Blade Runner 2049
The Square
Un beau soleil intérieur
The Glass Castle
Kleine ijstijd
HISTOIRE(S) DU CINÉMA World Wide Angle

De Australische filmcriticus Adrian Martin schuimt voor de Filmkrant het wereldwijde web af. Als correspondent becommentarieert hij opvallende discussies en tendensen rond films en filmmakers, in webzines, weblogs etc. Aflevering 4: Iconofilie.

Iedereen die wel eens in de kunstgeschiedenis is gedoken, weet dat een van de meest vitale en opwindende hoofdstukken de studie van de iconografie is. Vooral de vergelijkende iconografie: de overeenkomsten vinden en de ontwikkeling nagaan van een pictoraal motief, een manier van componeren of het schikken van kleuren in verschillende werken, periodes en landen.
Het is erg jammer dat zo weinig goede 20e-eeuwse iconografen hun werk uitbreidden van kunst naar film — met uitzondering van lichtend voorbeeld Erwin Panofsky (1892-1968). Neem Aby Warburg (1866-1929), een opmerkelijke visionair die duizenden beelden verzamelde voor een enorm, wereldwijd project getiteld de 'Mnemosyne Atlas'. Die beelden zijn nu ondergebracht in het Warburg Institute van de Universiteit van Londen, en de 'atlas' is goed gedocumenteerd op warburg.sas.ac.uk. Wat zou Aby Warburg over de cinema hebben gezegd? Gelukkig heeft Jean-Luc Godard de vraag enigszins voor ons beantwoord in zijn histoire(s) du cinéma.
De klassieke, soms wat al te conventioneel beoefende kunstgeschiedenis heeft ook zijn valkuil: de letterlijke nadruk op directe 'invloed': welke stijl beïnvloedde een andere stijl, welke kunstenaar bestudeerde en wedijverde met een andere kunstenaar. Tuurlijk, veel filmmakers zijn inderdaad direct geïnspireerd door schilderijen en andere kunstwerken, denk aan de reproducties die ze hun cameramensen en production designers aanreiken.
Met Décadrages ('deframings'), het boek van de Franse criticus, scenarist en regisseur Pascal Bonitzer uit 1985, werd echter een andere benadering geboren om de relatie tussen kunst en cinema te traceren: in de beste Warburgiaanse geest gaat het niet over expliciete invloeden of ontleningen, maar over meer mysterieuze en onbewuste echo's, weerklanken, transmissies, de 'eeuwige terugkeer' van bepaalde gebaren, vormen, visuele ideeën... In het kritische werk van Jacques Aumont, Alain Bergala en Nicole Brenez zijn vervolgens vele verleidelijke 'netwerken' tussen beelden getraceerd die door de iconografen van de oude stempel waarschijnlijk nooit zouden zijn toegelaten.
Welke theorie of methode ook wordt gebruikt, één ding is zeker: de criticus die visuele zaken en vormen wil vergelijken, moet een 'goed oog' hebben, en een nog beter visueel geheugen — zelfs een fotografisch geheugen! En het internet is een vruchtbare bodem gebleken voor een vernieuwde 'iconofilie' die zich uitstrekt over de beeldende kunst, cinema, fotografie en reclame... Vooral in de copyright-onverschillige 'blogosphere'.
De Franse critica Sandrine Marques gaat duidelijk aan de leiding in haar levendige Contrechamp (contrechamp.kaywa.com). Hier zijn drie voorbeelden uit 2007. In Marques' bijdrage van 29 juli, getiteld Schoonheid van de Gevallen Engel, zet ze portretten van een tiener uit Gus Van Sants paranoid park (2007) en het beroemde zelfportret van de Renaissance-schilder Raphael naast elkaar: de gelijkenis is verbluffend. De bijdrage van 10 april speelt met de verwantschap tussen Hitchcocks rope (1948) en de verontrustende schilderijen van Jean Hélion. En Marques is ook goed in het vergelijken van 'frame grabs' van verschillende films: een blik op haar bijdrage van 30 maart overtuigt je er meteen van dat Sofia Coppola voor de opnamen van marie antoinette (2006) inderdaad een hele nauwkeurige studie moet hebben gemaakt van Josef von Sternbergs the scarlett empress (1934), met Marlene Dietrich als Catharina de Grote van Rusland.
Vanzelfsprekend onderhouden veel avant-garde filmmakers een intieme relatie met de 'plastische kunsten'. Op 'Supposed Aura' (supposedaura.blogspot.com) brengt de Nieuw-Zeelandse cinefiel Mubarak Ali op overtuigende wijze de interieurs in de experimentele korte films van Jean-Claude Rousseau in verband met de 17e-eeuwse schilder Johannes Vermeer en, nog verrassender, de Deense schilder Vilhelm Hammershøi (1864-1916).
Op zijn website 'Elusive Lucidity' (elusivelucidity.blogspot.com) mengt de Amerikaanse wetenschapper Zach Campbell visuele citaten met overpeinzingen uit de kunst- en filmtheorie. Een citaat van kunsthistorica Rosalind Krauss over de herhaling van 'het raster' in de schilderkunst wordt gekoppeld aan een reproductie van Mondriaans 'No. 9', en dat leidt tot een vrije associatie van rasters in de cinema: Tati, the red desert, tron... en dat is precies het soort willekeurige mix van visuele bronnen waarmee Aby Warburg van harte akkoord zou zijn gegaan.

Adrian Martin | vertaling Belinda van de Graaf


top
Artikelen
Andy Warhol en Paul Morrissey Haar lust is haar ondergang
Frank Capra Stiekeme zwartkijker
Het Instituut
Filmjaar 2007 De favoriete films van de Filmkrant
Nieuwste Chinese cinema Keihard de lekkerste

Interviews
Pascale Ferran over LADY CHATTERLEY Seks als Japanse dans
Peter Greenaway Rembrandt is Hollywood
Roy Andersson Wees gul
Threes Anna over THE BIRD CAN'T FLY Van paradijs naar paradijs

Rubrieken
Action!
Boeken Terugkijken
Filmbladen Empire
De geruchtenmachine
Mening
Mijn Mening
De Pers Over
Scherpstellen Film zonder grenzen
Thuiskijken
World Wide Angle
Uitgelicht
Verwacht


Recensies
2 DAYS IN PARIS Dit is geen komedie
AWAY FROM HER Gisteren was ze hier
EL BAÑO DEL PAPA Beto's heilige der heiligen
THE BIRD CAN'T FLY Te groot voor z'n kooi
BLOEDBROEDERS Waarom, waarom, waarom
CARAMEL Mierzoete politieke steekjes
ELIZABETH: THE GOLDEN AGE Moordwijf
HALLAM FOE Puber met maffe hobby
I AM LEGEND Will Smith is de laatste mens op aarde
INVESTIGATION De geboorte van een golf
LADY CHATTERLEY ET LE HOMME DE BOIS Adam en Eva op schoenen
MOORDWIJVEN Anusbleek en ander wereldleed
THE NANNY DIARIES In de val gelokt door Fifth Avenue Mom
NIGHTWATCHING Geestig moordmysterie
P.S. I LOVE YOU Van over het graf
SLEUTH Sinistere spelletjes
YOU, THE LIVING Levensteken uit schaduwuniversum