I Am Not Your Negro
In the Crosswind
Little Men
Austerlitz
Auf einmal
Audrey Hepburn in Breakfast at Tiffany's 100 jaar Hollywood

De kolonisten van Beverly Hills

100 jaar geleden vestigden de studio's van Universal en Paramount zich in Hollywood. Reden voor een retrospectief in EYE. En de vraag wat Hollywood vandaag de dag nog voorstelt.

De wereldbol van Universal. De leeuw van MGM. De besneeuwde berg van Paramount. De vrouwe met de toorts van Columbia, als de vrouwelijke personificatie van Amerika. Het schild van Warner Bros. De schijnwerpers op het logo van 20th Century Fox. Waarschijnlijk zijn ze beroemder dan de beeltenissen van Zeus, Apollo en Athena en de andere goden die op de Olympos wonen. We zien ze in beeld verschijnen voor bijna elke film die we bekijken en ze zijn zo oud als de filmgeschiedenis.
Dit jaar is het 100 jaar geleden dat de studio's van Universal en Paramount zich in Hollywood vestigden. Reden voor EYE om de archieven in te duiken en een hitlist van 25 titels samen te stellen met onverwoestbare klassiekers als Gone with the Wind, E.T. en Jaws. Foto's uit die films zijn zo mogelijk nog grotere iconen dan de logo's van de studio's die ze voortbrachten. Want die studio's, dat is dus eigenlijk waar we het over hebben als we het over Hollywood hebben. En ook 100 jaar na dato is hun macht nog ongebroken.

Filmfabriek
Of het nou om het Californische zonlicht was, of om de patenten van Thomas Edison, George Eastman en andere Amerikaanse filmpioniers aan de Oostkust te ontduiken, feit is dat de eerste filmmakers in Amerika al snel in de voetsporen van de pioniers naar het westen trokken. Ze namen niet alleen de uitvindingen van Edison mee maar ook zijn industriële manier van films produceren, als een filmfabriek: door alles van het eerste idee tot de laatste bioscoopstoel in eigen hand te houden. Dat wil zeggen dat ze grote locaties openden waar ze, eerst ook buiten, en na de introductie van de geluidsfilm vooral binnen hun films konden opnemen, monteren en de wereld insturen.
Universal en Paramount hoorden inderdaad tot de eersten die zich in Hollywood vestigden. En halverwege de jaren twintig was de hele filmindustrie volgens dit model georganiseerd. Je had de 'big five' (20th Century Fox, RKO Pictures, Paramount, Warner Bros. en MGM) en de 'little three' (Universal, Columbia en United Artists), zo genoemd omdat zij in tegenstelling tot de eersten geen eigen bioscopen bezaten. Die 'verticale' organisatie is wat nu nog steeds het studiosysteem heet.

Antitrustwetten
Dat kwam natuurlijk onder druk te staan wegens kartelvorming, zodat er al in 1948 een rechtszaak tegen bijvoorbeeld Paramount werd aangespannen dat een beroep op de antitrustwetten van de Verenigde Staten deed. Daarmee kwam langzamerhand een einde aan de monopoliepositie van de studio's, en de zogenaamde 'Gouden Tijd' (grofweg van de eerste geluidsfilms eind jaren twintig tot begin jaren zestig) van hun filmproductie. Of laten we het anders formuleren: er kwam speelruimte voor andere partijen en meer onafhankelijke productiemaatschappijen.
Maar wie het filmlandschap van vandaag in de VS bekijkt, ziet nog steeds dezelfde namen en dus dezelfde logo's aan het begin van elke film. Soms zie je er wat logo's bij: van de internationale mediaconglomeraten die de studio's nu hebben overgenomen, en van de kleinere productiemaatschappijtjes met wie de studio's joint ventures zijn aangegaan. Onafhankelijk is in filmland Amerika een betrekkelijk begrip.

Januskop
Daarom is een ander beeld om de Amerikaanse film in samen te vatten misschien wel simpeler dan de Olympische aspiraties van al die wereldbollen en nieuwewereldse godinnen, namelijk dat van de aloude Januskop. Hollywood is en was, om Charles Dickens te parafraseren, het beste en het slechtste, een plek van wijsheid en een plek van dwaasheid. Zonder die industriële aanpak van het filmproces, waarin het vakmanschap veel meer centraal stond dan de artistieke expressie die filmculturen elders ter wereld zou inspireren, was het natuurlijk nooit gelukt om zo'n enorm productievolume te halen en van film het massamedium te maken dat het vanaf het begin af aan in zich had.
Tegelijkertijd is Hollywood de grote assimilator. Het was de plek waar uit Europa gevluchte regisseurs als Ernst Lubitsch of Billy Wilder het beste van zichzelf konden laten zien. Maar het is ook de plek die de wereld opzadelde met de dwang van de drie akten-scenario's waarin alles is uitgespeld. En omdat alle films zich aan die wetten houden, verspreide zich ook het idee dat mensen in de echte wereld zich ook zo dienen te gedragen. Dus via zijn producten is Hollywood ook nog eens de grote kolonisator.

In de luwte
Na het verval van de studio's en de jaren zestig (waarmee vooral wordt bedoelt dat veel oude genres en formules aan populariteit verloren) en de wedergeboorte van Hollywood met de filmschoolgeneratie van Francis Ford Coppola en Martin Scorsese en de blockbusters van de jaren zeventig, is Hollywood zich momenteel weer aan het heruitvinden. Natuurlijk. De formulefilms en de spektakelproducties om mensen, net zoals in de jaren vijftig, van de televisie weg te lokken bestaan nog steeds. Tegelijkertijd zie je dat steeds meer regisseurs die als (semi-)onafhankelijke maker hun naam vestigden zich in de luwte comfortabel in de koele schaduw tegen de studio's en de aan hen gerelateerde productiebedrijven aan schurken. Dat geldt voor makers als Quentin Tarantino en Paul Thomas Anderson (van wie in januari hun nieuwe films The Master en Django Unchained in Nederland uitkomen). Maar ook voor sterren als Brad Pitt en George Clooney die met hun blockbustermiljoenen eigen productiemaatschappijtjes hebben opgericht en in leuke 'kleine', vaak een beetje edgy of politiek kritische 'filmpjes' investeren (van Killing Them Softly tot Argo).
De echte independents zijn natuurlijk degenen die hun creditcard belenen en het zilver van hun grootmoeder verpanden, of zoals de huidige armeluisvariant zich suf-crowdfunden om een paar duizend dollar te verzamelen om die met hun eigen videocamera geschoten film te kunnen kleurcorrigeren.

Krantenjongen
Dat is zo'n beetje hoe het altijd is gegaan. Die kleine independent blijft een kleine independent of wordt misschien alsnog door Hollywood ontdekt. Het blijft wel het land waar het geloof in krantenjongens die miljonair kunnen worden nog groter is dan het geloof in een opperwezen. Met een beetje geluk brengt zo'n kleine independent behalve talent en vakmanschap ook nog een eigen, en misschien wel nieuwe kijk op de filmgeschiedenis met zich mee.
Interessanter is het om te kijken naar de kleine rimpelingen die op die aloude golfbewegingen ontstaan. Dan lijkt het erop dat er juist met grote films als Anna Karenina, Cloud Atlas, The Life of Pi en The Master geen incidenten zijn, maar tekenen dat non-lineaire manieren van verhalen vertellen echt mainstream zijn geworden. Dan zie je dat de digitalisering het in die films gewonnen heeft als het gaat om special effects en het creëren van kleurrijke werelden. Maar nu alle Oscar-buzz rondom Marion Cotillard in De rouille et d'os aan het aanzwellen is, kun je ook concluderen dat de mogelijkheden van digitaal filmmaken ook een effect kunnen hebben op het verfijnen van realisme en naturalisme aan de andere kant.
Is Hollywood rijp voor een nieuwe revolutie? En het publiek? En de geldschieters? De timing lijkt slecht om juist in een economische crisis met innovatieve films te komen. Aan de andere kant is de behoefte aan originele verhalen die de tijd waarin wij leven weten te duiden nog nooit zo groot geweest. De slechtste, en de beste der tijden. Een tijd van wijsheid en een tijd van dwaasheid.

Dana Linssen

Het retrospectief 100 jaar Hollywood loopt van 1 december tot 5 januari. Voor meer informatie eyefilm.nl



top
Artikelen
Tijdreizigers
100 jaar Hollywood De kolonisten van Beverly Hills
100 jaar Hollywood
FilmSlot Viennale: 50 jaar filmliefde

Interviews
Felix van Groeningen over The Broken Circle Breakdown 'Ik omhels de misère'
Johan Heldenbergh 'Plak geen sticker op de ruit'
Paolo & Vittorio Taviani over Caesar Must Die 'De gevangenis is absurd'
Gilles Bourdos over Renoir Ellende als schoonheid en kleur en vlees

Rubrieken
Redactioneel
Kort
Filmsterren
Thuiskijken
Actie!
Sanne Vogel
Teddy Cherim
Zwarte gaten: Sander Burger zag eindelijk Aguirre, der Zorn Gottes 'Dit gaat heel slecht aflopen'
Op ooghoogte Gedaanteverwisselingen
Spotlight: Aaron Taylor-Johnson
Ebele Wybenga (Upload Cinema) Uitpakparty
Boeken: Film und Kunst nach dem Kino Cine-nostalgie of noodkreet?
World Wide Angle (NL) Leeg en Vol, Dik en Dun
Evenementen (Focus)


Recensies
Anna Karenina Magistraal!
De baby Vergeten kindertijd
The Broken Circle Breakdown Verdriet is ondeelbaar
Caesar Must Die Mooi gespeeld: nu terug in je cel
Cloud Atlas Ambitieuze mindfuck cinema
Comme un homme Ontvoeringsdrama van de schrijvers van Vertigo
Deadfall Off the road thriller
Ernest & Célestine Geen muis in huis!
The Hobbit: An unexpected Journey Diaspora der dwergen
Le magasin des suicides Op naar de zelfmoordshop
Notre paradis Tienergod als erotisch aas
Populaire Bontgekleurde retro romkom
Regilaul Aardse ballades
Renoir De witte hoed staat hem goed
Seven Psychopaths Psychopaten-theekransje
Sol LeWitt De ideeënman blijft onzichtbaar