspoor dat het beeld deels afdekt en dus de composities verstoort.

Kino-Eye


Vertov, de polemische filmdenker
Net als zijn collega's Eisenstein, Poedovkin en Koelesjov, met wie hij vaak in de clinch lag, was Vertov iemand met prikkelende opvattingen over het medium film. Het dvd-boekje is er rijkelijk mee gevuld, ontleend aan zijn vele polemische geschriften. Kort gezegd komt het erop neer dat hij een afkeer had van het publiek bedwelmende fictie. "We nodigen jou uit: de zoete omhelzingen van romances te ontvluchten, het gif van de psychologische roman, de klauw van het overspelige theater (...) We proclameren de oude films, die gebaseerd zijn op romances en het theater, melaats. Blijf ervan weg! Sluit er je ogen voor!"
Ervoor in de plaats stelde hij een documentaire-aanpak die 'het leven betrapt'. Dit betrapte leven werd door Vertov vervolgens "bekwaam georganiseerd". Vertov was een briljant editor — hij begon en eindigde zijn carrière in newsreels — maar had daarnaast een revolutionair idee over waartoe het medium, vooral de camera, in staat was. Dit leverde het befaamde concept 'kino-eye' op: "Ik ben het Kino-oog. Ik ben een mechanisch oog. Ik, een machine, laat jou de wereld zien zoals alleen ik die kan zien (...) Mijn pad leidt naar de creatie van een nieuwe waarneming van de wereld."
Je hoeft maar een paar minuten van Man with a Movie Camera te bekijken om te begrijpen wat Vertov voor ogen stond. Hij doet dit met middelen die nu ten onrechte als avant-garde te boek staan: beeldbevriezingen, dubbelbeelden, split-screens, versnellingen, vertragingen, associatieve montage of monteren op beweging en zelfs stukjes animatie. Heel lang werd Vertov, onder anderen door Eisenstein, beschuldigt van 'cameratrucs', maar dat is een enorme misvatting. Vertovs claim dat hij je de wereld zal onthullen is namelijk niet heel ver bezijden de waarheid. Een mechanisch oog kan iets wat een mensenoog niet kan, zoals ook prachtig blijkt uit meerdere scènes in Kino-Eye (1924): beelden die al 'terugspoelend' laten zien waar het brood en het vlees vandaan komt dat het Russische volk voedt. Overigens zijn de kopieën van Kino-Eye en Kino-Pravda #21 niet denderend, met slecht contrast, veel kabels en wat springers.

Kino-Eye


Vertov, de filmpoëet- en vernieuwer
Elke film in de dvd-box bevat meerdere staaltjes die aantonen dat Vertovs 'kino-eye' inderdaad iets onopgemerkts ziet, maar dan natuurlijk wel iets dat Vertov zelf zag en wilde benadrukken. Zoals het ontroerende moment in Kino-Eye waarop een Jonge Pionier (een lid van de communistische jeugdbeweging) op zijn tenen moet gaan staan om een propagandaposter te kunnen ophangen. Zelf was Vertov ook een pionier, zoals blijkt uit zijn geluidsfilm Enthusiasm: Symphony of the Donbass (1931). Hiervoor componeerde hij een geluidsband die voor driekwart bestaat uit industrieel geluid, dat op ritmische wijze wordt gebruikt, soms synchroon, soms asynchroon. Musique concrète avant la lettre.

Vertov, de politiek filmmaker
Vertov werkte in de Sovjet-Unie van de jaren twintig, een nieuwe communistische heilstaat die na de revolutie van 1917 in hoog tempo opgebouwd werd. Dat maakt zijn gehele oeuvre ideologisch geladen. Hij documenteert in zijn werk de ingrijpende veranderingen die voortkomen uit het eerste vijfjarenplan: het opzetten van coöperaties, collectivisatie, industrialisatie en campagnes tegen religie (immers 'opium van het volk') en alcoholisme (dat niet alleen levens verwoest maar ook productiviteit lamlegt). Vertov was zelf een fervent aanhanger van de begin 1924 gestorven Lenin; de dvd-box bevat ook zijn mooie lofzangen op Lenin, met Kino-Pravda #21 (1925) en Three Songs about Lenin (1934). Naast nog steeds opzwepende kunst is Vertovs werk dus ook altijd propaganda. De enthousiasmerende titel van zijn film uit 1926 (die helaas niet in de box zit) spreekt boekdelen: Voorwaarts, Sovjet!

Man with a Movie Camera and Other Works by Dziga Vertov | 2 dvd's en 2 blu-rays plus boekje van 98 pagina's | Masters of Cinema (Eureka), 2016 | Britse import, ongeveer €30


Attack on Titan: The Movie
Daar komen de naakte reuzen

Het pantheon van Japanse monsters en geesten moet flink inschikken, want de Titans komen eraan. Deze angstaanjagende naakte reuzen die mensen afkluiven als satéstokjes hebben de Japanse popcultuur veroverd en laten nu ook internationaal van zich horen.



Met dik 50 miljoen verkochte manga's, een wereldwijd gestreamde anime-serie, diverse spin-offs en speelgoed en een tweedelige live-action speelfilm is Attack on Titan een verbazingwekkende sensatie. Een curieuze, weerzinwekkende en opwindende horrorblockbuster die hippe postapocalyptische doem mengt met genadeloze gore die uit de underground omhoog lijkt geborreld.
Het gaat dus allemaal om de Titans: 10 tot 15 meter hoge reuzen die niets liever doen dan mensen opeten. Ze hebben de resterende mensheid teruggedreven achter drie enorme concentrische muren. Een kleine groep met zwaarden uitgeruste commando's maakt jacht op deze mysterieuze monsters (zwakke plek: de nek). Tussen de gevechten door is er tijd voor filosofische gesprekken over broederschap en vrijheid ("We zijn geen vee!") en ondertussen heeft de fascistische legerleiding nog wat geheimen in petto.
Het nogal idiote verhaal had makkelijk camp of komedie kunnen worden, maar blijkt als spektakelfilm (verdeeld in twee delen) een fascinerende nachtmerrie. Attack on Titan zuigt je mee en blijft door je hoofd spoken. Zeker is er ook genoeg mis (kitscherige muziek, wezenloos voor zich uit starende fotomodelacteurs, matige CGI-decors), maar als hypnotiserende hellegang is de film volstrekt overtuigend. Misschien nog wel meer dan het manga en anime bronmateriaal, waarin wel heel veel tijd opging aan flashbacks en toestanden.
De Titans zijn monsters die je nog nooit eerder zag, ontsnapt aan een Jheronimus Bosch-achtige dimensie. De freaky reuzen (prima combinaties van acteurs en computeranimatie) met menselijke gezichten zijn naakt, maar hebben geen geslachtsdelen. Met een domme grijns strompelen ze rond, graaiend naar mensen die ze lachend aan stukken scheuren. Bizar, bespottelijk, griezelig en hypnotiserend.
Deze B-film met A-film-budget is natuurlijk pure pulp. Maar, zoals altijd in de Japanse populaire cultuur, staan deze wezens in een lange traditie waarin maatschappelijk trauma zich uit via bovennatuurlijke fenomenen. Zoals Godzilla en Akira het trauma van de atoombom verbeeldden en verwerkten, en The Ring de eeuwenoude geest-met-lange-haren een nieuw gezicht gaf. Ook de huizenhoge reus komt voor in bovennatuurlijke verhalen (yokai). Zo blijft het Japanse verleden een oneindige bron van creatieve en destructieve inspiratie.

Rik Herder

Attack on Titan: The Movie (deel 1) en Attack on Titan: End of the World (deel 2) Japan, 2015 | Regie Shinji Higuchi | Distributie Edko Films (import)


Ozu Collectie
Digitale opknapbeurt

Het zal de cinefiel hoofdbrekens opleveren: welke versie van de Ozu Collectie aan te schaffen, de nieuwe Nederlandse of de Engelse versie van BFI?



Dit stukje zal niet opnieuw een lofzang zijn op de Japanse regisseur Yasujirô Ozu. Wie nog twijfelt aan de kwaliteit van zijn unieke oeuvre kan de zoekfunctie op de website van de Filmkrant gebruiken en bijvoorbeeld het artikel van ruim een jaar geleden lezen over de kleurenfilms van Ozu.
Dat er de laatste jaren weer opvallend veel belangstelling is voor Ozu, heeft in de eerste plaats te maken met het vieren van zijn honderdtiende verjaardag en vijftigste sterfdag in 2013. Dat was voor Shochiku, de productiemaatschappij waar Ozu decennia werkte, aanleiding om zijn vier laatste kleurenfilms te restaureren. Het digitale restauratieproject trapte echter af met Ozu's bekendste meesterwerk Tokyo Story. Dit jaar waren Late Spring en Early Summer, die nu in enkele filmtheaters draaien, aan de beurt voor een opknapbeurt. Bij elkaar opgeteld zijn dat zeven recent gerestaureerde Ozu-films. Ze verschenen eind juni in een dvd-box van Lumière.
Naast lof voor deze uitbreng, kun je Lumière ook bekritiseren: het besloot de box alleen te vullen met standaard dvd's — de upgrade naar blu-ray is niet gemaakt. En dat is betreurenswaardig, vooral omdat het makkelijk had gekund. De restauraties zijn gemaakt in hoge resolutie (4K), meer dan voldoende voor een prachtige blu-ray. Doe desnoods zowel dvd als blu-ray in dezelfde verpakking, wat standaardpraktijk is in bijvoorbeeld Engeland waar zowel de BFI (British Film Institute) als Masters of Cinema dit doet.
Bovendien is zo'n Ozu-box vooral gericht op de cinefiele fijnproever, precies die mensen die zweren bij de superioriteit van blu-rayschijfjes en die dus even zullen twijfelen over het kopen van gewone dvd's.
Het goede nieuws is natuurlijk dat de box er is en vrij schappelijk geprijsd is. Voor veertig euro krijgt je zeven topfilms. Tokyo Story is het enige schijfje met afwijkend label, want een jaar geleden al uitgebracht in de Lumière Cinema Selection-reeks; had Lumière die niet even opnieuw kunnen persen?
Ook zijn de nieuwe restauraties ietsjes donkerder dan die in 2010 en 2011 door de BFI werden uitgebracht in hun eveneens zevendelige (maar los uitgebrachte) Ozu Collection. Maar dat betreft dan weer niet de recentelijk gerestaureerde versies. De BFI nam de veelgeprezen Ozu-uitgaves van de Criterion Collection in licentie: qua contrast net even betere transfers, voor wie de (lichte) beschadigingen voor lief neemt. En wél op blu-ray, dus extra scherp. Met bovendien een extra film op een tweede schijfje én mooi boekje; daar doet Lumière niet aan. Het zal de cinefiel hoofdbrekens opleveren: welke versie aan te schaffen?

André Waardenburg

Yasujirô Ozu Collectie Equinox Flower, Good Morning, Late Autumn, An Autumn Afternoon, Late Spring, Early Summer, Tokyo Story  | Distributie Lumière (dvd)



top
Artikelen
Previously Unreleased
Meesterverteller Van kinderen en ouders
Acteurs uit evenwicht

Interviews
Gabriel Mascaro over Neon Bull Van stieren en mannen
Bouli Lanners over Les premiers les derniers Een geloofsbelijdenis

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Actie!
World Wide Angle (NL) Beter scenario­schrijven door B-films
Filmsterren
Andy at the movies
Boeken: Lachen, gieren, brullen om de Nederlandse film
Op ooghoogte: Het meest tolerante filmbeeld
Het nieuwe kijken Verraderlijke videoverhaaltjes
Thuiskijken


Recensies
The BFG Aarde, water, lucht, wind — en toverkracht
Café Society Liefde is te koop
Calvary (Previously Unreleased) Moordbelofte
Les chevaliers blancs De weg naar de hel
Dukhtar Vrouwen moeten bloeden
The Family Fang Kinderen als performancekunst
The Forbidden Room (Previously Unreleased) Droomlogica
The Here After Schuld en boete
Julieta Almodóvars film noir
Madeliefjes (gerestaureerde versie) Met naaldhakken door de salade
Manglehorn Een beschadigd man
Me and Earl and the Dying Girl (Previously Unreleased) Liefde en film
Neon Bull Met jouw lasso om mijn nek
The Neon Demon Perverse parade van schoonheid
Una noche sin luna (Previously Unreleased) Zonder stroom
El olivo Na ons de zondvloed
One Floor Below (Previously Unreleased) Zwijgen
Out of Love ♥=boem
Les premiers les derniers Op zoek naar het hart
The Red Turtle Gestrand
Samuel in the Clouds (Pieter Van Eecke over) Het druppelt in de Andes
Short Skin — I dolori del giovane Edo (Previously Unreleased) Schone schijn
La última tierra (Previously Unreleased) Afscheid