I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
Boeken: Jean Desmet

De wilde jaren van de vroege cinema

'Een schatkamer van avontuur en experiment' heet een van de hoofdstukken uit Jean Desmets droomfabriek — De avontuurlijke jaren van de film (1907-1916), het boek bij de gelijknamige tentoonstelling in EYE Filmmuseum. Het is een pakkende omschrijving van de periode van de vroege cinema, een tijd waarin het nog jonge medium er lustig op los experimenteerde.

Door André Waardenburg

De klassieke Hollywoodcinema zoals we die nog altijd kennen, met zijn welomschreven regels, bestond nog niet. Curator Mark-Paul Meyer, de schrijver van het eerste hoofdstuk van Jean Desmets droomfabriek, protesteert terecht dat de vroege cinema niet 'primitief' is, zoals de eerste generatie filmhistorici meende. Meyer ziet de periode tussen 1905 en 1915 als een vruchtbare broedplaats die makkelijk te vergelijken is met de experimentele cinema zoals die tegenwoordig beoefend wordt: het medium zelf onderzoekend en ondervragend, met als doel (narratieve) beperkingen op te heffen; vrijheid staat voorop. Wie wel eens filmpjes uit die tijd heeft gezien, zal beamen dat alles inderdaad kon. Talloze vernieuwingen stammen uit die wilde jaren: experimenten met kleur en geluid maar ook met indertijd recente vindingen als de microscoop en röntgenapparatuur. Er werd volop gespeeld met de mogelijkheden van het medium: dubbelbeelden, point of view-shots, montage, mise-en-scène en tekst (tussentitels) versus beeld. En het spectrum is breed: van anarchistische komieken tot Jezusfilms. Vroege films zien, is je verwonderen en vergapen. Een aanvankelijk afwijkende taal misschien, maar wat voor een!
Het boek bevat talloze, thematisch geordende filmstills, fascinerend beeldmateriaal waar je uren naar kunt kijken. De gekozen thema's leggen goed bloot wat de filmmakers destijds bezighield: bioscoop, snelheid, exotisme, historische verhalen, goede zeden, klasseverschil en geestverruiming.
Het boek en de tentoonstelling gaan over filmpionier Jean Desmet, wiens filmverzameling en bedrijfsarchief het in 2011 tot UNESCO's Memory of the World-register schopten, net als eerder Fritz Langs Metropolis. In haar voorwoord noemt directrice Sandra den Hamer de Desmet-collectie 'het kloppend hart van EYE'. Desmet begon bescheiden met een reisbioscoop, maar bouwde begin jaren tien een groot bioscoopimperium op. Omdat hij vrijwel niets weggooide, bleef alles bewaard, inclusief rekeningen, foto's, affiches en ander publiciteitsmateriaal. Een tijdslijn in het boek laat zien wanneer Desmet wat deed, en er is een hoofdstuk dat uitlegt hoe zijn bedrijfsarchief een eeuw later beschermd cultureel erfgoed is geworden.
Hoofd Tentoonstellingen Jaap Guldemond poneert de stelling dat de vroege cinema een tegendraadse en moderne cinema is. Zonder hierover expliciet te zijn, speelt Guldemond in zijn bijdrage leentjebuur bij filmhistoricus Tom Gunning, wiens invloedrijke term 'cinema of attractions' ook aan bod komt in Meyers bijdrage. Ook leent Guldemond de term 'verwondering' van Gunning, opnieuw zonder bronvermelding — het komt uit Gunnings essay 'An Aesthetic of Astonishment'. Kort samengevat gaat het in de vroege cinema om het simpelweg tonen van dingen: presentatie is belangrijker dan representatie (fictie). Denk aan de 'phantom rides' — de voorloper van Rail Away — de bonte kleurenpracht, het frontaal acteren en allerlei andere technieken die de filmische constructie niet verhullen maar juist onthullen — vandaar het idee dat de vroege cinema in essentie modern(istisch) is.
De prikkelendste bijdrages zijn van voormalig adjunct-directeur Peter Delpeut, die voortborduurt op zijn jaren bij het Filmmuseum. Delpeut schrijft bijvoorbeeld over de divafilms waarin actrices 'aria's met hun lichaam zingen' en waar hij in 1999 al de found footagefilm Diva dolorosa over maakte. Volgens Delpeut spreekt uit de divafilm een decadent levensgevoel maar zijn het tegelijkertijd 'psychodrama's van onderdrukte vrouwelijke gevoelens'. Ook Delpeuts essay over de stilistische overeenkomst tussen de Vitagraph-producties uit 1911-1914 en Dreyers Gertrud is sterk.
Desmet-kenner Ivo Blom schrijft over de affiches uit de Desmet-collectie. Posters vol sensationele beelden die werden gemaakt door zowel kunstzinnige (Duitse en Italiaanse) artiesten als meer mainstream ontwerpers. Ze zijn vanaf 13 december t/m 12 april 2015 te bewonderen op de tentoonstelling, evenals een deel van de films uit de Desmet-collectie. Verwonder ze!

Jean Desmets droomfabriek De avontuurlijke jaren van de film (1907-1916) | Samenstelling en redactie Marente Bloemheuvel, Jaap Guldemond, Mark-Paul Meyer | EYE Filmmuseum/nai010 uitgevers, 2014 | 192 blz. | €29,50


Boeken kort

Hanna Schygulla | Ulrike Sieglohr | 2014, Palgrave Macmillan | €19,99
Het British Film Institute geeft een prachtige serie over filmsterren uit, simpelweg 'Film Stars' geheten. Elk deel biedt een grondige analyse van de filmcarrière van een beroemde acteur of actrice, waarbij vooral wordt gefocust op de scharniermomenten in hun carrière. Dit deel gaat over de Duitse actrice Hanna Schygulla. Bekend geworden door haar hechte samenwerking met Reiner Werner Fassbinder en de films Die Ehe der Maria Braun en Berlin Alexanderplatz. Sieglohr concentreert zich op de algemeen aangenomen stelling dat Schygulla haar succes niet heeft kunnen bestendigen na de breuk met Fassbinder. Ze stelt daar tegenover dat Schygulla wel degelijk tot nieuwe hoogtepunten is gekomen met regisseurs als Schlöndorff en Wajda. En daarbij de moed en het talent heeft gehad om ook in het Frans, Italiaans en Engels te werken.

Constructing Dialogue Screenwriting from Citizen Kane to Midnight in Paris | Mark Axelrod | 2014, Bloomsbury | €22,50
Veel boeken over scenarioschrijven zijn net iets te populair, net iets te Amerikaans geschreven. Dit boek vormt daarop een prettige uitzondering. Het zoomt in op het schrijven van dialogen. Elk hoofdstuk neemt de dialogen in één geslaagde film als leidraad, van Casablanca tot Annie Hall, van Sunset Boulevard tot Good Will Hunting, en biedt scherpe en beeldende analyses van hoe een goede dialoog onvergetelijke scènes kan bewerkstelligen. Je toehoorders overladen met goede voorbeelden blijkt in dit boek een uitstekende didactische strategie.

Birds of Paradise Costume as Cinematic Spectacle | Marketa Uhlirova | 2014, Koenig Books | €48,95
Dit boek moet je vasthouden en inkijken om het volledig te kunnen appreciëren. Birds of Paradise is een ode aan de expressiekracht van kostuums in cinema, en bevat naast artikelen talrijke prachtige afbeeldingen. Het eerste deel behelst de overgang van de negentiende-eeuwse podium­kunsten naar de vroege cinema, met veel aandacht voor de serpentine dance. Het tweede deel beschouwt het kostuum in de stomme film als acteur. Het derde deel richt zich op queer cinema en kostuums, en gaat bijvoorbeeld dieper in op Pink Narcissus van James Bidgood (1971).

Samenstelling Anne de Loos | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020-622 6489 | theatreandfilmbooks.com



top
Artikelen
IDFA The Female Gaze Vrouwen zijn wel/niet niche?
Of Media and Men
The Female Gaze Zo ziet het er dus uit
Museumverhalen Het moet waaien in die grote gangen
FilmSlot: Viennale 2014 John Ford in New York

Interviews
Laura Poitras over Citizenfour Uniek, onthullend, onthutsend
Heddy Honigmann over Om de wereld in 50 concerten 'Zonder goede luisteraars zou het Concertgebouworkest sterven'
Kornél Mundruczó over White God A Dog Day Afternoon
Rüdiger Suchsland over Von Caligari zu Hitler Film aan de pols van de tijdgeest
Naomi Kawase over Still the Water Het eiland in de razende zee

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) De strijd om Bresson
Op ooghoogte De sekse­loze blik
Boeken: Jean Desmet De wilde jaren van de vroege cinema
Evenementen


Recensies
Alleman (Workshop Filmkritiek) Ik ben in beeld dus ik besta
Crazy (Workshop Filmkritiek) Militairen en Melancholie in Crazy
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek) De rode inkt van Johan van der Keuken
In Order of Disappearance In Noorwegen is wraak koud
Interstellar Liefde in tijden van zwarte gaten
Marie Heurtin (Jean-Pierre Améris en Ariana Rivoire over) Met een zakmes de doofblinde wereld binnen
Mr. Turner (Mike Leigh over) gierig, grillig, geniaal
My Old Lady Testament met oude dame
Om de wereld in 50 concerten Tot in het hart
Party Girl 'Mijn moeder, de nachtclubdanseres voelt alles meteen als fictie'
The Riot Club Let's carpe some fuckin' diem!
The Salt of the Earth Fotograaf met een missie
Silent Ones Hans en Grietje in Rotterdam
Smart Cities Unlimited en Weemoed & wildernis (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
De Stand van de Zon, Maan en Sterren (Workshop Filmkritiek) De stand van Leonard Retel Helmrich, de toe­schouwer en de wereld
Still the Water Druisende kalverliefde
Trash Armoede mag niet stinken
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
White Bird in a Blizzard Na Kaboom implodeert White Bird in a Blizzard
White God Opstand der honden