I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
Kim Longinotto IDFA The Female Gaze

Vrouwen zijn wel/niet niche?

Na ruim een eeuw filmgeschiedenis én vrouwenemancipatie wordt nog steeds 94% van de populairste Amerikaanse films en 84% van de Europese filmproductie door mannen geregisseerd. In een jaar waarin daarover veel te doen is, onderzoekt IDFA de rol van vrouwen in de documentaire filmwereld. VPRO IDFA Award-winnares Pirjo Honkasalo: "Vier jaar geleden vielen de schellen me van de ogen."

Door Karin Wolfs

"Ik herinner me de eerste keer dat ik The Boy Who Plays on the Bhuddas of Bamiyan zag", antwoordt de Britse documentairemaakster Kim Longinotto op de vraag of er in haar ogen zoiets bestaat als een vrouwelijke blik ('female gaze'). Deze Britse documentaire uit 2003 ging over een Afghaans jongetje dat met zijn familie in een grot woont, naast de door de Taliban verwoeste Boeddhabeelden van Bamiyan, die in 2001 wereld­nieuws waren. Het jongetje dat door zijn straat­arme vader naar school werd gestuurd, personi­fieerde hoop voor de toekomst van een door oorlogen verscheurd land. Longinotto: "Ik probeerde te zien wat er met zijn kleine zusje gebeurde. Ze wordt steeds terug de grot in gestuurd. Toen ik zag dat haar vader haar uithuwelijkte aan een oude man, als onderdeel van een transactie, was ik heel verdrietig. Aan het eind van de film horen we hoe het met de jongen afloopt, maar het meisje wordt genegeerd. Ze heeft niet eens een naam. Voor mij zou zij de hele film zijn geweest."

"Als filmbonzen aan regisseurs denken, denken ze aan mannen."

Longinotto is een van de vijftien vooraanstaande documentairemaaksters die door IDFA is gevraagd om, naast eigen werk, een klassieker of film van jong talent aan te wijzen voor het programma The Female Gaze. Doel is de rol van de vrouw in de documentairefilm te onderzoeken en thematiseren, zowel voor als achter de camera.
De timing kon niet beter, gezien de recente ophef over het gebrek aan vrouwen in de internationale filmindustrie. Die bereikte begin dit jaar een nieuw hoogtepunt toen Hollywoodfilmster Cate Blanchett haar dankwoord bij de Oscaruitreiking aangreep om een beroep te doen "op degenen in de industrie die nog steeds zo dwaas vasthouden aan het idee dat films met vrouwen in het middelpunt niche-belevenissen zijn. Dat zijn ze niet. Er is publiek voor en ze brengen nog geld op ook."

Phie Ambo


Twee maanden na Blanchetts hartenkreet trad Jane Campion aan als juryvoorzitter van Cannes: de eerste vrouwelijke regisseur die die eer te beurt viel in de 67-jarige geschiedenis van het filmfestival van Cannes. 21 jaar nadat ze als eerste — en nog steeds enige — vrouwelijke regisseur (ex aequo) de Gouden Palm kreeg toegekend. Haar benoeming kwam er pas na protesten van feministisch collectief La Barbe in 2012 tegen het feit dat het festival dat jaar alweer niet één vrouwelijke regisseur voor de hoofdcompetitie had geselecteerd. De vrouw-manverhouding in de hoofdcompetitie bedroeg de afgelopen tien jaar 1 op 10.
De discussie wordt gevoed door een aantal recente onderzoeken — van onder andere de San Diego Universiteit, het Sundance Instituut en het Europees Audiovisueel Observatorium — naar de positie van vrouwen voor en achter de schermen van de internationale filmindustrie.
Een door mannen gedomineerd filmnetwerk, ongelijkwaardige toegang tot de geldpotten en stereotiepe opvattingen over leiderschapskwaliteiten ("Als filmbonzen aan regisseurs denken, denken ze aan mannen") blijken uit interviews met kopstukken uit de Amerikaanse filmindustrie de belangrijkste obstakels voor de opmars van vrouwen in de filmwereld. Door vrouwen geregisseerde films hebben meestal lagere productie- en marketingbudgetten, wat weer verklaart waarom ze minder worden gezien dan die van hun mannelijke collega's.

Hoe hoger het budget en hoe prestigieuzer de productie, hoe minder vrouwen er aan te pas komen.

Achter de schermen van de 250 populairste Amerikaanse (Hollywood)films van 2013 bleek slechts 16% van de banen voor vrouwen weggelegd. De box office-top 100 telde maar één vrouwelijke regisseur: Kimberly Peirce met de remake van horrorklassieker Carrie, op nummer 81. Met name bij de scenaristen (10%), regisseurs (6%) en cameramensen (3%) blijken vrouwen zwaar ondervertegenwoordigd. Het vaakst werken ze als (uitvoerend) producent. Hoe hoger het budget en hoe prestigieuzer de productie, hoe minder vrouwen er aan te pas komen. Bij de Amerikaanse 'indies' ligt het percentage vrouwen dan ook hoger: op 30%. Het aandeel vrouwelijke regisseurs blijft daar op 16,9% steken en bij Europese films op 16,3%. Koploper van Europa is de Nederlandse film, met net iets meer dan 25% actieve vrouwelijke regisseurs over tien jaar. Bij documentaires ligt het percentage vrouwelijke regisseurs bij de Sundance-selectie op 34,5%. Bij IDFA gemiddeld op 33,2 % over de laatste tien jaar.

Nishtha Jain


Vrouw-zijn heeft als documentairemaker zo z'n voordelen, vertelt IDFA Joris Ivens Award-winnares Phie Ambo. "Omdat mensen me niet erg serieus nemen als ik met mijn camera binnenstap, ben ik geen bedreiging. Ze voelen dus niet de behoefte om zich breed te maken voor mijn camera, ze stellen zich makkelijker open."
De Finse regisseur en IDFA Award-winnares Pirjo Honkasalo, die in 1981 in de competitie van Cannes draaide met de door haar en Pekka Lehto geregisseerde speelfilm Tulipää, is zich er pas sinds een paar jaar van bewust hoe beroerd het met de emancipatie in de filmwereld is gesteld.
Honkasalo: "Ik zag geen problemen in vrouw-zijn toen ik in 1969 afstudeerde als cameravrouw. Ik was dat jaar, als 21-jarige, de eerste vrouw die in Finland een speelfilm draaide. Maar toen de Finse film ongeveer veertig jaar later haar honderdste verjaardag vierde en er nog steeds maar twee cameravrouwen waren, naast vijf vrouwen die een speelfilm hadden geregisseerd, duizelde het me. Toen ik in 2010 deelnam aan een seminar over vrouwen en film in Santiago de Compostela vielen de schellen me definitief van de ogen. Wij noordse landen, wij Finnen die in 1906 als eerste land in Europa volledig stemrecht gaven aan vrouwen, hadden een aandeel in vrouwelijk regisseurs tussen de 13 en 17% (afhankelijk van het jaar). We lieten mannen zowel de mannelijke als vrouwelijke blik domineren. Ik schaamde me diep."

"Omdat mensen me niet erg serieus nemen, stellen ze zich makkelijker open."

Hoe kun je debatteren over een 'vrouwelijke blik' als het vrouwelijk oog — helemaal wat cameravrouwen betreft — nagenoeg ontbreekt? En als hij wel te ontwaren valt, in hoeverre wordt hij dan gekleurd door stereotypen die, ook onder vrouwen, gemeengoed zijn?
Actrice Jennifer Garner beklaagde zich vorige maand nog over de seksistische vragen die zij steevast van journalisten krijgt, over hoe ze werk en gezin combineert, terwijl haar man (acteur Ben Affleck) naar de borsten van zijn tegenspeelster wordt gevraagd.
De Amerikaanse actrice Geena Davis is de Jeanne d'Arc van de filmische stereotypen. In 2007 richtte zij The Geena Davis Institute on Gender in Media op, nadat het haar was opgevallen — zittend naast haar dochtertje op de bank — dat in kinderfilms minder vrouwen dan mannen voorkwamen. Ze sponsorde het grootste universitaire onderzoeksproject ooit naar sekseverschillen in kinderprogramma's en -films. De man-vrouwverhouding bleek drie op een. Er volgde een wereldwijde steekproef naar de beeldvorming rond mannen en vrouwen in de populairste bioscoopfilms uit de tien grootste filmindustrieën na de VS: Australië, Brazilië, China, Frankrijk, Duitsland, India, Japan, Rusland, Zuid-Korea en Groot-Brittannië.

Pirjo Honkasalo


Er bleek bedroevend weinig te zijn veranderd sinds filmtheoretica Laura Mulvey in 1975 de 'male gaze' analyseerde in haar beroemde essay 'Visual Pleasure and Narrative Cinema'. Mulvey maakte daarin bezwaar tegen de eendimensionale verbeelding van vrouwen als lustobject in de mainstream cinema.
De belangrijkste conclusies anno 2013: seksualisering is de standaard voor vrouwelijke personages wereldwijd: meisjes en vrouwen worden dubbel zo vaak als jongens en mannen getoond in onthullende kleding, deels of volledig naakt, slank, en vijf keer zo vaak aantrekkelijk genoemd. Minder dan een derde van alle sprekende personages is vrouw. En in het bestuur en bedrijfsleven op het witte doek zijn vrouwen niet alleen ondervertegenwoordigd vergeleken met het echte leven, maar bekleden mannen disproportioneel veel machtige posities. Zelfs een personage gebaseerd op de Duitse bondskanselier Angela Merkel had geen regel tekst. Davis wil de zichtbaarheid van vrouwen in de media vergroten met het oog op de toekomst. Want "als ze het kan zien, kan ze het zijn."
Documentaire-regisseur Phie Ambo (Family, Mechanical Love) is zich bewust van die voorbeeldfunctie: "Ik ben schuldige nummer één voor wat betreft het niet maximaal zichtbaar maken van vrouwen in mijn werk. Veel van mijn films gaan vooral over mannen. Ik probeer het echt, om vrouwen erin te betrekken, maar vooral in mijn trilogie over wetenschap bleek het verschrikkelijk moeilijk om vrouwelijke hoofdpersonen te werven. Ze willen niet meedoen. Omdat ze bang zijn dat ze het niet goed doen, omdat hun onderzoek nog niet is afgerond of omdat ze zichzelf geen expert vinden. Dat is cultureel bepaald: zo voeden we onze meisjes op — bescheiden, om zichzelf niet in de spotlights te zetten. Als je een man vraagt wat hij niet kan, zal hij zeggen dat hij alles kan. Als je het aan een vrouw vraagt, heeft ze een enorme lijst. Zoals zoveel vrouwen, houd ik er ook niet van om mezelf te promoten of mijn film te 'verkopen'. Maar ik dwing mezelf om het toch te doen. Vrouwen moeten zichzelf zichtbaarder maken, of er verandert nooit wat."

"Het is cultureel bepaald: zo voeden we onze meisjes op — bescheiden, om zichzelf niet in de spotlights te zetten."

Om het bestaan van een 'female gaze' te kunnen onderzoeken, moet er een kritische massa aan door vrouwen gemaakte films voorhanden zijn. Gezien het aandeel vrouwelijke regisseurs leent de documentairewereld zich daar misschien wel het beste voor. De gelauwerde documentaire-regisseur en IDFA-eregast Heddy Honigmann spreekt echter liever van een 'feminine gaze' (feminiene blik): "een manier van filmen waarvoor het niet per se noodzakelijk is om gemenstrueerd of gebaard te hebben, gepenetreerd te zijn, de borst te hebben gegeven en empathisch, geduldig en beleefd te zijn. Er zijn ook zat vrouwelijke regisseurs die de 'feminine gaze' ontberen. Maar een toeschouwer die tuurt door een feminiene lens heeft meer tijd voor contemplatie en reflectie, vult als regisseur niet alles in en dwingt je niet in een keurslijf. Je krijgt een hand, geen boeien. Films van Agnès Varda hebben dat zalige feminiene kijken. En Chris Marker, die je mee op reis neemt en je verleidt om samen met hem een film te maken. En Jean Rouch, die zo veel van zijn personages houdt dat zij verliefd op hem worden. Dit betekent niet dat de feminiene blik niet meedogenloos kan zijn. Neem de vrouwenbesnijdenisscène uit de documentaire The Day I Will Never Forget van Kim Longinotto: het gekrijs tijdens de clitoridectomie gaat door merg en been, ook al zie je er — vanwege de camera die op afstand staat — weinig van. Een bikkelharde scène. Maar toch: ik was bij dat meisje in die kamer. Er was liefde, nabijheid, afwezigheid van morele clichés; ook als een slachtoffer, gebruikmakend van Kims camera, later zegt te hopen dat haar zusje dit nooit hoeft te ondergaan."

Heddy Honigmann


Wie zoekt naar een vrouwelijke blik stuit al snel op de paradox dat documentaires die over vrouwenemancipatie gaan of het vrouw-zijn voorop stellen, juist de ongelijkwaardigheid of het onderscheid onderstrepen, waardoor je aan de blik — los van het onderwerp — amper toekomt. Terwijl bij documentaires waar het geslacht van de makers niet centraal staat, het zoeken naar een female gaze al snel gekunsteld aandoet en irrelevant lijkt — mits het aandeel mannelijke en vrouwelijke makers gelijkwaardig is. Twee willekeurige vrouwen (of mannen) verschillen in de praktijk namelijk meer van elkaar dan van 'de gemiddelde vrouw' (of man) — een statisch construct dat niet werkelijk bestaat — omdat een mens nu eenmaal een gigantische verzameling eigenaardigheden is, waar het geslacht er maar één van is. Eigenlijk moeten we dus van de hele discussie af. Maar afscheid nemen van blikvernauwers lukt pas wanneer je je bewust bent van het bestaan ervan.
Documentaire-regisseur Mercedes Moncada (El inmortal, Magic Words), opgegroeid in Nicaragua toen de Sandinisten aan de macht kwamen en na Mexico nu woonachtig in Spanje, wijst op het belang van perspectief: "De belangrijkste factor die de blik definieert. Dat verandert niet alleen door sekse of seksuele geaardheid maar ook door de herkomst van de maker. Vrouw-zijn is iets anders wanneer het vrouwelijk bestaan een uitdaging en risico is, dan vrouw-zijn wanneer je een acceptabele maatschappelijke positie kent. Het perspectief kleurt het universum."
Daar kan de Indiase documentaire regisseur Nishtha Jain (Gulabi Gang, over een vrouwengroep die het patriarchaat aanvecht) over meepraten. Ze wijst op blinde vlekken binnen de vrouwelijke blik en pleit ervoor om van 'de blik' een potje te maken, met een veel grotere variëteit aan 'ingrediënten'. Jain: "We hebben het over de dominante westerse 'female gaze', maar zonder haar recht van spreken in twijfel te trekken. De blik moet in haar postkoloniale context worden geplaatst nu zij voormalige kolonies herkoloniseert op zoek naar verhalen. Maar ook binnen de ontwikkelingslanden apen filmmakers onbewust de westerse blik na of zijn ze gedwongen om films te produceren voor de westerse kijker omdat fondsen en distributiekanalen door westerse spelers worden gecontroleerd."

"Ik ben schuldige nummer één voor wat betreft het niet maximaal zichtbaar maken van vrouwen in mijn werk."

Moncada licht toe hoe dat zit: "Veel van de documentaires over ongelijkwaardigheid en onrecht geven blijk van een verticale blik (van geprivilegieerden die naar lijdenden kijken), terwijl kijkers gebaat zijn bij een horizontalere blik. Ik wil niet zeggen dat we daarom geen films kunnen maken over de thema's die ons interesseren, maar ik vraag van makers in het algemeen — mannen en vrouwen — het empathisch vermogen om in de schoenen van een ander te gaan staan, zelfs van een slechterik of wie dan ook. Of tenminste van elke ander op wie we onze blik richten via een camera."

Mercedes Moncada


En voor wie geen camera heeft, maar wel ogen, heeft Phie Ambo nog een tip: "Mensen in groepen verdelen vanwege hun geslacht is kunstmatig. Maar omdat we het continu doen, wordt het verschil een realiteit. Die ongelijkheid in stand houden is erg ongezond. Het onderscheid zit in onze cultuur en in de manier waarop we kleine meisjes en jongens bekijken en behandelen. Net als bij elk ander aspect van het leven moet iedereen de verandering zíjn in plaats van te wachten tot die uit zichzelf komt aanwandelen."


Filmtips The Female Gaze

Voor The Female Gaze vroeg IDFA vijftien gerenommeerde vrouwelijke filmmakers om drie documentaires van vrouwelijke makers aan te dragen: één inspiratiebron, één film van henzelf, en één film van een jong talent. Een paar tips.

Waiting for August
Teodora Ana Mihai, 2014 | Het ingetogen observerende doch hemeltergende relaas van zeven kinderen die als zoveel Roemeense kinderen tegenwoordig zelf het huishouden moeten runnen, omdat hun ouders als arbeidsmigrant in het buitenland werken.

Startup.com
Chris Hegedus, Jehane Noujaim, 2001 | Bloedspannend verhaal over een vriendschap die ten gronde gaat door zakelijk succes. Over wedijver, vertrouwen en de Amerikaanse droom.

Les glaneurs et la glaneuse
Agnès Varda, 2000 | Aanstekelijke, blik verruimende oefening in kijken naar wat vaak over het hoofd wordt gezien. Zie ook de rubriek Thuiskijken.

12th & Delaware
Rachel Grady, Heidi Ewing, 2010 | Achter de schermen van een anti-abortusbeweging die zich direct tegenover een abortuskliniek heeft posteert, waar ze de arriverende vrouwen op soms shockerende wijze van hun gelijk proberen te overtuigen.

Running from Crazy
Barbara Kopple, 2013 | De kleindochter van Ernest Hemingway, actrice en model Mariel Hemingway, probeert te ontsnappen aan de psychische problemen die haar familie al zo lang teisteren.

Tanjuska and the 7 Devils
Pirjo Honkasalo,1993 | Huiveringwekkend meesterstuk van Honkasalo over een Wit-Russisch meisje dat bezeten zou zijn door de duivel. Haar vader is overtuigd maar bij haar moeder sijpelt twijfel door.

Peasant Letter
Safi Faye, 1975 | Bekroonde klassieker over liefde en verschuivende verhoudingen in een Senegalees plattelandsdorp door de ogen van de Afrikaanse vrouwelijke filmpionier Safi Faye, die daar opgroeide.

The Tiniest Place
Tatiana Huezo, 2011 | Portret met grote zeggingskracht van een tijdens de burgeroorlog in El Salvador weggevaagd maar door de overlevers herbouwd bergdorp, waar leven en dood naast elkaar bestaan. De grootmoeder van de maakster komt er vandaan.

The House is Black
Forough Farrokhzad, 1962 | Farrokhzads klassieke portret van de verschoppelingen in een leprakolonie dat om empathie vraagt door Koran-teksten te citeren over de schoonheid van de schepping.

KW | Mariska Graveland



top
Artikelen
IDFA The Female Gaze Vrouwen zijn wel/niet niche?
Of Media and Men
The Female Gaze Zo ziet het er dus uit
Museumverhalen Het moet waaien in die grote gangen
FilmSlot: Viennale 2014 John Ford in New York

Interviews
Laura Poitras over Citizenfour Uniek, onthullend, onthutsend
Heddy Honigmann over Om de wereld in 50 concerten 'Zonder goede luisteraars zou het Concertgebouworkest sterven'
Kornél Mundruczó over White God A Dog Day Afternoon
Rüdiger Suchsland over Von Caligari zu Hitler Film aan de pols van de tijdgeest
Naomi Kawase over Still the Water Het eiland in de razende zee

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) De strijd om Bresson
Op ooghoogte De sekse­loze blik
Boeken: Jean Desmet De wilde jaren van de vroege cinema
Evenementen


Recensies
Alleman (Workshop Filmkritiek) Ik ben in beeld dus ik besta
Crazy (Workshop Filmkritiek) Militairen en Melancholie in Crazy
I Love Dollars (Workshop Filmkritiek) De rode inkt van Johan van der Keuken
In Order of Disappearance In Noorwegen is wraak koud
Interstellar Liefde in tijden van zwarte gaten
Marie Heurtin (Jean-Pierre Améris en Ariana Rivoire over) Met een zakmes de doofblinde wereld binnen
Mr. Turner (Mike Leigh over) gierig, grillig, geniaal
My Old Lady Testament met oude dame
Om de wereld in 50 concerten Tot in het hart
Party Girl 'Mijn moeder, de nachtclubdanseres voelt alles meteen als fictie'
The Riot Club Let's carpe some fuckin' diem!
The Salt of the Earth Fotograaf met een missie
Silent Ones Hans en Grietje in Rotterdam
Smart Cities Unlimited en Weemoed & wildernis (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
De Stand van de Zon, Maan en Sterren (Workshop Filmkritiek) De stand van Leonard Retel Helmrich, de toe­schouwer en de wereld
Still the Water Druisende kalverliefde
Trash Armoede mag niet stinken
Weemoed & wildernis en Smart Cities Unlimited (Workshop Filmkritiek) Kan dit weg of is het functioneel?
White Bird in a Blizzard Na Kaboom implodeert White Bird in a Blizzard
White God Opstand der honden