Good Time
Blade Runner 2049
mother!
Detroit
Manifesto (Julian Rosefeldt over)
Dirty Wars IDFA 2013: Up close and (too) personal

Bevriend, verliefd, verblind

Openingsfilm Return to Homs is niet de enige film op IDFA dit jaar waarvan de maker zeer nauw betrokken is bij zijn onderwerp. Wat levert dat 'up close and personal' filmen op, en tegen welke prijs?

Door Karin Wolfs

'Alsjeblieft, dwing me niet om het uit te leggen. Alsjeblieft Henry, stop!' roept documentairemaker Henry Corra tegen zichzelf in zijn film Farewell to Hollywood (geselecteerd voor de IDFA-competitie), in een wanhopige poging te verklaren hoe hij zich tot zijn onderwerp verhoudt. Dat onderwerp is Reggie Nicholson, een zeventienjarig vroegwijs tomboy-achtig meisje dat aan terminale kanker lijdt. Toch schroeft Henry zichzelf de duimschroeven aan. "Ik ben gehecht. Ik ben mild geobsedeerd. Ik maak me continu zorgen. Ik ben... ehm..." Om dan opeens weg te snijden naar een volgende scène. "Verliefd!" dacht ik dat Henry zou zeggen. Of had ik het mis?
Henry speelt hoog spel in zijn complexe portret van Reggie, waarin hij uitgroeit tot de beslisser over haar behandeling wanneer ze daar zelf niet meer toe in staat is. 'Ik denk dat jij de krachtigste stem bent die me in leven houdt', zegt Reggie op zeker moment tegen Henry, die de film presenteert als een gezamenlijk project van hem en Reggie. Hoe de verhoudingen in werkelijkheid lagen blijft de vraag. We horen het verhaal immers maar van één kant. Zijn kant. En het is nou eenmaal heel menselijk om je eigen rol in een penibele situatie niet te overdrijven.

Kaarten op tafel
Nogal wat films op IDFA dit jaar zijn van makers die zeer nauw bij hun onderwerp betrokken zijn. Vaak levert dat intieme films op, verre neefjes van de cinéma vérité uit de jaren '50 en '60, waarin makers zich rekenschap gaven van de invloed die zij hadden op de door hen gefilmde omgeving. Onder filmers van nu is objectiviteit lang niet altijd meer het hoogste streven. Documentaires delen hun aanspraak op (een stukje van) de werkelijkheid inmiddels met een overdaad aan andere media: internet, tv, andere films, literatuur, tijdschriften, kranten. Wat door communicatie-adviseurs, spin doctors en opiniemakers als 'waarheid' wordt gepresenteerd vraagt om tegenwicht. Kleine camera's verkleinen de afstand tot het onderwerp en zijn soms een onzichtbaar verlengstuk van de maker geworden. De filmer maakt de kijker deelgenoot van zijn eigen, subjectieve kijk op de werkelijkheid, door te vertellen wie hij is, wat zijn interesse heeft en zijn blik kleurt. Dat levert helderheid over zijn standpunt, waarmee hij vertrouwen wint en betrokkenheid creëert. Mits hij al zijn kaarten op tafel legt. Want als die blik te gekleurd blijkt, loopt de maker het risico zijn sympathie te verspelen. 

Sluipschutters
In het geval van IDFA-openingsfilm Return to Homs, ook geselecteerd voor de competitie, is de vereenzelviging van maker met onderwerp zo zeldzaam intens, dat de kijker zich een lid waant van de revolutionaire groep jongemannen, die in de Syrische stad voor vrijheid vecht. Samen met de rebellen lopen we via doorgehakte muren van huis naar huis, om de door sluipschutters gedomineerde straten te omzeilen. We zijn erbij als leider Abdul Basset in zijn voet wordt geraakt en als hij zijn vrienden begraaft. Wat een ode aan het opbloeien van de Arabische lente in Syrië had moeten worden, werd een aanklacht tegen de moord op een generatie jonge dromers. Door met zijn lens onze neus letterlijk op de feiten te drukken, maakt regisseur Talal Derki ons heel effectief deelgenoot van zijn woede over hoe de rest van de wereld daarbij werkeloos toekeek.
Keerzijde is dat hij zo dicht op de persoonlijke tragiek van zijn onderwerp zit dat hij nalaat de kijker inzicht te bieden in de achtergronden van de opstandelingen en hun geldschieters. Die bestaan in werkelijkheid uit een bonte verzameling van soennieten, democraten, islamisten, salafisten en andere radicale strijders. Derki's film is nog net geen first-person shooter, maar het scheelt niet veel.

Spyglass
Nick Broomfields Sex My British Job is dat in registrerende zin grotendeels wel. Hij huurde voor zijn film over illegale Londense bordelen Hsiao in, een journaliste van Aziatische komaf. Die gaf zich uit voor illegale schoonmaakster om met een door Broomfield geleverde spyglass (een met een minuscule camera uitgeruste bril) te registeren hoe vrouwen, inclusief zijzelf, in een hoerenhuis onder toenemende druk komen te staan om zich te prostitueren. Haar verblijf in het huis is zo langdurig en intens, dat ze zich in toenemende mate met haar undercover-identiteit vereenzelvigt en de realiteit uit het oog begint te verliezen. Ondertussen blijft de kijker — door de toevoeging van dagboekfragmenten en Broomfields commentaar — zich er continu van bewust dat hij door haar ogen naar een clandestiene werkelijkheid kijkt. Broomfield laat de kijker voelen hoe ongelukkig ze is, maar drijft de boel ook zover op de spits dat je je af kunt vragen in hoeverre hij Hsiao exploiteert om zijn filmische doel te bereiken. Hoewel ze aangeeft te willen stoppen, stuurt hij Hsiao nog één keer terug naar het huis. Zijn latere spijtbetuiging daarover voelt onoprecht: de ervaren maker weet immers dondersgoed wat drama is.

Verraad
In Just the Right Amount of Violence zien we hoe pubers in Los Angeles op verzoek van hun ouders door particuliere 'interventionisten' van hun bed worden gelicht om naar een heropvoedingsinstelling in de door mormonen gedomineerde staat Utah te worden afgevoerd. Dat levert beklemmende situaties op, die aantonen hoe heftig het verraad van de ouders op de kinderen inslaat. Maar als achteraf blijkt dat die scènes gespeeld zijn, krijgt de onmacht van regisseur Jon Bang Carlsen om de werkelijkheid te filmen een geforceerd karakter en verspeelt hij zijn sympathie. Zijn eigen problematische verhouding met zijn vader, die door het verhaal is verweven, blijkt dusdanig gedrenkt in wrok, dat de vraag rijst hoezeer het verhaal van de tieners is gekleurd door zijn eigen verwrongen blik. Carlsen was zich daarvan bewust gezien het Nietzscheaanse motto dat hij zijn film meegaf: "Feiten bestaan niet, alleen interpretaties', maar rekt de werkelijkheid wel erg ver in zijn voordeel op.

Superheld
Maar het kan ook andersom: dat de persoonlijke blik van de maker de blik op de werkelijkheid niet beperkt maar verrijkt. Dat is bijvoorbeeld het geval bij A Letter to Mandela en Dirty Wars: twee films die vanuit de specifieke achtergrond van de maker vertrekken om kritische vragen te stellen over de werkelijkheid achter algemeen geaccepteerde waarheden. Beiden laten een keur aan betrokkenen aan het woord, van slachtoffers tot politieke kopstukken. Zo zien we in A Letter to Mandela het beeld van superheld Mandela waar de Zuid-Afrikaanse regisseur Khalo Matanabe mee opgroeide evolueren van fictie naar een veelkleurige, ontluisterende werkelijkheid.
Onderzoeksjournalist Jeremy Scahill biedt in Dirty Wars een afwijkende blik op ruim tien jaar War on Terror, ingegeven door zijn betrokkenheid bij de underdog. Hij doet dat op een genuanceerde, spannende manier die de kijker nieuwsgierig maakt en bij zijn persoonlijke zoektocht betrekt. 'Een verhaal over het zichtbare en onzichtbare. En de dingen die verborgen liggen achter een open vizier.' Zo bouwt hij vanuit een incident in een afgelegen gebied in Afghanistan aan een betoog dat leidt naar Amerika en de persoonlijke rol van president Obama. Scahill en Matanabe zijn onafhankelijke geesten die bewijzen dat nauwe betrokkenheid en een kritische blik elkaar niet uit hoeven sluiten, maar elkaar juist kunnen versterken.

Het International Documentary Film Festival Amsterdam vindt plaats van 20 november t/m 1 december | zie idfa.nl



top
Artikelen
IDFA 2013: Up close and (too) personal Bevriend, verliefd, verblind
IDFA 2013: Met de rug naar de toekomst Op glad ijs
De Gebroeders Quay 'Het is de pop die bepaalt hoe hij beweegt'
FilmSlot: Durf je in het hoofd van Cronenberg te kruipen?
Rosh Abdelfatah over Syrische film 'De versluiering is verdwenen'
Ken Loach IJzervreter en gestaald socialist
Verslag 54e Thessaloniki Film Festival "Het gaat geweldig, zoals bij iedereen."

Interviews
Antoinette Beumer over Soof 'In Julie & Julia zag ik precies hoe ik het niet wilde'
Philippe Claudel over Avant l'hiver 'Geen tijd om af te remmen'
Justin Chadwick over Mandela: Long Walk to Freedom 'Nelson snapt de vijand'
Ritesh Batra over The Lunchbox 'Een foutje of een wonder?'

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
World Wide Angle (NL) Het schandaal van mafheid
Sanne Vogel
Op ooghoogte Afwezigheid in documentaires
Het nieuwe kijken Abonnement in opmars
Boeken: De droom van Marten Toonder Cursus Tekenfilm
Evenementen


Recensies
69: liefde seks senior Wat je niet wist dat je wilde weten
Avant l'hiver Leven op de automatische piloot
The Butler Schim in het Witte Huis
Finn Topzware kerstvertelling
Il futuro De blinde en de schone
The Hobbit: The Desolation of Smaug Kom maar op met die finale
The Hunger Games: Catching Fire Maakt hongerig naar slot
L'image manquante (IDFA 2013: Onvoltooid verleden) De vloek van de herinnering
In Bloom Bloeiende meisjes
In the Fog Modderig moreel moeras
Inside Llewyn Davis Alleen gitaar en stem
Land van aankomst Immigratie doet altijd pijn
The Lunchbox Liefde gaat door de maag
Mandela: Long Walk to Freedom Idris Elba: kalm en formidabel
Return to Homs (IDFA) Verpletterde zielen
Samsara Vluchtig toerisme
Tanta agua Onder de water­spiegel
La tendresse Elkaar niet naar het leven staan