Kedi (Ceyda Torun over)
Aquarius
The Beguiled
Una mujer fantástica
Jaap van Heusden over In Blue
National Gallery Museumverhalen

Het moet waaien in die grote gangen

Welke verhalen hebben musea te verbergen? Een paar van 's werelds belangrijkste kunst­historische instituten lieten de afgelopen twee jaar een regisseur achter de schermen kijken.

Door Ronald Rovers

"Weinig mensen weten dat het museum op een ijsberg lijkt", schrijft directeur Christian Köberl van het Weense Naturhistorisches Museum in de introductie bij James Bennings film Natural History. "Alleen een klein deel steekt boven het water uit, de rest blijft verborgen." De Amerikaanse structuralistische filmmaker Benning werd uitgenodigd om de rest te laten zien.
Is het toeval dat er de laatste tijd zoveel films over musea verschijnen? Het nieuwe Rijksmuseum natuurlijk, terecht bejubeld, waarvan de meest recente en laatste versie tijdens IDFA te zien is. Maar ook Das grosse Museum over de verbouwing van het Kunsthistorisches Museum in Wenen en National Gallery van Frederick Wiseman over het Londense instituut dat een van de grootste kunstcollecties ter wereld herbergt. En verbergt.
Hoe verhouden die zich tot andere recente films die minder observerend met de kunst in die musea omgaan maar er meer een verhaal van maken? Zoals Jem Cohens Museum Hours — gefilmd in datzelfde Kunsthistorisches Museum in Wenen — of Mike Leighs Mr. Turner of Lech Majewski's The Mill & the Cross — over Brueghels 'De kruisdraging' dat ook in dat museum in Wenen hangt — of Tsai Ming-liangs Visage, deels gefilmd in het Louvre, of Aleksander Sokoerovs Russian Ark uit 2002 over de Hermitage in St. Petersburg of zijn binnenkort te verschijnen Francofonia — Le Louvre Under German Occupation, dat zich helemaal in het Louvre afspeelt en waarvoor het museum zelfs een hele dag dicht ging.

Doolhof
Die analogie met ijsbergen van Köberl is een beetje ongelukkig, gezien al die schepen die er op stukslaan. Misschien is het beter om musea te zien als het huis in Mark Danielewski's roman Het kaartenhuis, waarvan de bewoners op een dag ontdekken dat de afmetingen van de binnenkant op de een of andere manier groter zijn dan die van de buitenkant. Net als bij ons brein. En net als bij kunst. Eerst nog maar een centimeter, maar de ruimte binnen blijft groeien en er ontstaat een reusachtig doolhof. Zo zou je museu moeten zien, als hoven om in te dolen. En als een schilderij al een doolhof kan zijn, hoe groot is dan de werkelijke ruimte van het Rijksmuseum of The National Gallery of het Louvre?
Als de films goed zijn voel je die ruimte groeien. En ik denk, ik hoop dat dat het motief was om ze te maken. Ontsluiten heet dat in museumland. Als de suppoost in Museum Hours vertelt over Brueghel veranderen de twee dimensies van het schilderij waar ze naar kijken in de drie dimensies van Brueghels wereld. En als je de tijd erbij neemt, wat Cohen doet door het leven van z'n personages er bij te betrekken, gaat het nog verder en beland je in vier dimensies, waarin je ziet hoe de wereld van het schilderij zich tot onze wereld verhoudt. Cohens film is een subliem tragisch werk over vergankelijkheid en over de kennis en de verhalen om die te bezweren. "Is het niet gek hoe de oudste kunst van het museum doet denken aan de modernste kunst", zegt de suppoost als ze naar een minimalistisch geboetseerde vis kijken. Kunstverhalen die cirkels door de tijd maken.

Pose
Maar wat zeggen de documentaires? Das grosse Museum van Johannes Holzhausen is de minst interessante van het stel. Een elegante maar keurige hommage aan een instituut dat een verbouwing ondergaat, al is de film in Oostenrijk een hitje door de herkenbaarheid van de setting. Daarvan zal ook Oeke Hoogendijks Het Nieuw Rijksmuseum profiteren, al is de film van een heel andere orde. Hoogendijk legt geen verbanden met de grote werken van het Rijks want dat was helemaal niet haar intentie. Maar toch moest ik bij het kijken naar al die personages die hun rollen speelden in die verbouwingssoap en die zeiden wat ze moesten zeggen en naar het onvermijdelijke gesteggel over de honderdduizend details van zo'n prominente verbouwing, denken aan groepsportretten als 'De Staal­­­meesters'. En zo kwam de wereld achter zulke schilderijen tot leven. Werd het gebrek aan uniformiteit zichtbaar, het gerommel achter de façade en de poses. Precies zoals wij nu weten wat zich achter de façade van het Rijks heeft afgespeeld nu de muren voor de komende generaties overeind staan.

Dans
Wisemans National Gallery staat in allerlei opzichten precies tussen de rest in. Hij kijkt, zoals hij altijd kijkt, registrerend, geduldig, maar hij heeft ook iets te zeggen. Kunst, net als musea zelf trouwens, verkeert in een constant proces van transformatie. Niets is ooit af. De gidsen laten in de discussies met het publiek ruimte voor interpretaties en de marketingafdeling moet constant nieuwe manieren bedenken om publiek binnen te halen. Maar wat het meest indruk maakte was de praktijk van de restaurateurs van schilderijen om op vernis te werken en zelf geen vernis aan te brengen. Dat betekent dat jaren werk in vijftien minuten verwijderd kan worden. Waarom? Omdat volgende generaties een ander idee kunnen hebben over de essentie van een schilderij. Wat een prachtige bescheidenheid. Aan het eind laat Wiseman een dans opvoeren tussen de schilderijen. Een dans waarvan de bewegingen net zo vluchtig en tijdelijk zijn als ons perspectief op wat daar op de achtergrond aan de muur hangt. Hier willen we meer van. Misschien kan David Lynch los gaan op een grote Nederlandse collectie?

National Gallery, Das Grosse Museum en Het nieuwe Rijksmuseum zijn te zien tijdens IDFA | Museum Hours en Natural History zijn verkrijgbaar op dvd.


top
Artikelen
IDFA The Female Gaze Vrouwen zijn wel/niet niche?
Of Media and Men
The Female Gaze Zo ziet het er dus uit
Museumverhalen Het moet waaien in die grote gangen
FilmSlot: Viennale 2014 John Ford in New York

Interviews
Laura Poitras over Citizenfour Uniek, onthullend, onthutsend
Heddy Honigmann over Om de wereld in 50 concerten 'Zonder goede luisteraars zou het Concertgebouworkest sterven'
Kornél Mundruczó over White God A Dog Day Afternoon
Rüdiger Suchsland over Von Caligari zu Hitler Film aan de pols van de tijdgeest
Naomi Kawase over Still the Water Het eiland in de razende zee

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) De strijd om Bresson
Op ooghoogte De sekse­loze blik
Boeken: Jean Desmet De wilde jaren van de vroege cinema
Evenementen


Recensies
Alleman (Workshop Filmkritiek) Ik ben in beeld dus ik besta
Crazy (Workshop Filmkritiek) Militairen en Melancholie in Crazy
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek) De rode inkt van Johan van der Keuken
In Order of Disappearance In Noorwegen is wraak koud
Interstellar Liefde in tijden van zwarte gaten
Marie Heurtin (Jean-Pierre Améris en Ariana Rivoire over) Met een zakmes de doofblinde wereld binnen
Mr. Turner (Mike Leigh over) gierig, grillig, geniaal
My Old Lady Testament met oude dame
Om de wereld in 50 concerten Tot in het hart
Party Girl 'Mijn moeder, de nachtclubdanseres voelt alles meteen als fictie'
The Riot Club Let's carpe some fuckin' diem!
The Salt of the Earth Fotograaf met een missie
Silent Ones Hans en Grietje in Rotterdam
Smart Cities Unlimited en Weemoed & wildernis (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
De Stand van de Zon, Maan en Sterren (Workshop Filmkritiek) De stand van Leonard Retel Helmrich, de toe­schouwer en de wereld
Still the Water Druisende kalverliefde
Trash Armoede mag niet stinken
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
White Bird in a Blizzard Na Kaboom implodeert White Bird in a Blizzard
White God Opstand der honden