The Man Who Killed Don Quixote
Previously Unreleased
Carne y arena
Tiere
Grace Jones: Bloodlight and Bami
Minority Report De toekomst is nu

Minority Report is nog steeds een cruciale film als het gaat over privacy-vragen: niet alleen laat hij een aantal futuristische technologieën zien die inmiddels al lang bestaan, maar ook stelt hij de vrijheid van de mens en de vrije wil aan de orde in een wereld die alles wil determineren.

Door Rejo Zenger



"De toekomst is veel interessanter dan het verleden. Denk je ook niet?", vraagt de autodidactische chirurg Dr. Eddie aan Tom Cruise in de Philip K. Dick-verfilming Minority Report (2002). Cruise loopt in zijn rol van politieagent Anderton rond in diens geïmproviseerde en hoogst illegale medische behandelkamer. Hij wil dat Dr. Eddie zijn ogen vervangt om niet langer herkend te worden door alle sensoren op straat. Hoewel crime fighter van beroep, is hij opeens als verdachte aangewezen. Zijn collega's zoeken hem, hij zoekt zijn eigen 'minority report'.
De meeste futuristische films schatten technologische ontwikkelingen verrassend conservatief in. Hoewel we nog tot 2084 moeten wachten voor de werkelijkheid van Total Recall (1990) hebben de chauffeurloze auto's van Google al meer dan een miljoen kilometer afgelegd op de openbare weg. Googles autonome auto begrijpt inmiddels fietsers die hun hand uitsteken, ontwijkt de oranje pionnen waarmee wegwerkers hun werkterrein markeren en stopt als een agent zijn hand opsteekt.
Die autonome auto's rijden ook in het New York van Minority Report waarin al zes jaar geen moord meer is gepleegd. Hoewel het verhaal van de film zich pas afspeelt in 2054, wordt de stad veilig gehouden door politieagenten die, met een Google Glass-achtige bril op hun neus, insectachtige robots aansturen op zoek naar criminelen. Ze navigeren door de informatie op hun beeldscherm zoals we nu ook al een Xbox kunnen bedienen. Om opstandige arrestanten te bedwingen hangt aan de riem van de agenten een moderne versie van de Taser, de Sick Stick. Het systeem waarmee de agenten de actuele geografische locatie van een bekende verdachte achterhalen is niet wezenlijk anders dan het systeem dat men nu al gebruikt. En die irisscanners die Tom Cruise wil ontwijken, zijn als identificatiemiddel vandaag de dag ook al geen noviteit meer.

Predictive policing
Maar het belangrijkste middel dat de agenten van de Precrime-afdeling in handen hebben zijn de 'precogs'. Het zijn drie via een 'hivemind', een groepsbewustzijn, aan elkaar verbonden genetisch gemodificeerde mensen die in staat zijn om toekomstige moorden te voorspellen. De naam van het slachtoffer, het exacte tijdstip en visuele impressies van de misdaad komen in beeld. Het stelt de politie in staat om de moord te voorkomen en degene die op het punt stond de moord te plegen te arresteren. Die wordt vervolgens, zonder proces, weggestopt in een soort gestapelde gevangenis. En die enkele keer dat de precogs het niet met elkaar eens zijn wordt dat weggemoffeld in een 'minority report'.
Aan het fenomeen 'predictive policing' is inmiddels niets futuristisch meer. Nu al laten politiekorpsen over de hele wereld zich leiden door voorspellingen. Waar in de film de precogs in hun dromen de aanstaande moordenaars aanwijzen, doet de Nederlandse politie het met gigantische hoeveelheden gegevens. Op basis van cijfers over recente inbraken, de verwachte weersomstandigheden, het sentiment op Twitter, de dag van de week en tal van andere bronnen, wordt voorspeld waar een bepaald type criminaliteit gaat opspelen, wie de spinnen in een crimineel web zullen zijn en wie vuurwapengevaarlijk zal worden. De software die de politie gebruikt heet DataDetective en is ontwikkeld door het Amsterdamse bedrijf Sentient.

Asymmetrische machtsverhouding
Naarmate onze maatschappij verder digitaliseert, zal de politie alleen maar meer door algoritmen worden aangestuurd. Het surrealistische propagandaspotje voor Precrime uit Minority Report, inclusief verplicht kinderkoortje, maakt duidelijk met welke wens het systeem is gebouwd: maximale veiligheid en macht. Onze overheid gelooft ook in de maakbaarheid van onze maatschappij, terwijl tegelijkertijd de burger geen risico meer accepteert. De overheid vertrouwt daarom steeds meer op de inzet van systemen met een steeds grotere voorspellende waarde. Systemen die gebaseerd zijn op enorme hoeveelheden gegevens, soms hoogst persoonlijke. Systemen die uiteindelijk beslissen over het lot van het individu.
Maar hoeveel maatregelen de overheid ook neemt, het risico op een overstroming of een terroristische aanslag kan hooguit worden verkleind, nooit volledig worden weggenomen. En iedere keer dat er iets misgaat of dreigt mis te gaan, worden nieuwe maatregelen genomen. Dat voedt de onstilbare honger tot het langdurig bewaren van steeds meer gegevens, het koppelen van steeds meer databases en steeds angstaanjagender analyses daarvan. Het resultaat is een asymmetrische machtsverhouding tussen overheid en bedrijven aan de ene kant en burgers aan de andere kant.

Vrije wil
Het centrale thema van Minority Report is de vrije wil van het individu in een situatie waarin alles al als vaststaand feit is voorspeld. "Je kunt nog steeds kiezen", roept Anderton de architect van Precrime, Lamar Burgess, in de slotscène toe. Vasthouden aan de voorspelling van het systeem, is een keuze. Maar in een wereld geregeerd door algoritmen is de individuele vrijheid zeer beperkt. De selectie die de computer uitspuugt wordt door opsporings- en inlichtingendiensten als leidend gezien. Waar die op gebaseerd is en hoe je die kunt beïnvloeden is voor de buitenstaander onduidelijk. Kun je als Filmkrant-journalist nog wel vrij schrijven over films uit gebieden als Syrië en Irak als je het risico loopt dat er een vinkje achter je naam komt te staan? Wordt het nog wel een ontspannen interview als het hebben van contact met Syrische filmmakers betekent dat de algoritmen je misschien wel als terrorist aanwijzen? Kun je nog wel naar Damascus afreizen?

Onfeilbaar?
De film bespreekt ook het geloof in de onfeilbaarheid van het systeem in het algemeen en die van de openbare aanklager in het bijzonder. Een herkenbaar thema voor de twee Puttense mannen die in 1995 onterecht voor de moord op een 23-jarige stewardess tot tien jaar gevangenisstraf werden veroordeeld. De twee mannen beweerden altijd onschuldig te zijn, maar konden de rechters niet overtuigen. Als het al zo lastig is om aan te tonen dat je een moord niet hebt begaan, hoe lastig is het dan om te bewijzen dat je een mogelijke moord niet zou begaan?
In die Puttense moordzaak werd het Openbaar Ministerie tunnelvisie verweten. "In die zes jaar dat we ons kleine experimentje nu doen, is er niet een enkele moord in het District geweest", zegt Burgess. Zelfs als de toekomst vaststaat is de bewust eenzijdige visie van de overheidsdienaar beangstigend. De enkele vaststelling dat in zes jaar tijd geen moord is gepleegd maakt de mensen die ten onrechte door het systeem werden aangewezen, en als gevolg daarvan gevangen zijn gezet, onzichtbaar.
In het korte verhaal van Philip K. Dick, waarop de film is gebaseerd, kunnen de precogs meer dan alleen moorden voorspellen. Dat is natuurlijk een godsgeschenk voor een overheid die niets liever dan een voorspelbare samenleving wil. Want waarom zou je slechts vlak voor de moord ingrijpen (met alle risico's van dien, zoals een stroomstoring met de uitval van computer­systemen tot gevolg) als je het overspel dat aan de moord voorafging ook zou kunnen voorkomen? De vraag is: waar houdt het dan op? Een vraag met een flinke morele component.

Menselijke fouten
De film kent nog zoveel meer parallellen met onze huidige maatschappij. Ook in 2054 is beveiligen mensenwerk. Voordat Anderton zijn operatie ondergaat vraagt hij Dr. Eddie om hem na afloop zijn oude ogen mee te geven. "Because my mother gave them to me." In werkelijkheid zijn het zijn sleutels om anders afgeschermde plaatsen, zoals zijn kantoor, binnen te komen. Kijkt Anderton in de irisscanner, dan gaan de deuren voor hem open. Dat gebeurt verrassend genoeg ook nog ná zijn oogtransplantatie als hij als moordverdachte wordt gezocht. Je zou toch verwachten dat, zeker in zo'n high-tech omgeving, alle clearances van Anderton direct zijn ingetrokken nadat de precogs hem als toekomstig dader aanwezen. Het blijkt een structureel probleem: Anderton's ex-vrouw gebruikt zijn ogen nóg een keer als ze hem in de gevangenis opzoekt.
Waarom die beveiliging niet beter was, daar kunnen we slechts naar gissen. Misschien was er onvoldoende nagedacht over het beveiligingsbeleid. Misschien werden de scherpe procedures domweg niet gevolgd. Het is in ieder geval problematiek van alle tijden en daarom moeten we altijd oppassen met geautomatiseerde controlesystemen. Collin Farrel, in zijn hoedanigheid van auditor van het Ministerie van Justitie zoekt zulke missers: "I agree. The system is perfect. If there's a flaw, it's human. It always is."

Rejo Zenger werkt als onderzoeker bij digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom. Hij is gefascineerd door technologie en de rol die technologie in onze samenleving speelt.


Surveillance: van Dr. Mabuse tot Eagle Eye

1922 Dr. Mabuse, Der Spieler
Fritz Lang (2 delen)
Methode: hypnose | Angst: totale anarchie
Supercrimineel Dr. Mabuse, een meester in vermomming en behept met krachtige hypnosevaardigheden, wil koste wat kost heerser van de wereld worden. Kijk vooral ook naar Langs laatste film met de veelzeggende titel: Die 1000 Augen des Dr. Mabuse (1960).

1928 Spione
Fritz Lang
Methode: spioneren | Angst: verraad
In deze minder bekende film van Fritz Lang, wiens criminelen vrijwel altijd alziend of alwetend zijn (Dr. Mabuse, Metropolis), bespioneert iedereen elkaar, met bijvoorbeeld verborgen microfoons in een vaas.

1954 Rear Window
Alfred Hitchcock
Methode: verrekijker | Angst: voor huwelijk en onverschilligheid over lot anderen
Rear Window is de ultieme film over voyeurisme, zoals de verpleegster van James Stewart scherp opmerkt: "We've become a nation of peeping Toms." Bovendien is het de ultieme film over de filmtoeschouwer, met de immobiele voyeur James Stewart als stand-in.

1960 Peeping Tom
Michael Powell, 1960
Methode: filmcamera | Angst: voor het hebben van geen angst, en angst voor vrouwen
Ook Peeping Tom gaat over cinema en voyeurisme, over een gluurder (de onlangs overleden Karlheinz Böhm) die in een luguber experiment vrouwen met zijn camera (met mes) aanvalt om hun angstige gelaatsuitdrukking vast te leggen.

1966 Blow-Up
Michelangelo Antonioni
Methode: fotocamera | Angst: ineenstorting waarnemingsvermogen van 'objectieve' werkelijkheid
Hippe modefotograaf denkt moord in park te hebben vastgelegd maar is dat wel zo? Zijn uitvergrotingen brengen niet echt uitkomst. Epistemologische film over de onmogelijkheid de werkelijkheid objectief waar te nemen.

1971 THX 1138
George Lucas
Methode: psychofarmaca en politiestaat | Angst: volledige uniformiteit
Debuut van de latere Star Wars-regisseur is een dystopie over een wereld waarin emoties door drugs onderdrukt worden, seks verboden is en iedereen er hetzelfde uitziet en door androids in de gaten wordt gehouden.

1971 The Anderson Tapes
Sidney Lumet
Methode: camera, afluisterapparatuur | Angst: onwetendheid, gebrekkige coördinatie Staat
Crimineel Sean Connery wil een flatgebouw beroven maar weet niet dat de FBI, Belastingdienst, politie en een privédetective zonder het van elkaar te weten en elk met een eigen motief de bewoners afluisteren en bespioneren.

1974 The Conversation
Francis Ford Coppola
Methode: richtmicrofoon en bandrecorder | Angst: dat bandopname tot moord leidt en je zelf afgeluisterd wordt
Dé film over de ethiek van een professionele afluisteraar heeft een schitterende sleutelscène waarin Gene Hackman uit paranoia zijn eigen
appartement stript, op zoek naar microfoons.

1979 Winter Kills
William Richert
Methode: samenzwering | Angst: onzichtbare moordenaars, de doofpot
Samenzweringsthriller, naar een boek van Richard Condon (The Manchurian Candidate), is allegorie op de moord op John F. Kennedy. Wie is de dader? Was het één schutter of waren er meerdere betrokkenen? Zal het mysterie ooit opgelost worden? Met Jeff Bridges en John Huston.

1980 Death Watch/La mort en direct
Bertrand Tavernier
Methode: Geïmplanteerde camera in brein | Angst: sensatiemaatschappij
Roddy (Harvey Keitel) is een vrijwilliger met een direct in zijn brein geïmplanteerde camera en stiekem filmt hij de doodstrijd van zieke Romy Schneider voor een experimenteel tv-programma, die vergeefs denkt ergens ver weg rustig te kunnen sterven.

1983 Blue Thunder
John Badham
Methode: supergeavanceerde helikopter met de (toen) nieuwste snufjes | Angst: technologie die tegen ons gebruikt wordt; militaire dictatuur
Piloot (Roy Scheider) komt er langzaam achter dat de nieuwste Blue Thunder-helikopter volzit met apparatuur om iedereen te bespioneren en zo onder de duim te houden en tegenstanders uit te schakelen.

1984 Nineteen Eighty-Four
Michael Radford
Methode: alziende videoschermen | Angst: totalitaire staat
In verfilming van George Orwells duistere toekomstvisioen is de alomtegenwoordige Big Brother watching, en wel in je huiskamer. Hierin staan 'telescreens' die amusement bieden maar je tegelijkertijd bespioneren.

1987 Family Viewing
Atom Egoyan
Methode: videocamera | Angst: eenzaamheid, vergetelheid
Egoyans expres in lelijk belichte televisiestijl gedraaide film gaat over verschillende manieren om video te gebruiken: een vader gebruikt het om de seks met zijn vrouw op te nemen — waarbij hij oude familiefilms wist — zijn zoon filmt zijn oma, zodat haar geschiedenis bewaard blijft.

1988 A Short Film About Love
Krzysztof Kieslowski
Methode: verrekijker | Angst: eenzaam sterven
Tot bioscooplengte opgerekte aflevering uit Kieslowski's Dekalog-serie biedt fraaie paradox: voyeurisme van jongeman, die zijn oudere buurvrouw bespioneert, leidt tot haar redding als ze zelfmoordpoging doet. Waarna de zaken alsnog misgaan.

1997 The End of Violence
Wim Wenders
Methode: satelliet | Angst: geweldspiraal
Een van de plotlijnen in Wenders' ambitieuze film over geweld betreft Gabriel Byrne, die via een surveillancesatelliet constant een stad wil observeren om zo geweld voor eens en altijd de wereld uit te helpen.

1998 Enemy of the State
Tony Scott
Methode: satelliet, gps, afluisteren, kleine cameraatjes | Angst: corrupte overheid
Deze thriller werd in 1998 gezien als formulefilm maar heeft anno 2014 voorspellende waarde: "Al sinds de jaren veertig ligt de regering in bed met de complete telecommunicatiesector", zegt Gene Hackman als gepensioneerde agent van de NSA. "Ze kunnen je bankafschriften bekijken, computerbestanden, e-mail, en naar je telefoongesprekken luisteren."

2001 My Little Eye
Marc Evans
Methode: webcamera's | Angst: nihilisme, verlies van menselijkheid
Horrorvariant op het programma Big Brother bestaat uit beeldmateriaal dat schijnbaar geheel is gefilmd door webcamera's die in het huis filmen waar drie huisgenoten een winter lang zitten opgesloten in de hoop een beloning van een miljoen dollar te winnen.

2005 Caché
Michael Haneke
Methode: videoband | Angst: multiculturele samenleving
Een mysterieuze videoband (zie ook David Lynch' Lost Highway) zorgt voor toenemende paniek bij een welgesteld, weldenkend echtpaar. Wie stuurde hen deze tape? En wat heeft de oorlog in Algerije ermee te maken? The return of the repressed.

2007 Das Leben der Anderen
Florian Henckel von Donnersmarck
Methode: verborgen microfoons, informanten | Angst: totalitaire staat, verlies van menselijkheid
Toegewijde Stasi-agent met desolaat privéleven raakt langzaam emotioneel betrokken bij het kunstenaarsechtpaar dat hij afluistert. Gelukkig is er nog 'Die Sonate vom guten Menschen'.

2008 Eagle Eye
D.J. Caruso
Methode: supercomputer | Angst: alom­tegenwoordige staat
Supercomputer Eagle Eye die werkelijk alles in de gaten houdt en controleert, een variant op HAL uit Kubricks 2001, krijgt eigen moorddadige wil en moet worden tegengehouden. Regisseur Caruso maakte eerder Disturbia, de tienervariant op Rear Window.



top
Artikelen
Previously Unreleased School's Out for Summer
FilmSlot: Mooimakers verleggen geen grenzen
Hitchcocks perverse spel met privacy We zijn betrapt
De toekomst is nu
Een dag uit het leven van R.
Hollywood beste pleit­bezorger NSA
Surveillance art Gezien of niet gezien worden, dat is de vraag
Denken staat vrij? Dat dacht je maar

Interviews
Ken Loach over Jimmy's Hall 'Links heeft de betere dansers'
Fernando Eimbcke over Club Sándwich Mama met de zonnebrandcrème

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
Het nieuwe kijken De zweefspion
Op ooghoogte Surveilllance
Boeken
World Wide Angle (NL) Wie is er nou niet gefotografeerd?
Evenementen


Recensies
Bird People (Pascale Ferran over) Ground Control to Master Bird
Boyhood 'It is always right now'
Club Sándwich Mama wil 'm niet laten gaan
Despair De dubbelganger als identiteitsdief
Eastern Boys (Robin Campillo over) 'Ben je een goede immigrant of een gevaarlijke?'
Fading Gigolo Een nacht met Turturro
The Fault in Our Stars Magere Hein jaagt op bakvissen
Heli (Amat Escalante over) Betaald om te martelen
Helium Zware jongens in vakantiepark
Hotell (Lisa Langseth over) Postnatale anarchie
Jimmy's Hall De duivel in het dorp
Layla Fourie Aan de leugen­detector
Magic in the Moonlight Alleen magie kan ons redden
Mistaken for Strangers Broederband
The Reunion Die heerlijke vroegere schooltijd
Sepideh — Reaching for the Stars Astronaut wil ze worden
A Thousand Times Good Night Oorlogsfotografie is ook niet makkelijk
Zwei Leben Het nageslacht van de nazi's