The Killing of a Sacred Deer
Visages villages
Happy End
A Ghost Story
Battle of the Sexes
Foto Angelique van Woerkom Rosh Abdelfatah over Syrische film

'De versluiering is verdwenen'

Zowel op het IDFA als op het Arab Camera Festival staan Syrische films op het programma. Ze zoomen veelal in op de alledaagse achterkant van de nieuws­beelden vol vluchtelingenstromen en bombardementen. En ze zijn geworteld in de bredere Arabische cinema, die momenteel in een overgangsfase zit. Rosh Abdelfatah kwam veertien jaar geleden uit Syrië naar Nederland, en volgt de situatie op de voet.

Door Edo Dijksterhuis

In het zeven minuten durende Catharsis: A Self-Portrait richt de Egyptische filmmaakster Alia Ayman de camera op zichzelf. We zien haar — gekleed in verhullend gewaad en met hoofddoek — knielen om te bidden. We zien haar ook bier drinken en openhartig vertellen over seks. "Onmogelijk dat zo'n film drie jaar geleden in Egypte gemaakt zou zijn", stelt de van oorsprong Koerdisch-Syrische filmmaker Rosh Abdelfatah, directeur van het Arab Camera Festival in Rotterdam. "Maar zo worden er steeds meer verhalen verteld over onderwerpen waar tot voor kort niet over gepraat werd in de Arabische wereld. Abortion of the Soul is bijvoorbeeld een Syrische documentaire over een verkrachte vrouw die abortus pleegt — een van de grootste taboes."
De Arabische Lente heeft voor vrijheid gezorgd, ook voor filmmakers. Maar het is vooral de technologische vooruitgang die volgens Abdelfatah heeft gezorgd voor een omslag. "Het is veel goedkoper geworden; iedereen met een digitale videocamera kan nu een film maken. Die democratisering is bepalend voor het soort films dat gemaakt wordt. Maar belangrijker misschien nog: wie die films maken. Je ziet onder de huidige generatie filmmakers heel veel jongeren en vrouwen. De Arabische cultuur is van oudsher een mannencultuur, maar dat is — in ieder geval in de film — aan het veranderen."
De Arabische film schuift op richting een vorm van uitgebeend realisme, waar de recent overleden Tawfik Saleh met zijn in 1973 in Syrië geschoten The Dupes de kiem voor legde. Overvolle scripts en montage waar weinig rust in zit maken plaats voor lange shots en een sferische beeldtaal die Abdelfatah beschrijft als "Oost-­Europees of Russisch, in ieder geval niet meer herkenbaar als traditioneel Arabisch".
Namen filmmakers vroeger vanwege de censuur vaak hun toevlucht tot allerlei symboliek en — vooral in de Iraanse cinema — kinderen als hoofdrolspelers, nu is ook die stilistische versluiering verdwenen. "Het gebruik van symboliek is geboren uit noodzaak en uitgegroeid tot traditie. Maar nu is dat niet meer nodig en zoeken filmmakers naar nieuwe, andere vormen die passen bij de veranderende tijd. De Arabische wereld zit in een overgangsfase en de zoektocht naar de eigen identiteit is een onderwerp dat telkens weer terugkeert."

Overlevingsstrategie
De omwenteling in de Arabische cinema is volgens Abdelfatah zeker al een decennium geleden ingezet, ver voor het uitbreken van de revoluties in Tunesië, Libië, Egypte en Syrië. "Het begon in het oosten, in Jordanië, Syrië en Libanon. Van daaruit zijn de veranderingen teruggevloeid naar het hart van de Arabische filmindustrie, Egypte. Er heeft veel vermenging plaatsgevonden en ook de inbreng van makers uit de diaspora heeft zijn sporen achtergelaten. In Irak worden nu bijvoorbeeld films gemaakt met Iraanse invloeden, die voor Iraans door kunnen gaan."
Die beïnvloeding over grenzen heen is eigenlijk een al ouder fenomeen. Ook in de jaren zestig en zeventig bewogen filmmakers zich relatief vrij door de regio, die zich verenigd weet door één gemeenschappelijke taal. Egyptische producenten trokken naar Libanon in tijden van armoede of politieke onrust.
Opmerkelijk is dat nu juist veel films uit instabiele gebieden komen. "Maar dat zijn lowbudget-producties, die snel gemaakt worden", verklaart Abdelfatah. "En het aandeel documentaires is explosief gestegen. Zo'n film als Return to Homs is typerend. Die is gedraaid uit een intens gevoelde noodzaak om te laten zien wat er ook gebeurt maar wat je niet ziet op het journaal. Filmmakers willen de kleine verhalen vastleggen die anders straks verdwijnen. Het is een overlevingsstrategie en een manier om alles te verwerken. Over de gifgasaanval door Saddam Hoessein op Halabja in 1988 zijn ook veel films gemaakt en kunstprojecten."

Buitenbioscoopjes
De films die nu uit de regio komen zijn zeker niet allemaal expliciet politiek, en evenmin hebben ze alle de recente revoluties als decor. Dat dat wel zo lijkt, is te wijten aan de internationale festivals die vooral politiek getinte titels programmeren, vindt Abdelfatah. "Dat is de invloed van een westerse blik, die vindt dat dit het soort films zijn die bij de regio en de omstandigheden passen. Makers klagen er soms wel over. Want ook al proberen ze met hun films grip te krijgen op de wereld om hen heen, ze gaan vaak over alledaagse onderwerpen zoals bijvoorbeeld ouder worden, lokale rapmuziek of de gebrekkige stroomvoorziening in de stad. En ze zijn ook gemaakt met een bepaalde cinematografische sensitiviteit."
Toch zijn Arabische filmmakers grotendeels veroordeeld tot het westerse festivalcircuit. Want hoewel er langzaam een officieus netwerk van buitenbioscoopjes ontstaat in de rurale gebieden van Irak en Syrië, het aantal filmhuizen in Egypte en Libanon langzaam toeneemt en internet een kanaal biedt voor ongecensureerde vertoning, is het met de filmdistributie in de regio nog slecht gesteld. Het is niet ondenkbaar dat filmfestivalgangers in Nederland op een gegeven moment beter een Syrische documentaire kunnen 'lezen' dan Syriërs, simpelweg omdat ze er meer aan zijn blootgesteld. "Een nieuwe filmcultuur moet zich nog ontwikkelen", geeft Abdelfatah toe. "Want alleen als films gezien en begrepen worden, kunnen ze ook bijdragen aan de wederopbouw van het land."



top
Artikelen
IDFA 2013: Up close and (too) personal Bevriend, verliefd, verblind
IDFA 2013: Met de rug naar de toekomst Op glad ijs
De Gebroeders Quay 'Het is de pop die bepaalt hoe hij beweegt'
FilmSlot: Durf je in het hoofd van Cronenberg te kruipen?
Rosh Abdelfatah over Syrische film 'De versluiering is verdwenen'
Ken Loach IJzervreter en gestaald socialist
Verslag 54e Thessaloniki Film Festival "Het gaat geweldig, zoals bij iedereen."

Interviews
Antoinette Beumer over Soof 'In Julie & Julia zag ik precies hoe ik het niet wilde'
Philippe Claudel over Avant l'hiver 'Geen tijd om af te remmen'
Justin Chadwick over Mandela: Long Walk to Freedom 'Nelson snapt de vijand'
Ritesh Batra over The Lunchbox 'Een foutje of een wonder?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Het schandaal van mafheid
Sanne Vogel
Op ooghoogte Afwezigheid in documentaires
Het nieuwe kijken Abonnement in opmars
Boeken: De droom van Marten Toonder Cursus Tekenfilm
Evenementen


Recensies
69: liefde seks senior Wat je niet wist dat je wilde weten
Avant l'hiver Leven op de automatische piloot
The Butler Schim in het Witte Huis
Finn Topzware kerstvertelling
Il futuro De blinde en de schone
The Hobbit: The Desolation of Smaug Kom maar op met die finale
The Hunger Games: Catching Fire Maakt hongerig naar slot
L'image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden) De vloek van de herinnering
In Bloom Bloeiende meisjes
In the Fog Modderig moreel moeras
Inside Llewyn Davis Alleen gitaar en stem
Land van aankomst Immigratie doet altijd pijn
The Lunchbox Liefde gaat door de maag
Mandela: Long Walk to Freedom Idris Elba: kalm en formidabel
Return to Homs (IDFA) Verpletterde zielen
Samsara (Ron Fricke) Vluchtig toerisme
Tanta agua Onder de water­spiegel
La tendresse Elkaar niet naar het leven staan