Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Boeken

Schaakfilms

Fanatieke filmliefhebbers hebben vaak iets fetisjistisch. Rekwisieten, kostuums, make-up: alle subtiliteiten in het werk van hun favoriete regisseurs worden met even veel liefde bestudeerd en vereerd. Schaakliefhebbers zijn niet minder gegrepen door details. Of een strategie of combinatie correct is of niet, hangt immers van nuances af, en een onopvallende, stille zet kan het beslissende moment in een schaakpartij zijn.
Combineer die twee passies, films en schaken, en het resultaat moet dus haast wel een bijna neurotische obsessie met kleinigheden en trivia zijn. Het boek Chess in the movies van Bob Basalla bewijst het.
Het naslagwerk van de Amerikaanse auteur is gemaakt met een opmerkelijk doorzettingsvermogen. Elke film die hij zag waarin ook maar een enkele keer het woord 'pion' wordt gebruikt is in het boek opgenomen. Als er een positie op een schaakbord in beeld verschijnt, heeft hij waar mogelijk geprobeerd de stelling te achterhalen. Het is fijn om te weten dat Humphrey Bogart in de opening van Casablanca, de film waarin zijn personage tijdens de Tweede Wereldoorlog met Duitse bezetters te maken krijgt, met zwart de Franse verdediging speelt.
Door de inspanningen van Basalla, een tandarts uit Ohio, staat nu vast wat iedereen eigenlijk al vermoedde: dat de schaakpartijen in het overgrote deel van de films onzinnig zijn. Borden staan verkeerd, de posities zijn onmogelijk, er worden illegale zetten uitgevoerd, en de dialogen die daarbij langs komen geven blijk van een volledig gebrek aan inzicht in het spel.
Op die slordigheden en vergissingen levert Basalla voortdurend lollig commentaar, dat misschien treffender zou zijn geweest als zijn boek niet evengoed zou wemelen van de fouten. Chess in the movies is op eigen kosten uitgegeven bij een 'vanity publisher', waar blijkbaar geen eindredacteurs in dienst zijn. Vooral in de namen van niet-Amerikaanse acteurs, regisseurs en filmtitels zijn daardoor voortdurend type- en spelfouten te vinden.
De trivia die door Basalla zijn verzameld, blijven bovendien iets volstrekts willekeurigs houden. Zo kan hij vermelden dat in de documentaire Dont Look Back uit 1967 over Bob Dylan van D.A. Pennebaker de folksong 'Only a pawn in their game' wordt gezongen, maar staan bij het jaartal van de film twee vraagtekens. Hij vertelt dat Jodie Foster in de tv-film Svengali uit 1983 in een band speelt die The Sleepless Knights heet en een 'schaakachtig logo' heeft. Het voor schaak- en filmliefhebbers minstens even interessante weetje dat de film Lang leve de koningin uit 1995 werd geregisseerd door de kleindochter van wereldkampioen Max Euwe, heeft hem niet bereikt.
Dat heeft er vermoedelijk vooral mee te maken dat de informatie over producties die niet regelmatig op de Amerikaanse televisie zijn te zien of in de videotheken van Ohio kunnen worden teruggevonden, voornamelijk via het internet werd verzameld. Een niet onaanzienlijk deel van het boek is samengesteld door eindeloos de woorden 'film' en 'schaken' in zoekmachines in te voeren, of de lijst met films onder het trefwoord 'chess' op de Internet Movie Database door te kammen.
Basalla maakt geen geheim van die werkwijze. Alleen is de informatie die hij zo bijeen bracht regelmatig te vaag en speculatief om in boekvorm te presenteren.
Over Drowning by numbers uit 1988 van Peter Greenaway las Basalla dat een van de personages zijn zelfmoord een eindspel noemt, en hij schrijft: 'Aangezien een van de belangrijkste thema's van deze film het spelen van spelletjes lijkt te zijn (...) is het vrij waarschijnlijk dat er ook andere schaakverwijzingen in voorkomen.' Ja, dat zou goed kunnen. Het is ook niet onmogelijk om daarachter te komen.
Tegenover zulke frustrerende passages staan ook een aantal scherpe waarnemingen. Zo viel het hem op dat de schaakstelling in Greenaways Shakespeare-verfilming Prospero's books uit 1991 geïnspireerd is door Bobby Fischers beroemde offerpartij tegen Donald Byrne uit 1956. Maar dragen de observaties uiteindelijk ook iets bij aan een beter begrip van de films, of van de visie die filmmakers op het schaakspel hebben?
Keer op keer wordt in Chess in the movies opgemerkt dat het vooral boosaardige meesterschurken, spionnen, verwarde neuroten, Russen en bejaarde mannetjes zijn die in films achter het schaakbord zitten. Verder gaat de analyse zelden. Basalla is zo aandachtig bezig met het precieze verloop van de schaakmomenten, dat hij over de functie van de partijen in de films slechts gemeenplaatsen over heeft. Daardoor wordt zijn boek ten slotte vooral een uitnodiging aan een volgende schakende cinefiel om, op basis van het hier verzamelde materiaal, een echte studie van het schaakspel in films te schrijven; een werk dat de details wel kan ontstijgen.

David Sneek

Chess in the movies
Bob Basalla
2005, TPI Wonderworks, 421 p, 38 euro


The making of Scarface
David Taylor
2006, Unanimous, 17,85 euro
Samen met delen over Taxi driver, Raging bull en The great rock'n roll swindle de start van een serie (Film frontier) over de totstandkoming van klassieke, vooral Engelstalige films. Naast portretten van de makers gaat elk deel in op voorlopers van de besproken film, het productieproces, de receptie en de invloed die betreffende film had na de totstandkoming. Luchtig geschreven en geïllustreerd.

Film remakes as ritual and disguise. From Carmen to Ripley
Anat Zanger
2006, Amsterdam University Press, 29,50 euro
Film remakes
Constantine Verevis
2006, Edinburgh University Press, 29,50 euro
Beide boeken claimen de eerste systematische analyse te zijn van het fenomeen remakes. Onontkoombaar komen dezelfde films terug in beide boeken, zoals Psycho en de meer dan veertig versies van het leven van Jeanne d'Arc. Zanger besteedt daarnaast aandacht aan de verschillende Carmen-films. Verevis benadert het onderwerp vanuit de industrie, de tekst en de kritiek en bespreekt in het voorbijgaan een flink aantal voorbeelden.

Reflecting visual ethnography. Using the camera in anthropological research
Metje Postma, Peter Ian Crawford (red.)
2006, CNWS Publications, 44,50 euro
Virtual voyages. Cinema and travel
Jeffrey Ruoff (red.)
2006, Duke University Press, 28,50 euro
Tijdens het Beeld voor Beeld Festival gepresenteerde bundel met artikelen over visuele antropologie probeert begrippenkader voor deze discipline vast te stellen en onderscheid te maken met de geschreven antropologie. Besproken filmfragmenten zijn bijgevoegd op dvd. De reis is een metafoor voor de film, stelt samensteller Ruoff in zijn boek. De film immers is een technologie die het mogelijk maakt door tijd en ruimte te bewegen. Bundel concentreert zich vooral op de 'travelogue' en documentaire film (waaronder ook etnografie), nauwelijks op speelfilms.

Nightwatching. A view of Rembrandt's The night watch
Peter Greenaway
2006, Veenman Publishers, 24,95 euro
Zoals ook andere boeken van Greenaway nauwelijks meer een boek over (een) film, maar nog altijd met 's mans eigen Nightwatching als aanleiding — nog tot en met 6 augustus a.s. te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Theorising national cinema
Valentina Vitali, Paul Willemen (red.)
2006, BFI, 31,95 euro
Er wordt in de filmwetenschap steeds vaker gebruik gemaakt van het begrip 'nationale cinema'. Bundel artikelen behandelt allereerst de vraag waar dat begrip eigenlijk voor staat, om vervolgens in te gaan op specifieke voorbeelden uit specifieke landen, soms aan de hand van één regisseur, zoals Ozu in het geval van Japan. Eén auteur spreekt zelfs al van 'postnational cinema'. Uitstekende bibliografie.

Reading the Sopranos. Hit TV from HBO
David Lavery (red.)
2006, I.B. Tauris, 19,95 euro
Seinfeld, master of its domain. Revisiting television's greatest sitcom
David Lavery, Sara Lewis Dunne (red.)
2006, Continuum, 19,95 euro
Zelden zijn boeken over tv-series van de hand van één auteur; ook hier weer twee bundels artikelen. De eerste bevat speciaal voor deze uitgave geschreven, nogal theoretische beschouwingen als aanvulling op Maurice Yacowars The Sopranos on the couch (alweer derde editie, Continuum, 24,15). In het tweede boek een verzameling oude en nieuwe stukken, iets luchtiger van toon, afgesloten met een Seinfeld-glossary.

Andy Warhol Screen tests. The films of Andy Warhol. Catalogue raisonné, volume 1
Callie Angel
2006, Harry Abrams/Whitney Museum of Art, 67,50 euro
De 'screen tests' is een serie zwart-wit filmportretten die Warhol maakte tussen 1964 en 1966, waarvan hij bovendien materiaal hergebruikte in later ontstane filmprojecten. Deze uitgave hoort bij een tentoonstelling in het Whitney museum in New York, die voor het eerst sinds Warhol zelf zijn films uit roulatie haalde in 1970, al het materiaal heeft laten verzamelen. Tweede catalogus volgt binnenkort.

Cinema treasures. A new look at classic movie theaters
Ross Melnick (red.)
2005, MBI, 49,95 euro
Geschiedenis van de Amerikaanse bioscopen is fotoboek en culturele studie in één door het overzicht van de nickolodeons tot de multiplextheaters van nu.

Samenstelling Philip Hartzuiker (theatreandfilmbooks.com).


top
Artikelen
Eindexamenfilms 2006 Tragikomedies
Het ideale Filmmuseum Utopia 2009
Taboe op schoonheid Wegdromen en ontwaken

Interviews
Fien Troch Samen en toch eenzaam
Ken Loach Terug naar de wortels
Take 5: Erwin van den Eshof over horror

Rubrieken
Action!
Het geheim van Hollywood: De straatbarbecue
Spotlicht: Maggie Gyllenhaal
Amsterdam Box Office Periode 25 mei t/m 28 juni 2006
Boeken Schaakfilms
Cinedix
Evenementen
Festivals
De geruchtenmachine
Mening
Mijn Mening
De Pers Over
Thuiskijken
Verwacht


Recensies
EEN ANDER ZIJN GELUK Ontwricht dorp
FRAGILE Kunstgrepen in spookachtig kinderziekenhuis
HARD CANDY Engel der Wrake voor alle pedoseksuelen
HELLBENT Hakken met homo's
JAAP HILLENIUS, POGING OM DICHTERBIJ TE KOMEN Melancholieke romanticus
THE LAKE HOUSE De donkere schaduwen van het verleden
METAL: A HEADBANGER'S JOURNEY Ik schud mijn hoofd, dus ik besta
MONGOLIAN PING PONG Tafeltennisbal stuitert uit de hemel
MORIR EN SAN HILARIO Excentriek dorpje lacht om de dood
ROMANZO CRIMINALE Italië van z'n meest cynische kant
SABAH Bloemstuk met multiculturele Margriet-taferelen
TAPAS Drie gerechten met bekende ingrediënten
TARA ROAD Mijn vrouw, jouw vrouw
VOLVER Verloren in La Mancha
THE WIND THAT SHAKES THE BARLEY De paradox van geweld