Jackie
Sieranevada
Moonlight
Personal Shopper
Paterson
University Building Thuiskijken

Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers
Een wankele wenteltrap

Het compacte oeuvre van filmmakersduo Jacques Verbeek en Karin Wiertz, samengebracht op één dvd, is op zijn best als de abstractie is ingebed in de werkelijkheid.

Er bestaat een schilderijenreeks van Mondriaan waarin hij een boom steeds verder abstraheert. Hij begint realistisch en eindigt onherkenbaar. Je kan het zien als een test: wat is je favoriete niveau van abstractie? Mijn antwoord: de een-na-laatste. Zo abstract mogelijke figuratie — maar wel nog een boom. Volledige abstractie, het zuivere spel van lijnen en vormen, bevat me te weinig betekenis.
Het experimentele werk van filmmakersduo Jacques Verbeek (1947-1993) en Karin Wiertz (1946) speelt zich af in dat grensgebied van abstractie en figuratie. Hun volledige oeuvre van elf vrije kortfilms (1971-1989), grotendeels gerestaureerd door EYE, staat op deze verzorgde dvd, naast opdrachtwerk en testopnamen. 'Vooral samengesteld voor onze zonen', zoals Wiertz ontroerend en bescheiden opmerkt in haar inleiding. Die wilde ze geen dozen vol ongeordend materiaal nalaten: 'Dit dvd'tje neemt nauwelijks plaats in.'
Verbeek en Wiertz werkten met uiteenlopende analoge animatietechnieken en live-action, waarbij de rol van vaste componist Bertus Borgers niet moet worden onderschat: zijn afwisselende (deels in 2015 nieuw gecomponeerde) scores zijn vaak voluptueus aanwezig (denk: pop, rock, jazz, funk) en sterk bepalend voor de sfeer.
Ook dit oeuvre functioneert voor mij als een abstractietest. Zo is Reversals uit 1972, met schuivende zwarte en witte vlakken, me te abstract. Natuurlijk mag kunst mikken op 'grote zeggingskracht, zonder boodschap' — zoals leermeester Frans Zwartjes hun werk in het bijgeleverde boekje aanprijst — maar hier wordt te weinig gezegd.
Slippery Slope, uit hetzelfde jaar, is vergelijkbaar van vorm en beweging, maar past het toe op een (geabstraheerde) kamer in een (geabstraheerd) landschap. Hieraan beleef ik wel plezier: de minimale figuratie maakt het psychologisch mogelijk de afgebeelde ruimte te betreden, waardoor een psychedelisch effect ontstaat.
Het aardige is dat Slippery Slope, doordat de films in samenhang worden gepresenteerd, aan de vlakken van Reversals (en aan de bewegende blokken van Keep on Turning, ook uit 1972) alsnog een zekere architecturale werkelijkheid verleent — net zoals Mondriaans onherkenbaar geabstraheerde boom door opname in de figuratieve reeks toch weer een boom wordt. Zo lukt het de kunstenaars me enigszins de abstractie in te leiden.
Maar mijn favoriete films van Verbeek en Wiertz gaan zelf van werkelijkheid naar abstractie. Dat geldt voor University Building (1976), waarin het gebouw van de Technische Hogeschool Eindhoven de bouwstenen levert voor een lyrisch fotografisch vormenspel, en vooral voor de handgetekende animatie The Case of the Spiral Staircase (1981), waarin een vrouw een wenteltrap afloopt die steeds abstracter en daardoor onberekenbaar wordt. Dit is ingebedde abstractie, met niet alleen prikkelend maar zelfs komisch effect.

Kees Driessen

Jacques Verbeek & Karin Wiertz: Filmmakers | | Nederland, 2016 | Regie Jacques Verbeek en Karin Wiertz | 153 minuten (inclusief extra's) | Distributie CinéTé Filmproduktie en EYE Film­instituut | Te koop via info@cinete.nl | Een deel van de films is ook te bekijken via eyefilm.nl


Sunset Song
Een botsing van impulsen

Verbetenheid loont, want na achttien jaar heeft Terence Davies eindelijk zijn adaptatie van het door de Schotse auteur Lewis Grassic Gibbon geschreven Sunset Song kunnen maken. Een film over lijden en vergiffenis.



Terence Davies verklaart zijn voorkeur voor vrouwenverhalen met een verwijzing naar de Amerikaanse vrouwenfilms waarmee hij opgroeide: Love is a Many-Splendored Thing, Magnificent Obsession, All That Heaven Allows. Niet dat hij nabootsing een goed idee vindt, de beste Britse films gaan volgen hem uit van eigen waarden: "Denk maar aan  Kind Hearts and Coronets en It Always Rains on Sunday, films die alleen in Engeland gemaakt konden worden maar wel universeel zijn. Je kan geen ander land imiteren. Amerikaanse acteurs die rondlopen met pistolen is al iets redelijk dwaas, maar wanneer Britse acteurs dat doen wil je alleen maar zeggen 'leg alles neer, ga naar huis en blijf daar'." Toen de UK Film Council Sunset Song in een Amerikaans jasje wou hijsen, schold hij de verantwoordelijken uit voor idioten. "There have got to be stories which tell of a country's soul", vond Davies.
Met thema's zoals verscheurende passies, familie, geheugen en verleden begeeft Davies zich op vertrouwd terrein. Maar de kracht en de complexiteit van dit intense drama schuilt in de manier waarop tegenstrijdige emotionele impulsen stilistisch vertaald worden. De film beweegt zich tussen melancholie en verwondering, tussen claustrofobie en escapisme, tussen liefde voor het verleden en de wil zich er juist van te bevrijden. In zijn lyrische stijl laat Davies een uitgebeend Dreyeriaans psychodrama (dat speelt in een boerderij) botsen met een romantisch ruraal melodrama (in de velden). Terwijl binnen de patriarch voor ellende zorgt (sombere kleuren domineren), vindt de jonge vrouw buiten troost in de natuur (licht en kleur overheersen). Thuis staat bij Davies voor een even onmisbare als traumatiserende band met familie en land.
Sunset Song gaat over de coming-of-age van de jonge Chris Guthrie die haar dromen moet opschorten voor een (boerderij)leven in dienst van haar agressief-dominante vader en die haar geliefde verliest aan de oorlog. Maar het is ook een einde-van-een-tijdperkfilm die een nieuwe samenleving aankondigt. Het onheilsgevoel en de agressieve vaderfiguur zijn autobiografisch, net als de 'gebruik de kaarten die je krijgt'-houding van de protagoniste. "Ik ben het land", zegt Chris en ze reageert zonder bitterheid of wraakzucht op emotionele beschadiging. "Zonder vergevingsgezindheid blijf je vastgeklonken aan het verleden", stelt Davies. Die dubbele beweging, naar het verleden toe en ervan weg, levert fascinerende en hartverscheurend emotionele cinema op.

Ivo De Kock

Sunset Song | | Groot-Brittannië, 2015 | Regie Terence Davies | 135 minuten | Met Agyness deyn, Mark Bonnar, Peter Mullan, Kevin Guthrie | Distributie Metrodomo | Zie ook het interview met Terence Davies


Black Mirror
Technoparanoia

Black Mirror is een stijlvolle sciencefictionserie met de nadruk op technoparanoia. Die al dan niet onredelijke angst voor moderne technologie wordt in het derde seizoen nog verder uitgediept.

Door Omar Larabi



Black Mirror wordt regelmatig vergeleken met andere series met op zichzelf staande delen zoals Twilight Zone of Tales of the Crypt. Het belangrijkste verschil is dat de Britse serie bewijst dat je in de eenentwintigste eeuw geen bovennatuurlijke invalshoeken nodig hebt om weerzinwekkende beelden op te roepen: de technologie simuleert het wel. Zoals in de tweede aflevering, een Lovecraftachtig verhaal waarin de hoofdpersoon bij een techbedrijf een implantaat krijgt waarmee angstaanjagende wezens in zijn gezichtsveld kunnen worden geprojecteerd. Het blijkt een ingreep met ernstige gevolgen.
De aanvankelijke verwondering over technologische innovatie — technofilie — slaat telkens om in een aversie tegen technologie: technofobie. De verantwoordelijken voor dit diepgewortelde wantrouwen — die vaak mysterieus worden aangeduid met 'zij' — zijn techbedrijven, overheden of lone wolves. Zij die ons bespieden via televisies, lenzen, implantaten en drones. Met commerciële, machtswellustige of sadistische drijfveren. Black Mirror is dan ook een eigentijds 1984, met een veelvoud aan Big Brothers.
In het derde seizoen van de reeks dystopische sprookjes wordt opnieuw gezocht naar de wijze waarop het gebruik van technologie kan worden verenigd met onze (menselijke) ethische en morele grenzen. In hoeverre moeten we technologie omarmen, zonder dat het ons dagelijks leven gaat domineren? Charlie Brooker, de maker van Black Mirror, weet dat deze vraag, net als de (Europese) wetgeving op dit gebied, achterhaald is. In Werner Herzogs recente documentaire Lo and Behold (2016) blijkt dat het internet al hevig is vergroeid met de mensheid. De impact van het platleggen van (bijvoorbeeld) internet wordt dan ook zwaar onderschat.
Maar ook het reële risico op afhankelijkheid van technologie wordt onderschat. In de eerste aflevering beheerst een online waarderingssysteem het dagelijks leven: gebruikers beoordelen elkaars verschijning. Wie een hoge rating heeft, krijgt voorrang bij het autoverhuurbedrijf en is welkom op de leuke feestjes. Lacie (Bryce Dallas Howard) probeert met een nog bredere glimlach en onoprechte complimenten haar score te verbeteren, in de hoop dat ze genoeg punten verzamelt om een huis te kunnen kopen. Dit werd overigens alweer bijna door de realiteit ingehaald, toen Facebook onlangs de Britse verzekeraar Admiral verbood om profielen van gebruikers door te lichten op steekwoorden, om te bepalen of jongeren de juiste persoonlijkheid hadden om een korting te krijgen op hun verzekering.
Voor de bedrijven in Black Mirror is winstmaximalisatie het doel, ongeacht de kosten. Niemand heeft oog voor het misbruik van geavanceerde technologie. Zoals in de derde aflevering waarin de jonge Kenny (Alex Lawther) tijdens het masturberen heimelijk wordt gefilmd achter zijn laptop, waarna een onbekende de opname van die banale daad openbaar dreigt te maken. In Black Mirror verworden mensen tot speelballen van sadisten die kunnen 'razen zonder consequenties'. Het maakt de soms onredelijke technoparanoia redelijk. We begeven ons al lang niet meer op 'virgin territory', zoals in het eerst seizoen nog werd gesteld.

Visionair
Brooker is naast scenarist dus ook visionair, met een zwartgallig beeld van de toekomst. In de vijfde aflevering nemen soldaten het op tegen zombieachtige indringers, die eigenlijk ook maar gewoon mensen zijn. Zo weet Brooker — in deze op Starship Troopers (1997) lijkende episode — telkens futuristische metaforen te bedenken voor eigentijdse maatschappelijke problemen. In dit geval doelt hij waarschijnlijk op de vluchtelingencrisis en het wij-versus-zij-denken dat daaruit is ontstaan.
Naast het stijlvolle camerawerk, de pulserende soundtrack (van componisten als Clint Mansell) en de futuristische decors is zo'n politieke boodschap inherent aan Black Mirror. De absurditeiten in Brookers misantropische verhaalwereld zijn geen enge geestverschijningen, zoals in Tales of the Crypt, maar mogelijke versies van de toekomst. Die toekomst is dichterbij dan we denken: wie heeft na het zien van Black Mirror niet alvast de camera van zijn laptop afgeplakt?

Black Mirror | | Verenigde staten, 2016 | Concept Charlie Brooker | Seizoen 3 | Met Bryce Dallas Howard, Alice Eve, James Norton | Distributie Netflix


Import

De beste films die deze maand internationaal op dvd en blu-ray verschijnen, samengesteld door Boudisque (boudisque.nl).

The Man From Laramie | Anthony Mann schoot maar liefst acht films met megaster James Stewart. Waar veel regisseurs en producenten zich in ietwat brave films lieten verleiden door zijn sterrenstatus, zet Mann (net zoals Hitchcock in diezelfde periode) juist een spotlicht op Stewarts duistere kant. In deze laatste samenwerking tussen de regisseur en acteur speelt Stewart een vreemdeling die een machtige veeboer dwarszit. Blu-ray, Regio B, Eureka!



Lords of Dogtown | Het verhaal is legendarisch: tijdens een hevige droogte zetten surfers uit Californië wieltjes onder hun planken om te surfen in opgedroogde zwembaden. Catherine Hardwicke maakte er een enerverende sportfilm van over surfen, skaten, succes en een hechte vriendschap die daardoor onvermijdelijk moet stukgaan. Met rollen van Emile Hirsch en Heath Ledger. Blu-ray, Regio B, Eureka!



Zelig | Conceptueel een van de originelere Woody Allens: Allen speelt Zelig, een man die zich als een kameleon kan aanpassen aan de mensen om hem heen. Blu-ray, Regio B, Arrow



La luna | "Het is geen film over waarom ze het doet. Het is een film die gefascineerd is dat ze het doet." Zo legde Bernardo Bertollucci zijn controversiële film Luna uit, een film waarin een operazangeres een incestueuze relatie aangaat met haar vijftienjarige zoon. Blu-ray, Regio A, Kino Lorber



Asphalt Jungle | Geprezen om zijn beheerste stijl is The Asphalt Jungle een van de sterkere film noirs uit de hoogtijdagen van het genre. Een man komt na zeven jaar uit de gevangenis en beraamt meteen een grote roof van waardevolle diamanten. Marilyn Monroe speelt een van haar eerste rollen in dit meesterwerk van John Huston. Blu-ray, Regio A, Criterion




Before the Flood
De brandende wereld

Leonardo DiCaprio sprak voor zijn urgente klimaatdocumentaire Before the Flood veel mensen die zinnige dingen te zeggen hebben over klimaatverandering en soms ook met deeloplossingen komen.



In zijn jongensjaren hing er boven het bed van Leonardo DiCaprio een poster van het drieluik De tuin der lusten van Jheronimus Bosch. Vooral het derde deel joeg de klein Leo angst aan: na de tuin der lusten volgde overbevolking en wachtte er een helse wereld. Om te voorkomen dat we in die duisternis belanden komt DiCaprio met de klimaatdocumentaire Before the Flood, waarvoor hij drie jaar over de wereld reisde in opdracht van National Geographic, die de film een week lang gratis online aanbood. Hij reisde van Baffin Island in arctisch Canada naar het overstroomde eiland Kiribati in de Grote Oceaan, van het regenwoud van Sumatra dat wordt verbrand voor de productie van palmolie, naar de kust van Miami, waar de burgemeester uit voorzorg waterpompen heeft laten installeren.
Hij sprak wetenschappers, zoals de ontdekker van de hockeystickgrafiek, wereldleiders als Obama en de paus, en gewone mensen die de gevolgen van klimaatverandering aan den lijve ondervinden. Interviewer DiCaprio hoeft niemand te overtuigen: klimaatontkenners zijn alleen op archiefbeeld te zien en krijgen terecht geen spreektijd. In Amerika is de lobby van klimaatontkenners hardnekkig, zoals laatst nog te zien was in een tv-documentaire van Gideon Levy, maar DiCaprio richt zich wijselijk op de mensen die wel wat zinnigs te zeggen hebben en soms ook met deeloplossingen komen.
DiCaprio komt niet met nieuwe feiten maar stipt wel op een heldere manier allerlei relevante onderwerpen aan: zo zal het verdwijnen van het zomerpoolijs een albedo-effect veroorzaken, kan onze Warme Golfstroom stoppen door koud smeltwater, en stoten koeien gigantisch veel methaan uit, wat ons noopt om minder rundvlees te eten. Ook is het goed om nog eens doordrongen te raken van het feit dat we onze beschaving te danken hebben aan het stabiele klimaat van de afgelopen 12.000 jaar.
Beyond the Flood, geregisseerd door de maker van Oscarwinnaar The Cove, steekt compositorisch goed in elkaar. Ook de soundtrack van Mogwai toont aan dat er zorg is besteed aan de vorm waarin de boodschap is gegoten. DiCaprio, vaak in vrijetijdskleding, is alleen wel erg veel in beeld: je moet de 'wows' en 'amazings' van DiCaprio op verre locaties wel voor lief nemen, maar hij steekt de hand ook in eigen boezem over zijn eigen enorme ecologische voetafdruk.
Zoals veel klimaatalarmisten waarschuwt DiCaprio voor de catastrofe, hoewel milieuactivisten inmiddels zijn teruggekomen van die methode: angst verlamt, maakt conservatief en zet juist niet aan tot actie. Veel beter is het om handvaten te bieden en krachten te bundelen, want als individu voel je je vaak machteloos. Zoals recent een belangrijk deel van het Nederlandse bedrijfsleven, waaronder reuzen als Essent, Shell en Schiphol, op een klimaattop in Rotterdam opriepen tot een Deltaplan voor energietransitie en een klimaatwet. Het lijkt erop dat er een kentering gaande is, en dat niemand het zich meer kan permitteren om achter te blijven. Hoop doet leven.

Mariska Graveland

Before the Flood | | Verenigde Staten, 2016 | Regie Fisher Stevens | 95 minuten | Distributie National Geographic Channel 


Into the Inferno

Wetenschap en religie liggen gevaarlijk dicht bij elkaar in Werner Herzogs vurige Into the Inferno, een documentaire waarin hij de relatie tussen mens en natuur op z'n Herzogiaans onder handen neemt.



Into the Inferno is een film waar Werner Herzog jaren mee rondliep en die nu eindelijk — uitgerekend na zijn documentaire over het internet — online verschijnt op Netflix. Al in 1976 filmde de Duitse avonturier voor de documentaire La Soufrière het eiland Guadeloupe, terwijl de gelijknamige vulkaan er op het punt van uitbarsten stond. Hij legde verlaten huizen, desolate straten en verstoten pakdieren vast, en bij toeval ook een slapende man die ervoor koos om al rustend te sterven op zijn eigen eiland. Beelden van deze film zijn verwerkt in Herzogs vulkanenfilm Into the Inferno, net als achter-de-schermenopnamen van Encounters at the End of the World waarin Herzog voor het eerst kennismaakt met vulkanologen die een wetenschappelijke obsessie hebben voor dit vurige, ontzagwekkende natuurfenomeen.
Zeggen dat Into the Inferno alleen over vulkanen gaat is als stellen dat Aguirre over de zoektocht naar goud gaat, of dat Fitzcarraldo die ene film is waarin een boot over een heuvel wordt gesleept. Ja, die dingen zijn erin te zien, maar de films gaan vooral over wat daaraan ten grondslag ligt: de obsessieve zucht naar kennis over het onbekende die de religieuze manie soms gevaarlijk dicht nadert. Niet voor niets neemt Herzog de vulkanoloog Clive Oppenheimer (een opvallend rationele man binnen Herzogs oeuvre) als hoofdpersonage en laat hij deze onderzoeker uit Cambridge het grootste deel van het interviewwerk verrichten.
Wetenschap en religie komen letterlijk tegenover elkaar te staan als Oppenheimer stammen interviewt die dicht bij een vulkaan wonen. Aan een stamhoofd vraagt hij in het bijzonder naar de geesten die in de vulkaan zitten. "Zij kunnen met ons praten door de vulkaan", is het antwoord. Het blijkt een handig houvast voor Herzog, die vulkanen over de hele wereld op een sublieme, quasireligieuze manier benadert. Over beelden van rondspattend magma (een bijzonder zeldzaam beeld, aangezien er maar weinig vulkanen zijn waar je rechtstreeks 'in' kan kijken) plaats hij galmende koren die de bovennatuurlijke, goddelijke kracht van de vulkaan benadrukken.
Wetenschap, religie en politiek overlappen elkaar al helemaal in een opmerkelijke episode in Noord-Korea, waar de filmploeg onder het mom van een vulkanologische samenwerking mag draaien. Hier schittert Herzog weer in zijn opmerkelijke observaties in voice-over ("Er is geen andere manier om dit land te zien, dan de manier waarop het gezien wil worden"). Bovendien biedt hij een unieke inkijk in de manier waarop de nationale identiteit van Noord-Korea, zoals die van zoveel landen, is gelieerd aan de sublieme kracht van diens vulkaan. Dat land mag wel een Grote Leider hebben, maar zoals Herzog in zijn gehele oeuvre al laat zien: geen mens is zo groot als de natuur.

Hugo Emmerzael

Into the Inferno | | Verenigde staten, 2016 | Regie Werner Herzog | 104 minuten | Distributie Netflix


top
Artikelen
International Documentary Filmfestival Amsterdam Luie ogen, andere kijk
Nederlandse premières op het IDFA Over nieuwe werelden en hoe die te overleven
De opkomst van true crime-documentaireseries 7,5 uur O.J. Simpson
Het spoor van DocLab Wegkijken kan niet
Filmslot: KINO en Lumière Metamorfose van Twee filmtheaters
Filmslot: Studeren aan Bela Tarrs Film Factory in Sarajevo 'Een film moet een goed hart hebben'
EFA Award voor beste Europese korte film De kracht van de zelfopgelegde beperking
European Discovery — Prix FIPRESCI Er borrelt iets onder het oppervlak

Interviews
François Ozon over Frantz 'Een leugen vertolkt altijd een verlangen'
Erik Lieshout over To Stay Alive — A Method Michel, Iggy en de kunst van het lijden
Mijke de Jong over Layla M. 'Dit is geen film over radicalisering maar over een radicale persoonlijkheid'
Terence Davies over A Quiet Passion 'Je innerlijke leven moet rijk zijn'
Guido Hendrikx over Stranger in Paradise
Petra Lataster-Czisch en Peter Lataster over De kinderen van juf Kiet "De kinderen dragen de film"
Tessa Schram over Kappen
Robert Jan Westdijk over Waterboys 'Ik cast vriendschappen'
Coco Schrijber over How to Meet a Mermaid Center Parcs en cruiseschepen

Rubrieken
Redactioneel
Filmsterren
Kort
Actie!
Thuiskijken
Boeken
Het nieuwe kijken Stage bij Poetins zender
The Thinking Machine: Decisions, Decisions
Andy at the movies
Op ooghoogte: Uit het oosten


Recensies
China's Van Goghs De schilde­rijeneters
Complete Unknown Haar naam was niemand
De erfenis (Daan's Inheritance) Op zoek naar de man met de camera
Fantastic Beasts and Where to Find Them Overtuigende Potterwereld zonder Harry Potter
Frantz De lieve vrede bewaren
I, Daniel Blake Ken Loach op de barricaden
Juste la fin du monde Voor de dood geen tijd
De kinderen van Juf Kiet Vrienden in een vreemd land
Layla M. Humanistische studie van extremistische rebel
Neruda De dichter die zichzelf bedenkt
Nocturnal Animals Wraakfantasieën met moraal
A Quiet Passion Luister naar de zachte stem
The Salesman Byzantijnse toestanden
Shadow World (Johan Grimonprez over) 'De gedachte dat agressie de motor is van de evolutie is volkomen achterhaald'
Sing Street De muze en het bandje
Soof 2 Een stuntel in echtscheiding
Stranger in Paradise Schreeuwend continent
Unknown Brood Farmaceutisch en toch naturel
Verloop van jaren — Dichter bij Remco Campert (The Passing Years) Lees mijn gedichten maar
Waterboys Over klungels en klootzakken