Rester vertical
Raw
Get Out
Quality Time
The Other Side of Hope
Das Geheimnis der Grotte Boeken: De droom van Marten Toonder

Cursus Tekenfilm

Een fraaie facsimile-uitgave van een Cursus Tekenfilm uit 1946 maakt de droom voelbaar die Marten Toonder koesterde voor een professionele Nederlandse animatie-industrie.

Door Kees Driessen

Dit is er eentje voor de liefhebber — en dat ben ik. Een facsimile-uitgave van de Cursus Tekenfilm die Marten Toonder in 1945/46 schreef voor uitgeverij Filminstituut Studio. De 51 losbladige lessen zijn ingescand, inclusief de originele vlekken en tikfouten, wat het gevoel versterkt een historisch object in handen te hebben. Een object dat door stripmaker en -kenner Jan-Willem de Vries in een gelimiteerde uitgave van tweehonderd stuks in eigen beheer is uitgegeven in een fraai afgewerkte doos — inclusief een verborgen magneetje, dat de klep gesloten houdt.
Voorop de doos staat een zwart-wit afbeelding van Tom Poes die uitkijkt over een nachtelijk landschap met een kasteel in de verte, met uitstekende licht- en schaduwwerking. De plaat is afkomstig uit de tekenfilm Tom Puss. Das Geheimnis der Grotte, waaraan Toonders animatiestudio werkte voor het Duitse Degeto tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Het kwam Toonder, tezamen met zijn werk voor De Telegraaf, na de oorlog op een veroordeling voor collaboratie te staan, maar de onvoltooide animatiefilm (te vinden op de dvd bij De Vries' vorig jaar verschenen De Toonder animatiefilms) werd nooit afgeleverd en behoedde, aldus zijn geestelijk vader, een groep jonge Hollanders voor dwangarbeid in Duitsland.

Nazi's
De Cursus Tekenfilm zelf gaat nauwelijks op de kwestie in, maar in een interview met het blad Filmwereld uit november 1945, dat is te vinden op een bijgeleverde cd met nog meer historische scans, pocht Toonder hoe Das Geheimnis der Grotte, waarin reuzen met laarzen het afleggen tegen reuzen met klompen, feitelijk de nazi's bespotte.
Toonders collaboratie stelde niet zo veel voor, zo kan de huidige consensus onder historici worden omschreven. Zijn motivatie om de studio coûte que coûte open te houden had vooral een prozaïsche reden — Toonder had grote ambities op animatiegebied en wilde de voortschrijdende professionalisering niet in gevaar brengen.
Daarom verscheen direct na de oorlog de Cursus Tekenfilm: er moest een nieuwe generatie animatoren worden opgeleid om zijn studio te versterken. Met als uiteindelijk doel: een avondvullende animatiefilm — op de dvd staan het productieplan en het door Toonders broer Jan Gerhard geschreven scenario voor de lange animatie Fortune Fair, een surrealistisch Bommel-verhaal uit 1949 dat met zijn soldaten, bomaanslag en moorddadige machines nog duidelijk onder invloed staat van de oorlogsjaren.

Grottekeningen
Inmiddels weten we dat Fortune Fair nooit gemaakt zou worden en dat de film die in 1983 wel werd gemaakt, Nederlands eerste lange animatiefilm Als je begrijpt wat ik bedoel, Toonder nogal teleurstelde. Maar in 1946 was hij optimistisch. De Cursus staat, naast nostalgisch aandoende teksten over camera's, celluloid en handmatige synchronisatie, vol grootspraak over het medium, waarin soms de latere literator doorschemert. Verwijzend naar grottekeningen poneert Toonder: 'De tekenfilm is zo oud als de mensheid!', en dat — aangezien het wezen van cinema volgens hem illusie is — 'de enige film die bestaat de tekenfilm is en dat ieder fotografisch product slechts een slappe en tot mislukking gedoemde poging is om hiertoe te geraken'. Inspirerend vindt hij het surrealisme, maar 'een surrealistisch schilderij is literair omdat zij een verklaring behoeft en is dus, artistiek gesproken, onmachtig. Een tekenfilm echter behoeft geen verklaring omdat haar actie zichzelf verklaart, zij is de surrealistische kunst der toekomst.'

Amerika
En Disney? 'Zijn concessies aan de realiteit verminken zijn producten en voeren hem steeds verder af van het terrein der film.' Dus: 'Zonder dan ook aan de enorme verdiensten van Disney voor de tekenfilm tekort te willen doen en met erkenning van zijn technische volmaaktheid, moet een objectief beschouwer constateren, dat de tekenfilm in Amerika is doodgelopen.' Want: 'Amerika is geestelijk te zeer misvormd door de daar heersende wansmaak, die door de fotografische wanproducten is veroorzaakt.'
En dat bood, concludeerde Toonder in 1946, mogelijkheden voor ons land. 'Al met al is een matig optimisme ten aanzien van de toekomst der Nederlandse tekenfilm zeker gerechtvaardigd.'

Cursus Tekenfilm Marten Toonder (met inleiding door Jan-Willem de Vries) | 2013, eigen beheer | €64,95 | te bestellen via toondercompagnie.nl


Boeken kort

On-af over de zin van onafhankelijkheid in cultuur en media | Hans Maarten van den Brink (red.) | 2013 | Nieuw Amsterdam | €12,50
Deze collectie essays, met bijdragen van o.a. filosoof/schrijver Ger Groot en regisseurs Jos de Putter en Coco Schrijber, ontlokt in eerste instantie een sceptische blik; de bundel is mede mogelijk gemaakt door het Mediafonds en de selectie auteurs mist een jonge stem. Bij het lezen van zinsneden als 'valer grijs dan het cultuurbesef van de Bussemakertjes' — Coco Schrijber in haar essay Mr. Shawn Must Die — vrees je opeens het ergste: als dit maar geen nurks en minachtend antwoord wordt op de aangekondigde opheffing van het Mediafonds. Dit valt mee, sterker nog: de meeste essays zijn sterk. Alleen al voor het essay van de Putter is dit boek de moeite waard. Hij weet inzichtelijk, aan de hand van zijn eigen ervaringen in het Nederlandse medialandschap, een kleine reconstructie te maken van de indringende veranderingen die (film)makers hebben moeten ondergaan. Een voorbeeld van zijn treffende (en poëtische) manier van vertellen, uit zijn essay Verschuivingen: "Maar er is nog veel meer veranderd, dat een veel grotere impact heeft op het filmklimaat en de positie van de maker dan de digitale revolutie; samenvattend zou je kunnen zeggen dat niemand meer zijn hoofd stoot."

On Directing | John Badham | 2013 | Michael Wiese Productions | €21,99
Regisseur John Badham staat waarschijnlijk niet bekend als Amerika's meest fijnzinnige regisseur, met 'popcornfilms' als Blue Thunder (1983) en Short Circuit (1986) op zijn naam. In On Directing put hij veel uit zijn eigen filmavonturen, maar — gelukkig, zou je bijna zeggen — ook veel uit de wijsheid van anderen. Dat levert bijvoorbeeld dit bijna zen-achtige, gouden devies van Sidney Lumet op: "I talk to every actor after every take." Naast zijn eigen nuchtere, praktische visie op filmmaken en zijn grote ontvankelijkheid voor digitaal, maken de vele citaten van andere acteurs en regisseurs dit boek een schat aan tips en kennis.

On Story Screenwriters and Their Craft | Barbara Morgan en Maya Perez (redacteurs) | 2013 | Intellect | €19,95
Dit boek valt op in het overvloedige aanbod aan boeken over schrijven voor film. Morgan en Perez komen van het Austin Film Festival en weten waar ze het over hebben; ook hun kunde als redacteurs is opvallend: zowel presentatie, inhoud en verloop zijn een verademing.

Samenstelling Jasper de Bruin | International Theatre & Film Books | Leidseplein 26 | 1017 PT Amsterdam | t 020 6226489 | theatreandfilmbooks.com



top
Artikelen
IDFA 2013: Up close and (too) personal Bevriend, verliefd, verblind
IDFA 2013: Met de rug naar de toekomst Op glad ijs
De Gebroeders Quay 'Het is de pop die bepaalt hoe hij beweegt'
FilmSlot: Durf je in het hoofd van Cronenberg te kruipen?
Rosh Abdelfatah over Syrische film 'De versluiering is verdwenen'
Ken Loach IJzervreter en gestaald socialist
Verslag 54e Thessaloniki Film Festival "Het gaat geweldig, zoals bij iedereen."

Interviews
Antoinette Beumer over Soof 'In Julie & Julia zag ik precies hoe ik het niet wilde'
Philippe Claudel over Avant l'hiver 'Geen tijd om af te remmen'
Justin Chadwick over Mandela: Long Walk to Freedom 'Nelson snapt de vijand'
Ritesh Batra over The Lunchbox 'Een foutje of een wonder?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Het schandaal van mafheid
Sanne Vogel
Op ooghoogte Afwezigheid in documentaires
Het nieuwe kijken Abonnement in opmars
Boeken: De droom van Marten Toonder Cursus Tekenfilm
Evenementen


Recensies
69: liefde seks senior Wat je niet wist dat je wilde weten
Avant l'hiver Leven op de automatische piloot
The Butler Schim in het Witte Huis
Finn Topzware kerstvertelling
Il futuro De blinde en de schone
The Hobbit: The Desolation of Smaug Kom maar op met die finale
The Hunger Games: Catching Fire Maakt hongerig naar slot
L'image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden) De vloek van de herinnering
In Bloom Bloeiende meisjes
In the Fog Modderig moreel moeras
Inside Llewyn Davis Alleen gitaar en stem
Land van aankomst Immigratie doet altijd pijn
The Lunchbox Liefde gaat door de maag
Mandela: Long Walk to Freedom Idris Elba: kalm en formidabel
Return to Homs (IDFA) Verpletterde zielen
Samsara Vluchtig toerisme
Tanta agua Onder de water­spiegel
La tendresse Elkaar niet naar het leven staan